«Ο δρόμος της ομορφιάς» του Βίτο Μανκούζο – Αναζητώντας έναν τρόπο να βλέπουμε

Ένα λαγαρό ηλιοβασίλεμα. Η ηρεμία που προσφέρει το παρθένο δάσος. Ο παφλασμός των κυμάτων της θάλασσας. Μια συμφωνία του Μπαχ. Η αέρινη παρουσία ενός ανθρώπου (άντρα ή γυναίκας) που περνώντας από μπροστά μας σκορπάει τη χάρη του σαν αστρόσκονη.

Συνιστούν όλα αυτά την έννοια της ομορφιάς; Αποτελούν τα συστατικά στοιχεία μιας εκστατικής ενατένισης του κόσμου που ξεπερνάει τη φθορά του χρόνου, τον πόνο και τη δυστυχία της καθημερινότητας;

Είναι, άραγε, η ομορφιά το τελευταίο ανάχωμα του ανθρώπου μπρος στο α-νόητο της πραγματικότητας; Και, τελικά, είναι αυτή που θα σώσει τον κόσμο, όπως έγραφε και ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι;

Σε όλα αυτά τα ερωτήματα (και σε αρκετά άλλα) τοποθετείται ο Ιταλός στοχαστής Βίτο Μανκούζο στο τελευταίο του βιβλίο Ο δρόμος της ομορφιάς (μτφρ. Παναγιώτης Αρ. Υφαντής, εκδ. Αρμός).

Ο Μανκούζο μπολιάζει τη σκέψη και τις δικές του θεωρήσεις περί ομορφιάς με όσα έχουν καταγραφεί περί αυτής (από τον Πλάτωνα έως τις μέρες μας), αλλά και την τρέχουσα πραγματικότητα.

Με τρόπο στοχαστικό, αλλά και ποιητικό, αντλώντας υλικό προς διερεύνηση από τη φιλοσοφία, την αρχαία γραμματεία, αλλά και την παγκόσμια λογοτεχνία, ο Μανκούζο μπολιάζει τη σκέψη και τις δικές του θεωρήσεις περί ομορφιάς με όσα έχουν καταγραφεί περί αυτής (από τον Πλάτωνα έως τις μέρες μας), αλλά και την τρέχουσα πραγματικότητα.

Μάλιστα, η τελευταία διαπερνάει πολύ συχνά τη σκέψη του συγγραφέα στη λογική του πώς προσλαμβάνουμε καθημερινά την εικόνα της πάγκοινης ομορφιάς. Συνηθίζουμε να λέμε πως το τι είναι όμορφο και τι όχι είναι μια καθαρά υποκειμενική άποψη.

Οι αντιληπτικές μας ικανότητες 

Ο Μανκούζο απαντάει πως ναι μεν οι προσλήψεις και οι αντιληπτικές μας δυνατότητες καθορίζουν αρκετά το τι θεωρούμε όμορφο και τι όχι, ωστόσο σημειώνει πως υπάρχει ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στο κοινό «μου αρέσει/δεν μου αρέσει» και την αυθεντική μορφή της ομορφιάς.

Κατά τον ίδιο οι πηγές της ομορφιάς είναι τρεις: η φύση, ο άνθρωπος και η τέχνη. Η φύση, με την αυθεντικότητά της, κυριαρχείται από ομορφιά, κάτι που μπορεί να το διαπιστώσει και ο πιο απαρασκεύαστος νους.

Δύσκολα μπορείς να αντισταθείς στη θέα του έναστρου ουρανού, στο στραφτάλισμα του νερού εν μέσω θερινής ραστώνης ή στην εκθαμβωτική όψη ενός λουλουδιού.

Από την άλλη, η τέχνη, σημειώνει ο Μανκούζο, δεν ταυτίζεται με την ομορφιά, αλλά την δοξολογεί και την αναπαριστά με μεταμορφωτική δύναμη. Ιδιαίτερα η μουσική που κατά τον Μανκούζο είναι η κατεξοχήν τέχνη που έρχεται πιο κοντά στο θείο, που δημιουργεί αυτομάτως μέθεξη και σκορπάει –με την υλική και άυλη φύση της– μια δίνη συναισθημάτων.

Όσο για τον άνθρωπο που είναι φορέας αυτής της ομορφιάς, σημειώνει πως όλοι μας, εν σπέρματι, κουβαλάμε την πηγή της ομορφιάς. Την αποζητούμε, τη θεωρούμε ως ύψιστο σκοπό ζωής, ακόμη κι αν δεν το αντιλαμβανόμαστε. Ζούμε μέσα στην ομορφιά, κι ας φαίνεται να κυριαρχεί ο ζόφος.

Η σύγχρονη τέχνη, επιμένει ο Μανκούζο, δείχνει σαν να εχθρεύεται την ωραιότητα. Σαν να λειτουργεί με έκκεντρο τρόπο (σε αντίθεση με την περίοδο της Αναγέννησης και του Ρομαντισμού).

Ωστόσο, η βασική διάκριση της ομορφιάς στους ανθρώπους έχει να κάνει με την εξωτερική ομορφιά και την εσωτερική. Η πρώτη μπορεί να προκύψει γονιδιακά ή να ενισχυθεί με τεχνητούς τρόπους, από τους πολλούς που προσφέρει στις μέρες μας η ιατρική αισθητική, ενώ η δεύτερη έχει άμεση σχέση με την ηθική της ομορφιάς.

Αντίλογος σε όλα αυτά; Καταρχάς η σύγχρονη τέχνη, επιμένει ο Μανκούζο, δείχνει σαν να εχθρεύεται την ωραιότητα. Σαν να λειτουργεί με έκκεντρο τρόπο (σε αντίθεση με την περίοδο της Αναγέννησης και του Ρομαντισμού) και τα αποτελέσματά της να υποσκάπτουν την ομορφιά που μας περιβάλλει.

Ο Βίτο Μανκούζο γεννήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 1962 στο Carate Brianza από Σικελούς γονείς. Διετέλεσε καθηγητής σύγχρονης θεολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου San Raffaele στο Μιλάνο από το 2004 έως το 2011. Από το 2013 έως το 2014 ήταν καθηγητής «Ιστορίας των θεολογικών δογμάτων» στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας. Από το 2009 έως το 2017 συνεργάστηκε με την εφημερίδα La Repubblica. Από το 2022 ο Βίτο Μανκούζο είναι αρθρογράφος στην εφημερίδα La Stampa. Σήμερα διδάσκει στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Αναστοχασμός και Νευροεπιστήμες» του Πανεπιστημίου της Ούντινε. Τα κείμενά του έχουν μεγάλη αποδοχή από το κοινό. Η σκέψη του αποτελεί αντικείμενο συζητήσεων και αντιπαραθέσεων λόγω των θέσεων που δεν ευθυγραμμίζονται πάντα με την εκκλησιαστική ιεραρχία.

Η σημερινή μουσική είναι θόρυβος, η ζωγραφική χαοτική, ο λόγος τείνει σε αντίθετη κατεύθυνση προς την αναζήτηση της ομορφιάς και, γενικώς, ο μεταμοντερισμός, λέει ευθέως ο Μανκούζο, μάς τράβηξε μακριά από το πραγματικό κέντρο μας.

Πρόκειται για μια μορφή αποϊεροποίησης που καθιερώθηκε μέσα στον 20ο αιώνα και είχε ως τελικό σκοπό να χαθεί η χαρά και η αμεσότητα που πάντα πρόσφερε η τέχνη στους ανθρώπους.

Το ενδιαφέρον ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί εμείς οι άνθρωποι δεν είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε την ομορφιά (στην πιο αντικειμενική της μορφή) και ο καθένας την αναλύει μέσα του με διαφορετικό τρόπο.

Σαν αποκάλυψη 

Ο Μανκούζο λέει πως η ομορφιά είναι μια αποκάλυψη, μόνο που τούτο δεν ισχύει για όλους. Η εξήγηση είναι ότι η αισθητική εμπειρία μπρος στην ομορφιά δεν είναι ίδια στους ανθρώπους. Να γιατί αρκετοί καταφεύγουν ακόμη και σε προσωπικές εκδοχές ομορφιάς που ξεφεύγουν από το μετρό.

Το μέτρο, εν προκειμένω, έτσι όπως μας έρχεται και από τους Αρχαίους Έλληνες είναι η αρμονία και η αλήθεια (ο θεματοφύλακας της ομορφιάς, κατά τον συγγραφέα). Άλλα χαρακτηριστικά της είναι η μορφή, η χάρη, η συμμετρία και το ύφος.

Το είδος της ομορφιάς για το οποίο κάνει λόγο ο Μανκούζο είναι πρωτίστως η πνευματική, σε αντίθεση με τον Χέγκελ που θεωρεί πως κάτι τέτοιο δεν υφίσταται.

Η ομορφιά είναι πάντα μαζί μας, αλλά εμείς δεν είμαστε πάντα μαζί της, σημειώνει χαρακτηριστικά για να συμπληρώσει πως η εμφάνισή της δεν είναι τυχαία, αλλά συμβάλλει στην πληρότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Κάπως έτσι εξηγείται και η βασική του θεώρηση πως είμαστε πλασμένοι για την ομορφιά.

Το είδος της ομορφιάς για το οποίο κάνει λόγο ο Μανκούζο είναι πρωτίστως η πνευματική, σε αντίθεση με τον Χέγκελ που θεωρεί πως κάτι τέτοιο δεν υφίσταται. Ο Μανκούζο αντιτείνει πως η εσωτερική ομορφιά είναι απελευθερωτική. Το πρώτο πράγμα, δε, που απελευθερώνει είναι το εγώ μας.

Ο δρόμος της αλήθειας

Είναι ο μόνος οδηγός προς την αλήθεια (με την έννοια που έδινε ο Κητς και η Ντίκινσον περί καλοκαγαθίας), αν και οι καταραμένοι ποιητές, με προεξάρχοντα τον Μπωντλαίρ, διατείνονταν πως άλλο πράγμα είναι η αλήθεια κι άλλο η ομορφιά.

Στις μέρες μας τείνουμε να πιστέψουμε πως όμορφο είναι καθετί ευχάριστο. Ο Μανκούζο σημειώνει πως αυτού του είδους οι γενικεύσεις καθοδηγούνται από την κουλτούρα της απόλαυσης δίχως τέλος.

Εντέλει, αν πρέπει να έχουμε έναν σκοπό στη ζωή μας, αυτός οφείλει να είναι η οδός της ομορφιάς. «Ο Ραφαήλ αξίζει περισσότερο από το πετρέλαιο», γράφει εύγλωττα και με διάθεση πρόκλησης.

Η ομορφιά είναι χαρά και οδύνη μαζί (μέρος της αμφισημίας της), είναι σωτηριολογική, αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ηθικής και αντικρούει το μηδενιστικό κενό της εποχής, την ακόρεστη θέληση για εξουσία και τη ραγδαία εξάπλωση της τεχνολογίας που τείνει να υποκαταστήσει τον άνθρωπο.

Αν είναι και άπιαστη; Το βιβλίο μάς λέει πως αν μπεις στο δρόμο της αληθινής αναζήτησης τότε ο τελικός προορισμός σου θα είναι να τη συναντήσεις. Δεν γίνεται αλλιώς.