Berlin Wall

Για το βιβλίο του Έρνστ-Βόλφγκανγκ Μπόκενφορντε [Ernst-Wolfgang Böckenförde] «Συμβολές στη θεωρία για το κράτος και την πολιτική αυτονομία» (μτφρ. Βασιλική Ε. Χρήστου, εκδ. Παπαζήση). Κεντρική εικόνα: © Global Focus. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

Το τελευταίο διάστημα, καθώς πλησίαζαν οι Ευρωεκλογές, ακούγαμε πάλι να επιστρέφει στο προσκήνιο το ζήτημα της δημοκρατίας, με έμφαση στη σχέση της πλειοψηφίας με τις κάθε λογής μειοψηφίες.

Με το ζήτημα αυτό καταπιάστηκε και ο Ernst-Wolfgang Böckenförde, Γερμανός νομικός και κυρίως γνωστός από το περίφημο «δίλημμα του Böckenförde». Προς το παρόν, στην ελληνική γλώσσα δεν διαθέτουμε παρά μονάχα ένα βιβλίο του, ή μάλλον μία έκδοση με δημοσιευμένες και μεταφρασμένες δύο ολιγοσέλιδες και σημαντικές μελέτες του.

papazisis bokenforde symboles sth theoria gia to kratos kai thn politikh aytonnomia

Στην πρώτη μελέτη του, με τίτλο «Δημιουργία και μεταβολή της έννοιας του κράτους δικαίου» (1976), ο σπουδαίος νομικός Ernst-Wolfgang Böckenförde αναλύει ιστορικά τον φιλελευθερισμό. Σήμερα, μας λέει, ζούμε σε κοινωνίες που λειτουργούν ως φιλελεύθερες δημοκρατίες. Αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να ξεχνάμε ότι τα δύο βασικά πολιτικά τους συστατικά, ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία, δεν είναι ένα και το αυτό.

Ιστορικά, έχουν υπάρξει δημοκρατίες δίχως φιλελευθερισμό (π.χ. η αρχαία Αθήνα της Κλασικής περιόδου), όσο και φιλελευθερισμοί χωρίς δημοκρατική διακυβέρνηση (π.χ. ευρωπαϊκά κράτη στον 18ο αιώνα). Αν και συνδυάζονται, η φιλελεύθερη αρχή είναι διαφορετική από τη δημοκρατική, και δεν αποκλείεται κάποτε οι δύο τους να βρίσκονται ακόμη και σε αντιμαχία. Στη συνέχεια θα δούμε το ότι ακριβώς αυτή την αντιμαχία θέλει ν’ αναδείξει ο Böckenförde, με το περίφημο «δίλημμά» του.

Το κράτος δικαίου

Αρχικά, εντοπίζει τη βάση του φιλελευθερισμού στην έννοια του κράτους δικαίου. Κράτος δικαίου, εξηγεί, είναι το κράτος που αυτοπεριορίζεται νομικά, που δέχεται δηλαδή θεσμικούς φραγμούς στην εξουσία του, την οποία απαγορεύεται να μεταχειρισθεί ανεξέλεγκτα. Ήδη από την εποχή του Immanuel Kant, όταν γινόταν λόγος για «ρεπουμπλικανισμό», ως κράτος δικαίου δεν λογιζόταν αποκλειστικά το δημοκρατικό. Μπορούσε να είναι τόσο ένα μοναρχικό ή ένα ολιγαρχικό. Αυτό που δεν μπορούσε να είναι, είναι κράτος θεοκρατικό ή αυταρχικό.

Για ποιον λόγο; Διότι ο αυταρχισμός, όπως και η θεοκρατία, αψηφά τις θεσμικές δικλείδες αυτοπεριορισμού της εξουσίας. Άρα, κράτος δικαίου είναι το κράτος που διαθέτει το «απολιτικό» και βασικά νομικό στοιχείο του αυτοπεριορισμού, ανεξαρτήτως της μορφής διακυβέρνησής του (δημοκρατία, ολιγαρχία, δημοκρατία).

Στο κράτος δικαίου, η κυριαρχία του νόμου είναι υπέρτερη της πολιτικής εξουσίας του κράτους. Πιο απλά, ο φιλελευθερισμός προηγείται της δημοκρατίας. Κάθε κράτος δικαίου βασίζεται στην παραδοχή ότι υπάρχουν μέσα του εσωτερικές «ρυθμιστικές» δυνάμεις. Οι δυνάμεις αυτές είναι αυτορυθμιζόμενες και πηγάζουν από την ηθική ουσία του ατόμου και την ομοιογένεια της κοινωνίας (που απαιτείται για μία δημοκρατία). Από εκεί πηγάζουν και οι όποιοι θεσμοί.

Ο Böckenförde αναζητά ό,τι θα μπορούσε να ονομάσει κανείς «προ-πολιτικά» θεμέλια μίας φιλελεύθερης και δημοκρατικής κοινωνίας, υπό τις πιεστικές κοινωνικές συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, της ευρωπαϊκής ενοποίησης και του διαρκώς διευρυνόμενου ατομικισμού.

Τι ακριβώς εννοεί εδώ ο Böckenförde; Αυτό θα το καταλάβουμε καλύτερα αν δούμε και τη δεύτερη μελέτη του, με τον τίτλο «Το μέλλον της πολιτικής αυτονομίας» (2000). Εκεί ο Böckenförde αναζητά ό,τι θα μπορούσε να ονομάσει κανείς «προ-πολιτικά» θεμέλια μίας φιλελεύθερης και δημοκρατικής κοινωνίας, υπό τις πιεστικές κοινωνικές συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, της ευρωπαϊκής ενοποίησης και του διαρκώς διευρυνόμενου ατομικισμού.

Η παγκοσμιοποίηση, ξεκαθαρίζει (παραπέμποντας και στον Ulrich Beck), συνεπάγεται τόσο την παγκόσμια διασύνδεση χάρη στην τεράστια τεχνολογική πρόοδο, όσο και την επίσης τεράστια αύξηση των υπερκρατικών οικονομικών συναλλαγών.

Τέλος, παραπέμπει και σε μία -μερική αλλά ολοένα επεκτεινόμενη- τάση προς απώλεια της κρατικής κυριαρχίας. Τα εθνικά κράτη έχουν όλο και λιγότερο έλεγχο για τα όσα συμβαίνουν και συχνά οι οικονομικές και παγκόσμιες πολιτικές μεταβολές υπερβαίνουν την εμβέλεια των παρεμβάσεών τους.

Οι συνέπειες στη δημοκρατία

Όλα αυτά δεν μπορεί παρά να έχουν συνέπειες και για τη δημοκρατία. Δημοκρατία, τονίζει Böckenförde, δεν είναι η απουσία κυριαρχίας (όπως θα το ήθελε, για παράδειγμα, ένας αναρχικός), αλλά είναι ένας συγκεκριμένος τύπος κυριαρχίας, η συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις και στα μέτρα, στα οποία κατόπιν ο καθένας υποτάσσεται. Δημοκρατία είναι όχι η έλλειψη διακυβέρνησης, αλλά η αυτοκυβέρνηση του λαού.

Στη σημερινή της μορφή, η δημοκρατία απέκτησε σάρκα και οστά μέσα από ένα σύνολο ιστορικών εξελίξεων, ξεκινώντας από τη Γαλλική και την Αμερικανική επανάσταση, λαμβάνοντας σχήμα στον 19ο αιώνα, και διαδιδόμενη ευρύτατα κατά τον 20ό. Όλες αυτές οι εξελίξεις ήταν άμεσα συνυφασμένες με το κράτος. Κατά συνέπεια, η δημοκρατία και κρατική ιδιότητα είναι δύο στενά αλληλοσχετιζόμενες έννοιες. 

Τόσο η παγκοσμιοποίηση όσο και η ευρωπαϊκή ενοποίηση φαίνεται ν’ απειλούν την εξουσία του κράτους στην υπάρχουσα μορφή του. Δεν πρέπει, επίσης, να ξεχνάμε και την τρίτη σημαντική συνθήκη, τον ατομισμό. Όταν μιλάει για ατομικισμό, ο Böckenförde έχει κατά νου την «απελευθέρωση» του ατόμου από κοινές νοοτροπίες και, γενικότερα, από κάθε λογής κοινωνικές, οικονομικές και πνευματικές δεσμεύσεις. Το μοντέρνο κράτος, μας λέει, είναι μία οργάνωση της κοινωνίας ως ενότητας ειρήνης, ως ενιαία φορέα δράσης που λαμβάνει τις δικές του αποφάσεις, και ως ενότητας εξουσίας. Η εξουσία, όμως, καθαυτή δεν επαρκεί.

Ελάχιστη ομοιογένεια 

Δεδομένου ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται έμμεσα από τους πολίτες, για να λειτουργήσει μία δημοκρατική κοινωνία ως κράτος, πρέπει να υφίσταται μία ελάχιστη, έστω, ομοιογένεια ανάμεσα στους πολίτες. Κάθε τέτοια κοινωνία έχει ανάγκη μία προϋπάρχουσα στοιχειώδη συμφωνία στο πώς αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τη συμβίωση εντός της. Η συμφωνία αυτή μπορεί να στηρίζεται στην εθνότητα, τη γλώσσα, τη θρησκευτική παράδοση, τα ήθη, ή ακόμη και έναν συνδυασμό των παραπάνω στοιχείων.

ernst wolfgang boeckenfoerde

 Ο Ernst-Wolfgang Böckenförde (19 Σεπτεμβρίου 1930 – 24 Φεβρουαρίου 2019) ήταν Γερμανός συνταγματικός επιστήμονας. Ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ και συγγραφέας περισσότερων από 20 βιβλίων και 80 άρθρων που αφορούσαν τη νομική και συνταγματική θεωρία, καθώς και την πολιτική θεωρία, την πολιτική φιλοσοφία και την καθολική πολιτική σκέψη. Ο Böckenförde θεωρήθηκε μέλος της Σχολής Ritter.

Είναι, δηλαδή, απαραίτητες κάποιες βασικά προ-ορθολογικές (αν και όχι ανορθολογικές, συμπληρώνει ο Böckenförde) αντιλήψεις, για ν’ αποτελούν αυτές το θεμέλιο της πολιτικής τάξης και της κοινωνικής συνύπαρξης. Ο φιλελεύθερος πλουραλισμός είναι συστατικό στοιχείο της σύγχρονης δημοκρατίας, αν όμως αυξηθεί από ένα σημείο και πέρα δεν απειλεί να υπονομεύσει τα ίδια της τα θεμέλια; Οι διαφωνίες, για να μη λειτουργήσουν διαλυτικά, δεν προϋποθέτουν άραγε και την ύπαρξη πρωταρχικών συμφωνιών πάνω στα στοιχειώδη;

Το πρόβλημα που επισημαίνει ο Böckenförde είναι η υπερβολική επέκταση του ατομικισμού (φιλελευθερισμός), στις συνθήκες της πολύπτυχης υπέρβασης του εθνικού κράτους, σε βάρος των ομογενοποιητικών κοινωνικών μας δυνάμεων (δημοκρατία).

Το πρόβλημα, λοιπόν, που επισημαίνει ο Böckenförde είναι η υπερβολική επέκταση του ατομικισμού (φιλελευθερισμός), στις συνθήκες της πολύπτυχης υπέρβασης του εθνικού κράτους, σε βάρος των ομογενοποιητικών κοινωνικών μας δυνάμεων (δημοκρατία). Οι δύο αρχές, δημοκρατική και φιλελεύθερη, συγκρούονται και πρέπει να βρίσκονται τρόποι εξομάλυνσής τους. Ιδίως σήμερα, που οι προβλέψεις του Marx επιβεβαιώνονται. Ζούμε την παγκόσμια εξάπλωση του καπιταλισμού, με τα κράτη να υποχωρούν σταδιακά, αλλά, προς το παρόν τουλάχιστον, τίποτα δεν μοιάζει έτοιμο να πάρει τη θέση τους:

«Για να χρησιμοποιήσουμε τη μεταφορά του Hobbes: Ο Λεβιάθαν, η ελάχιστη προϋπόθεση για την εξωτερική ειρήνη, την ασφάλεια και την πραγματοποίηση της ελευθερίας, καταρρέει, χωρίς ταυτόχρονα να συγκροτείται ένας άλλος Λεβιάθαν σε ένα άλλο επίπεδο» (σελ. 111).

Σήμερα, υπάρχουν διεθνείς συνθήκες που (θεωρητικά) περιορίζουν τα κράτη και υπερισχύουν των δικών τους αποφάσεων, ενώ σε ευρωπαϊκό πλαίσιο γίνονται απόπειρες ενοποίησης. Όσο για την ευρωπαϊκή ενοποίηση:

«Για την ώρα οι Ευρωπαϊκές κοινότητες αποτελούνται από λαούς και έθνη. Ακόμη και αν ενδυναμωθούν οι αρμοδιότητες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, δεν μπορεί αυτό το Κοινοβούλιο –όπως ακριβώς έχει διατυπωθεί–, να αντιπροσωπεύσει, κάτι το οποίο ακόμη δεν υπάρχει: Τον ευρωπαϊκό λαό. Ούτε να δημιουργήσει από το μηδέν κάτι το οποίο δεν υπάρχει: μια ευρωπαϊκή πολιτική δημόσια σφαίρα στην οποία θα διατυπώνονται θέσεις για τα αποφασιστικά ζητήματα της ευρωπαϊκής πολιτικής πέραν των συνόρων του κράτους» (σελ. 122).

Παραμερίζοντας και οριοθετώντας το υπερκόσμιο-θεολογικό, το νεωτερικό φιλελεύθερο κράτος αξίωνε τη νομιμοποίησή του πάνω σε αμιγώς κοσμικά θεμέλια.

Στην περίπτωση των αξιών δεν διαφαίνεται πώς μπορεί να υπάρξει ένα σύστημα ορθολογικής και εναρμονισμένης θεμελίωσής τους (σελ. 81).

Σήμερα, όπου παρατηρείται πανσπερμία αλληλοσυγκρουόμενων απόψεων και τρόπων ζωής, πώς μπορούν να διατηρήσουν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μας ένα minimum προ-πολιτικών θεμελίων και ομογενοποιητικών παραγόντων, που θα εξασφαλίζει την επιβίωσή τους στο μέλλον; Ίσως αυτό να είναι το μεγάλο πολιτικό «στοίχημα» του 21ου αιώνα.

* Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

«Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» του Γιάννη Κτενά (κριτική) – Το «παράθυρο» στο χάος και η «πολυθεΐα» των αξιών

Για το βιβλίο του Γιάννη Κτενά «Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών» (εκδ. Πόλις). Κεντρική εικόνα: Ο Κορνήλιος Καστοριάδης. 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης 

Η παρούσα πραγματεία του συγγραφέα Γιάννη Κτενά, όπως άλλωστ...

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Τρία βιβλία που σκιαγραφούν την κατάσταση του δυτικού πολιτισμού σήμερα: «Το μοναχικό πλήθος» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) του Ντέιβιντ Ρίσμαν [David Riesman], «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» (εκδ. Θεμέλιο) του Παναγιώτη Κονδύλη και «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, εκδ. ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ