«Η ευρωπαϊκή διακυβέρνηση στην εποχή των πολλαπλών κρίσεων: Η πρόκληση της ανθεκτικότητας» του Γιώργου Ανδρέου (κριτική)

Στο βιβλίο του Η ευρωπαϊκή διακυβέρνηση στην εποχή των πολλαπλών κρίσεων: Η πρόκληση της ανθεκτικότητας (εκδόσεις Κριτική), ο Γιώργος Ανδρέου επιχειρεί μια τολμηρή αναδίφηση σε αυτό το ιστορικό παράδοξο που είναι η ΕΕ, σε αυτή την εποχή των πολλαπλών κρίσεων που άλλοι τη θεωρούν και τη βαφτίζουν «polycrisis» και άλλοι –μάλλον πιο απαισιόδοξοι– «permacrisis».

Αποτίμηση των κρίσεων

Ξεπερνώντας τις δύο αυτές προσεγγίσεις, ο συγγραφέας, αφού αποτιμήσει σε βάθος και με αξιοσημείωτη επιστημονική συνέπεια τις κρίσεις αυτές, αποτολμά να τις δει ως «μια διαδοχή αποτυχιών προς τα εμπρός (failing forward)… Εκτιμά μάλλον ότι είναι ακόμη νωρίς να αμφισβητήσει τον Ζαν Μονέ που με την περίφημη ρήση του έβλεπε τις κρίσεις –και τις λύσεις τους όμως– ως το κύριο δομικό υλικό της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Ο Γιώργος Ανδρέου εκτιμά ότι η αύξηση της συχνότητας των κρίσεων κατέστησε αναπόδραστη την ανάγκη διασφάλισης της «ανθεκτικότητας» της Ευρώπης.

Ο Γιώργος Ανδρέου εκτιμά ότι η αύξηση της συχνότητας των κρίσεων κατέστησε αναπόδραστη την ανάγκη διασφάλισης της «ανθεκτικότητας» της Ευρώπης με τις τέσσερις διαστάσεις της (κοινωνική και οικονομική, γεωπολιτική, πράσινη και ψηφιακή –επίθετα που αποσαφηνίζουν, αλλά ενδέχεται και να περιορίζουν, το εύρος της αναγκαίας ανθεκτικότητας, όπως έγινε και με τη συνοχή, που τα επίθετα οικονομική, κοινωνική και –αργότερα– εδαφική, πιθανότατα περιορίζουν το εύρος της αντί να το ενισχύουν – μάλλον σε αυτό άλλωστε αποσκοπούσαν.

Και μια που κάνουμε λόγο για συνοχή, που ως πολιτική αλλά και ως έννοια και ως νοηματοδότηση κατέχει περίοπτη θέση στο μέχρι σήμερα επιστημονικό έργο του συγγραφέα, πρέπει να πω ότι σημείωσα με μεγάλο ενδιαφέρον την επανάληψη, και στο βιβλίο αυτό, των γνωστών απόψεών του για την «ελλειμματική» νοηματοδότηση και την όλο και περισσότερο στρεβλή χρήση του όρου αυτού, αρχής γενομένης από τη στρατηγική της Λισαβόνας.

Ο Γιώργος Ανδρέου είναι επίκουρος καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες και Διεθνείς Σχέσεις στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Κολέγιο της Ευρώπης (Bruges, Βέλγιο) και έλαβε το διδακτορικό του τίτλο από το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει διδάξει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης. Είναι μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ελληνικής Πανεπιστημιακής Ένωσης Ευρωπαϊκών Σπουδών (ΕΠΕΕΣ). Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες, άρθρα σε διεθνή και ελληνικά επιστημονικά περιοδικά, καθώς και κεφάλαια σε ελληνικούς και διεθνείς συλλογικούς τόμους. Στα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνονται οι πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ιδιαίτερα η πολιτική συνοχής, ο εξευρωπαϊσμός των δημόσιων πολιτικών στην ΕΕ και οι σχέσεις Ελλάδας – ΕΕ.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο «Η θεωρία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης στην εποχή των κρίσεων», όπου ο Γιώργος Ανδρέου ανατέμνει τον αναζωπυρωμένο θεωρητικό –και όχι μόνο– διάλογο και την επαναφορά στο προσκήνιο των παλιών μεγάλων ερωτημάτων που αφορούν τη σχέση και την αλληλεπίδραση ανάμεσα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τα κράτη-μέλη, ανάμεσα στον διακυβερνητισμό και την υπερεθνικότητα.

Υπερεθνικές προσεγγίσεις 

Περιγράφει, στην έκταση που είχε στη διάθεσή του, τις υπερεθνικές προσεγγίσεις του λειτουργισμού και του νέο-λειτουργισμού και προχωρεί σε μια ενδιαφέρουσα διάκριση της διαδικασίας της «εκχείλισης» (spillover) σε λειτουργική εκχείλιση (δηλαδή της δημιουργίας της ανάγκης για επέκταση της συνεργασίας και σε άλλους τομείς) και στην πολιτική εκχείλιση, δηλαδή τη δημιουργία της ανάγκης νέων υπερεθνικών θεσμών.

Επειδή ο Γιώργος Ανδρέου διαθέτει όλη την απαιτούμενη γνωστική και επιστημονική υποδομή, θα περιμένω σε επόμενο βιβλίο του να αναλύσει περισσότερο την –και από τον ίδιο αναφερόμενη– διάψευση των αρχικών προσδοκιών του νεολειτουργισμού και κυρίως να την αξιολογήσει.

Κοινοτική μέθοδος

Για παράδειγμα, αν, όπως θεωρεί ο Βόλφγκανγκ Βέσελς, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει αναλάβει τον ρόλο του συνταγματικού αρχιτέκτονα της ΕΕ, μήπως είναι ώρα να αρχίσουμε να ξανασκεφτόμαστε την «κοινοτική μέθοδο» σε μια πιο ρεαλιστική βάση και, ει δυνατόν, τον διακυβερνητισμό σε μορφές πιο «κοινοτικές»;

Η ΟΝΕ δεν ξεφεύγει από την διεισδυτική κριτική του συγγραφέα, που προσφυέστατα θεωρεί ότι «ο συνδυασμός διακυβερνητισμού, κανονιστικής αυστηρότητας, τεχνοκρατισμού και ελλειμματικής αλληλεγγύης που χαρακτηρίζει τις μεταρρυθμίσεις της περιόδου προκάλεσε σοβαρό πλήγμα στη νομιμοποίηση της ΕΕ, τόσο ως προς τις εισροές όσο και ως προς τις διαδικασίες.

＊Ο ΑΛΕΚΟΣ ΚΡΗΤΙΚΟΣ είναι ειδικός σύμβουλος του ΕΛΙΑΜΕΠ, πρώην Γ.Γ. των υπογειών Εσωτερικών και Ανάπτυξης και πρώην στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

.