alt

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλκη Γούναρη

Τι έκαναν οι φιλόσοφοι στην καραντίνα; Μπορεί να μη βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του πυρός για την καταπολέμηση της πανδημίας, όμως προσέφεραν θεραπεία με αντίδοτα ιδεών, καθώς η κρίση συνέβαλε στον ανορθολογισμό και ανέδειξε παλαιότερα και νέα προβλήματα θέτοντας σε δοκιμασία το ηθικό, πολιτικό και οικονομικό μας σύστημα. Σε αυτήν τη σειρά σημειώσεων, κατέγραψα ορισμένα επίκαιρα σημεία που αποτέλεσαν αντικείμενο φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ’ οίκον περιορισμού, συνδέοντάς τα με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές βάσης, αν θέλει κάποιος να αποκτήσει μια πληρέστερη θεωρητική αντίληψη κάθε θέματος.

Keywords 
πειθαρχία / επιτήρηση / βιομετρικά δεδομένα

«Κλείσιμο της πόλης, απαγόρευση εξόδου. Κάθε οικογένεια θα πρέπει να έχει κάνει τις προμήθειές της. Αν χρειαστεί, οπωσδήποτε, η έξοδος από το σπίτι, θα βγαίνει μόνο ένας κάθε φορά, αποφεύγοντας κάθε συνάντηση. Οι μόνοι που κυκλοφορούν στους δρόμους είναι οι επόπτες, οι επίτροποι, οι στρατιώτες της φρουράς και οι νεκροθάφτες. Την πολιτοφυλακή απαρτίζουν αξιωματικοί και ενάρετοι πολίτες. Καθημερινά κάθε συνοικία επιτηρείται. Η επιτήρηση βασίζεται σε ένα μόνιμο και λεπτομερές σύστημα καταγραφής. Όλα τα γεγονότα καταγράφονται. Κάθε άτομο επισημαίνεται, εξετάζεται και κατανέμεται ανάμεσα σε ζωντανούς, ασθενείς και νεκρούς». 

Στην κοινωνία της λέπρας, ο ασθενής απορρίπτεται από τον κοινωνικό ιστό, εξορίζεται ή εγκλείεται. Στην «κοινωνία της πανούκλας» ο ασθενής αστυνομεύεται και πειθαρχεί. Η «κοινωνία της πανούκλας» σύμφωνα με τον Φουκώ, εκφράζει το όραμα της πειθαρχημένης κοινωνίας.

Πρόκειται για μια αποσπασματική σύνοψη του κανονισμού λήψης μέτρων κατά του λοιμού στη Γαλλία του 17ου αιώνα. Ο Μισέλ Φουκώ που ανέσυρε το πλήρες κείμενο από το στρατιωτικό αρχείο της πόλης του Βενσέν, θεωρεί ότι τα αυστηρά μέτρα για τον περιορισμό της πανούκλας την εποχή εκείνη αντιπροσωπεύουν μια ολοκληρωτική αλλαγή στον τρόπο αντιμετώπισης των επιδημιών και ταυτόχρονα αντανακλούν ένα νέο πολιτικό όραμα. Η «πανωλόβλητη» πόλη, που καταγράφει, επιτηρεί, ελέγχει, αποκτά μια αυστηρή ιεραρχική δομή και μετατρέπει τους ίδιους τους πολίτες σε επιτηρητή του διπλανού τους, αντιπροσωπεύει, σύμφωνα με τον Φουκώ, την ουτοπία της τέλεια διοικούμενης πολιτείας. Στο έργο του, Επιτήρηση και Τιμωρία: Η γέννηση της φυλακής [1], στο οποίο επιχειρεί μια «αρχαιολογική» περιγραφή των σχέσεων εξουσίας και γνώσης, καθώς και του τρόπου με τον οποίο αυτές επιδρούν ιστορικά στις ποινές και τους εποπτικούς μηχανισμούς, παρουσιάζει –μεταξύ των άλλων– μια ενδιαφέρουσα μετάβαση: Τη μετάβαση από την «κοινωνία της λέπρας» στην «κοινωνία της πανούκλας». Στην κοινωνία της λέπρας, ο ασθενής απορρίπτεται από τον κοινωνικό ιστό, εξορίζεται ή εγκλείεται. Στην «κοινωνία της πανούκλας» ο ασθενής αστυνομεύεται και πειθαρχεί. Η «κοινωνία της πανούκλας», σύμφωνα με τον Φουκώ, εκφράζει το όραμα της πειθαρχημένης κοινωνίας, ένα όραμα που πραγματώνεται εκατό χρόνια μετά από τον λοιμό, με τον σχεδιασμό του Πανοπτικού από τον Τζέρεμυ Μπένθαμ [2] στα τέλη του 18ου αιώνα. Το αρχικό σχέδιο του Μπένθαμ αφορούσε τη δημιουργία μιας πρότυπης φυλακής, όμως η ιδέα του, όπως ο ίδιος πρότεινε, ήταν κατάλληλη να εφαρμοστεί στην εκπαίδευση, στη βιομηχανία αλλά και στον τομέα της υγείας. Το Πανοπτικόν είναι ένα είδος κτηρίου, η αρχιτεκτονική του οποίου επιτρέπει τη διαρκή επιτήρηση όλων των παραβρισκόμενων σε αυτό, από έναν κεντρικό επιτηρητή. Οι επιτηρούμενοι από την άλλη πλευρά, λόγω της ιδιότυπης αυτής αρχιτεκτονικής κατασκευής, δεν γνωρίζουν αν στην πραγματικότητα επιτηρούνται, καθώς δεν έχουν τη δυνατότητα να δουν εκείνοι τον επιτηρητή τους. Κατά την παραμονή τους στο κτήριο, η απόκλιση από την επιθυμητή συμπεριφορά επιφέρει ποινές. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι επιτηρούμενοι να συμπεριφέρονται συνεχώς σαν να τους επιτηρούν, ακόμα και όταν δεν τους επιτηρούν. Με αυτόν τον τρόπο ο «πανοπτισμός» δημιουργεί μια τυποποιημένη «ηθική» συμπεριφορά πειθαρχημένου ανθρώπου. 

Ο Χαράρι υποστηρίζει ότι σύντομα θα τεθεί το δίλημμα να εκχωρήσουμε ένα μέρος της ελευθερίας και της ιδιωτικότητάς μας για χάρη της υγείας μας. Όμως ένα τέτοιο δίλημμα είναι «στημένο», είναι ψευτοδίλημμα που έχει προκαθορισμένη απάντηση, καθώς πάντοτε κάποιος θα βάζει την υγεία του πάνω απ' όλα με κάθε κόστος.

Η πειθαρχία, ωστόσο, δεν θα πρέπει να ταυτίζεται, σύμφωνα με τον Φουκώ, με έναν θεσμό ή έναν μηχανισμό εξουσίας. Αποτελεί ένα βαθύτερο ανατομικό στοιχείο της εξουσίας, μια «τεχνολογία» με την οποία η εξουσία ασκείται,[i] όπως λέει. Ο Φουκώ, προφητικά σχεδόν, επισημαίνει ότι η πειθαρχική κοινωνία, ξεκινά από τη λειτουργία των κλειστών πειθαρχικών συστημάτων, όπως για παράδειγμα οι εργασιακοί χώροι, τα σχολεία και οι φυλακές, χώροι που αποτελούν ένα είδος «κοινωνικής καραντίνας» και καταλήγει σε έναν γενικευμένο μηχανισμό «πανοπτισμού»[ii]. Σε αντίστοιχο ρόλο προφήτη, ο Γιουβάλ Χαράρι [3] σε άρθρο του στους Financial Times[iii] εν μέσω καραντίνας, προβλέπει ότι στην μετά Covid-19 εποχή, πολλά από τα έκτακτα μέτρα επιτήρησης λόγω της πανδημίας θα γίνουν αναπόσπαστο μέρος της ζωής μας. Τα έξυπνα κινητά και οι κάμερες αναγνώρισης των προσώπων ή της θερμοκρασίας του σώματος βρίσκονται ήδη στην καθημερινότητά μας. Όμως αυτά αποτελούν μόνο την αρχή, σύμφωνα με τον Ισραηλινό στοχαστή, καθώς η τεχνολογία επιτήρησης εξελίσσεται με φρενήρεις ρυθμούς. Η προοπτική, στο άμεσο μέλλον, βιομετρικά «αξεσουάρ» να παρακολουθούν διαρκώς την κατάσταση της υγείας, τα συναισθήματα, τη σωματική δραστηριότητα, τον θυμό ή την παραβατική συμπεριφορά των πολιτών, δεν αποτελεί επιστημονική φαντασία και είναι πιο πιθανή από ποτέ. Ο Χαράρι υποστηρίζει ότι σύντομα θα τεθεί το δίλημμα να εκχωρήσουμε ένα μέρος της ελευθερίας και της ιδιωτικότητάς μας για χάρη της υγείας μας. Όμως ένα τέτοιο δίλημμα είναι «στημένο», είναι ψευτοδίλημμα που έχει προκαθορισμένη απάντηση, καθώς πάντοτε κάποιος θα βάζει την υγεία του πάνω απ' όλα με κάθε κόστος. Μια τέτοια απόφαση μπορεί να οδηγήσει σε μέτρα και νόμους που «υπό κανονικές συνθήκες» καμιά κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να θεσμοθετήσει. 

Τα βιομετρικά δεδομένα κάθε πολίτη, ωστόσο, καθώς περιλαμβάνουν πληροφορίες για την υγεία, τη λειτουργική ικανότητα αλλά και τη διανοητική κατάστασή του, θεωρείται προφανές ότι θα πρέπει να αντιμετωπίζονται από το ισχύον νομικό σύστημα με εξαιρετική προσοχή ως ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα. Λόγω της χρησιμότητάς τους, όμως, δεν αποκλείεται στο μέλλον, είτε εξαιτίας κυβερνοπειρατείας είτε λόγω επίκλησης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης από μια κυβέρνηση, να αποτελέσουν μέσο για επιτήρηση, αποκλεισμό, κοινωνικές διακρίσεις ή και ακόμα μέσο οικονομικής πίεσης από ασφαλιστικούς και χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, ακόμα και από την αγορά εργασίας. 

* Ο ΑΛΚΗΣ ΓΟΥΝΑΡΗΣ είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας, επιστημονικός συνεργάτης 
και ερευνητής στο ΕΚΠΑ - https://alkisgounaris.gr/.

[i] Έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον η διάκριση του Φουκώ ανάμεσα στην «κατοχή» και στην «άσκηση» εξουσίας. Η εξουσία σύμφωνα με τον Γάλλο δεν αποτελεί ένα προνόμιο που κάποιος «κατέχει» (π.χ. το Κράτος) αλλά αποτελεί μια δραστηριότητα που «ασκείται» από κοινού μέσα σε ένα πλέγμα εξουσιαστικών δομών. Για το λογικό σφάλμα κατοχής της εξουσίας μπορείτε να δείτε παλαιότερο άρθρο μου εδώ.
[ii] Η σύγχρονη μορφή ψηφιακής επιτήρησης κατά τη διάρκεια πλοήγησης στο διαδίκτυο, αποτελεί για παράδειγμα ένα μείζον ηθικό ζήτημα που έχουν επισημάνει μεταξύ άλλων γκουρού της τεχνολογίας όπως ο πρώην επικεφαλής της Mozilla, Γκάρι Κόβατς. Δείτε εδώ τη σχετική ομιλία του στο TED.
[iii] Διαβάστε το άρθρο του Χαράρι εδώ.

ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 
ΕΠΙ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

[1] [2] [3]
alt alt alt alt

Επιτήρηση και Τιμωρία
Η γέννηση της φυλακής
Michel Foucault
Μτφρ. Τάσος Μπέτζελος
Πλέθρον

Panopticon
Or the Inspection House
Jeremy Bentham
Kessinger Publishing

The Panopticon Writings
Jeremy Bentham
Verso Books



Homo Deus
Μια σύντομη ιστορία του
μέλλοντος

Yuval Noah Harari
Μτφρ. Μιχάλης Λαλιώτης
Αλεξάνδρεια

alt

alt

alt

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

Βιβλιοπαρουσίαση του τιμητικού τόμου για την Ομότιμη Καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Κ' η φαντασία στον λογισμό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, σε επιστημονική επιμέλεια των Γιάννη Σ. Παπαδάτου και Δημήτρη Πολίτη.

Της Χριστίνας Αργυροπούλου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Athena: Η νέα εντυπωσιακή ταινία του Ρομέν Γαβράς

Athena: Η νέα εντυπωσιακή ταινία του Ρομέν Γαβράς

Ο Ρομέν Γαβράς (Romain Gavras) άνοιξε δια της παρουσίας του το χειμερινό πρόγραμμα της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση με προβολή της τρίτης του ταινίας Αthena, που ξεκίνησε -επίσης χθες- να προβάλλεται σε συνδρομητικό κανάλι.

Του Νίκου Ξένιου

Στα ίχνη του ...

Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας ΗΠΑ: Ανακοινώθηκαν οι υποψηφιότητες

Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας ΗΠΑ: Ανακοινώθηκαν οι υποψηφιότητες

Εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως οκτώ στους δέκα υποψηφίους για το βραβείο καλύτερου λογοτεχνικού έργου στις φετινές υποψηφιότητες για τα Εθνικά Βραβεία Λογοτεχνίας των ΗΠΑ, είναι πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς.

Επιμέλεια: Book Press

...
Πέθανε η Χίλαρι Μαντέλ, συγγραφέας των δύο Μπούκερ και των εκατομμυρίων πωλήσεων

Πέθανε η Χίλαρι Μαντέλ, συγγραφέας των δύο Μπούκερ και των εκατομμυρίων πωλήσεων

Σε ηλικία 70 ετών πέθανε η δύο φορές βραβευμένη με Booker Βρετανή συγγραφέας Χίλαρι Μαντέλ (Hilary Mantel).

Επιμέλεια: Book Press

Βραβευμένη με Μπούκερ για το πρώτο μέρος της τριλογίας της Wolf Hall, η ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ