«Οι έξι πλευρές του τριγώνου» του Βαγγέλη Μανουβέλου (κριτική) – Τα πολλά πρόσωπα του έρωτα

Ένα τρίγωνο έχει τρεις πλευρές. Αυτό το γνωρίζει η γεωμετρία. Η λογοτεχνία, όμως, έχει το δικαίωμα να την ανατρέψει; Και ίσως ακριβώς εκεί, στην πρώτη αυτή παραβίαση ενός αυτονόητου, να βρίσκεται το κλειδί για την ανάγνωση των Έξι πλευρών του τριγώνου του Βαγγέλη Μανουβέλου.

Γιατί το παράδοξο του τίτλου δεν είναι απλώς ένα ευφυολόγημα. Είναι μια μικρή ποιητική δήλωση. Μας προειδοποιεί από την αρχή ότι απέναντί μας δεν έχουμε έναν κόσμο τακτοποιημένο σε ασφαλή σχήματα, ούτε ανθρώπους που μπορούν να χωρέσουν εύκολα σε μία ταυτότητα, σε μία συμπεριφορά, σε μία αλήθεια.

Το τρίγωνο του Μανουβέλου αποκτά έξι πλευρές ακριβώς επειδή οι άνθρωποί του αρνούνται να είναι μονοσήμαντοι. Έξι πρωταγωνιστές, έξι συνειδήσεις, έξι διαφορετικές διαδρομές μέσα στον ίδιο λαβύρινθο της ανθρώπινης εμπειρίας.  Οι ζωές τους διασταυρώνονται, απομακρύνονται και επανέρχονται η μία μέσα στην άλλη. Πρόσωπα και καταστάσεις συνδέονται συχνά από αθέατα νήματα, ενώ το παρελθόν εισβάλλει στο παρόν και η μνήμη ανατρέπει την ευθύγραμμη πορεία του χρόνου. Ο συγγραφέας, επομένως, δεν ενδιαφέρεται μόνο για το τι συνέβη στους ήρωές του. Το ουσιαστικό του ενδιαφέρον βρίσκεται στο τι άφησε πάνω τους αυτό που συνέβη.

Ο Μανουβέλος σκηνοθετεί έξι συνειδήσεις. Τις αφήνει να μιλούν, να θυμούνται, να ερωτεύονται, να τραυματίζονται, να αποκρύπτουν και να αποκαλύπτουν.  Τις τοποθετεί σε διαφορετικές γωνίες του ίδιου αφηγηματικού χώρου και επιτρέπει στον αναγνώστη να ανασυνθέσει, μέσα από τις επιμέρους οπτικές, μια πραγματικότητα που κανένα πρόσωπο μόνο του δεν κατέχει ολόκληρη. Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η βαθύτερη ερμηνεία του τίτλου. Το τρίγωνο δεν είναι ένα σχήμα που πρέπει να λυθεί. Είναι ένα σχήμα που πρέπει να διευρυνθεί. Γιατί όσο προχωρά η αφήγηση, τόσο αντιλαμβανόμαστε ότι κάθε ήρωας έχει περισσότερες από μία πλευρές και κάθε σχέση περισσότερες από μία αλήθειες.

Κάτω από την επιφάνεια της ιστορίας αναπτύσσεται έτσι ένα μυθιστόρημα για τη μνήμη, τον έρωτα, το τραύμα, την επιθυμία, την ενοχή και κυρίως για την επίπονη διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να κατανοήσει τον εαυτό του μέσα από τους άλλους. Και ίσως γι' αυτό η γεωμετρική παραδοξότητα του τίτλου να αποδεικνύεται, τελικά, απολύτως ακριβής ως προς τη λογοτεχνική του αλήθεια. Γιατί ο άνθρωπος δεν έχει ποτέ μόνο τρεις πλευρές. Ούτε έξι. Έχει πάντοτε εκείνη ακόμη την πλευρά που αποκαλύπτεται μόνο όταν κάποιος άλλος τον κοιτάξει.

Ήρωες – πλοκή

Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται φανερό ότι ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται πρωτίστως να αφηγηθεί μια σειρά γεγονότων. Η πλοκή, όσο προσεκτικά οργανωμένη και αν είναι, λειτουργεί κυρίως ως το πλαίσιο μέσα στο οποίο δοκιμάζονται οι ήρωες. Το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από το «τι συνέβη» στο «πώς βιώθηκε». Τα γεγονότα αποκτούν σημασία όχι για τη δραματική τους ένταση, αλλά για τα ίχνη που αφήνουν στη συνείδηση των προσώπων.

Η επιλογή αυτή εντάσσει το μυθιστόρημα σε μια παράδοση που αντιμετωπίζει την αφήγηση ως πεδίο διερεύνησης της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν είναι τυχαίο ότι η σκέψη του Paul Ricoeur περί αφηγηματικής ταυτότητας («Ο άνθρωπος κατανοεί τον εαυτό του μόνο μέσα από την αφήγηση». Paul Ricoeur) μοιάζει να συνομιλεί υπόγεια με το έργο. Ο άνθρωπος δεν εμφανίζεται ως μια σταθερή και αμετάβλητη προσωπικότητα. Διαμορφώνεται μέσα από όσα αφηγείται για τον εαυτό του, αλλά και μέσα από τις αφηγήσεις των άλλων γι' αυτόν. Οι ήρωες του Μανουβέλου δεν αποκαλύπτουν απλώς τον χαρακτήρα τους: τον συγκροτούν, καθώς μιλούν, θυμούνται, αποσιωπούν ή αναθεωρούν.

Έτσι, το μυθιστόρημα δεν αφηγείται έξι παράλληλες ιστορίες, αλλά συνθέτει έναν ενιαίο οργανισμό, όπου κάθε αφηγηματικός κλάδος τροφοδοτεί τον άλλον.

Παράλληλα, η σύνθεση του μυθιστορήματος υπερβαίνει τη συμβατική πολυπρόσωπη αφήγηση. Οι έξι πρωταγωνιστές δε συνδέονται μόνο μέσω της δράσης. Συνδέονται μέσω των συνειδήσεών τους. Η ζωή του ενός διασταυρώνεται με τη ζωή του άλλου, όχι μόνο εξαιτίας των γεγονότων, αλλά επειδή κάθε πρόσωπο λειτουργεί ως καθρέφτης, ως δοκιμασία ή ως τραύμα για κάποιο άλλο. Έτσι, το μυθιστόρημα δεν αφηγείται έξι παράλληλες ιστορίες, αλλά συνθέτει έναν ενιαίο οργανισμό, όπου κάθε αφηγηματικός κλάδος τροφοδοτεί τον άλλον.

• Διαβάστε ακόμα: Βαγγέλης Μανουβέλος: «Η αγάπη δεν είναι πάντοτε μια δύναμη που ενώνει»

Ο Μίλαν Κούντερα είχε επισημάνει ότι το μυθιστόρημα αποτελεί τον χώρο όπου διερευνώνται οι δυνατότητες της ανθρώπινης ύπαρξης. Υπό αυτή την οπτική, οι ήρωες του Μανουβέλου δεν εκπροσωπούν κοινωνικούς τύπους ούτε υπηρετούν προκατασκευασμένες ιδέες. Εκπροσωπούν διαφορετικούς τρόπους να βιώνει κανείς τον έρωτα, την ενοχή, τη μνήμη, την απώλεια και την επιθυμία. Γι' αυτό και ο αναγνώστης δεν οδηγείται σε εύκολες ηθικές αξιολογήσεις. Καλείται να κατανοήσει πριν κρίνει.

Αυτό ακριβώς συνιστά και την πρώτη μεγάλη αρετή του μυθιστορήματος. Δεν επιδιώκει να εξηγήσει τον άνθρωπο. Επιχειρεί να τον παρατηρήσει στην πιο εύθραυστη στιγμή του, όταν οι βεβαιότητές του υποχωρούν και η συνείδησή του αναζητεί νέα ισορροπία. Από αυτή την άποψη, οι Έξι πλευρές του τριγώνου δεν αποτελούν απλώς μια ιστορία σχέσεων, αλλά μια σύνθετη άσκηση αυτογνωσίας, όπου η αφήγηση μετατρέπεται σε εργαλείο κατανόησης της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η γλώσσα ως ψυχογράφημα

Αν η αφηγηματική αρχιτεκτονική συγκροτεί τον εξωτερικό σκελετό του μυθιστορήματος, η γλώσσα είναι εκείνη που του προσδίδει ψυχική υπόσταση. Ο Μανουβέλος δε χρησιμοποιεί ενιαίο, απολύτως ομοιογενή λόγο. Αντιθέτως, προσαρμόζει τον ρυθμό, τη σύνταξη και την έκταση της περιόδου στις εσωτερικές διακυμάνσεις των προσώπων. Η γλώσσα δεν περιγράφει απλώς τον ψυχισμό τους, τον αναπαριστά.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστικός είναι ο μακροπερίοδος λόγος, κυρίως στα σημεία όπου η αφήγηση προσεγγίζει την εσωτερική φωνή του ήρωα. Η μεγάλη περίοδος, με τις διαδοχικές συντακτικές υποδιαιρέσεις και τις παρεκβάσεις της, παρακολουθεί την κίνηση της σκέψης που αρνείται να πειθαρχήσει σε μια ευθύγραμμη λογική. Η μία σκέψη γεννά την άλλη, η ανάμνηση διακόπτει το παρόν, μια εικόνα προκαλεί μια δεύτερη, και η συνείδηση μοιάζει να αναζητά μέσα στον ίδιο της τον λαβύρινθο μια απάντηση που διαρκώς απομακρύνεται.

Το παραληρηματικό στοιχείο, όμως, δεν αποτελεί αυτοσκοπό ούτε επιδιώκει να εντυπωσιάσει. Αποτελεί μορφική αντιστοιχία μιας συνείδησης που βρίσκεται σε κατάσταση εσωτερικής πίεσης. Η γλώσσα γίνεται έτσι δείκτης ψυχικής θερμοκρασίας.

Η μακροπερίοδος σύνταξη, επομένως, δεν είναι απλώς μορφολογικό χαρακτηριστικό. Είναι τρόπος ψυχογράφησης. Ο αναγνώστης δεν πληροφορείται μόνο τι σκέπτεται ο ήρωας – βιώνει, ως έναν βαθμό, τον τρόπο με τον οποίο σκέπτεται. Στις περιπτώσεις αυτές ο λόγος μπορεί να αποκτήσει και παραληρηματική χροιά. Οι σκέψεις επανέρχονται, διασταυρώνονται, διογκώνονται, διακόπτονται. Το παραληρηματικό στοιχείο, όμως, δεν αποτελεί αυτοσκοπό ούτε επιδιώκει να εντυπωσιάσει. Αποτελεί μορφική αντιστοιχία μιας συνείδησης που βρίσκεται σε κατάσταση εσωτερικής πίεσης. Η γλώσσα γίνεται έτσι δείκτης ψυχικής θερμοκρασίας.

Απέναντι σε αυτή τη ροή, η ελλειπτικότητα και η συντόμευση του λόγου λειτουργούν ως αντίστιξη. Εκεί όπου ο ήρωας αδυνατεί ή δεν επιθυμεί να εκφράσει ολοκληρωμένα την εμπειρία του, η σιωπή, η αποσπασματικότητα και η διακοπή αποκτούν εξίσου μεγάλη σημασία με την ίδια τη λέξη. Ο συγγραφέας γνωρίζει ότι η ψυχή δεν εκφράζεται μόνο μέσα από όσα λέει: εκφράζεται και μέσα από όσα αφήνει ανολοκλήρωτα.

Οι ήρωες δεν διαθέτουν μόνο διαφορετικές ιστορίες: διαθέτουν διαφορετικούς τρόπους να μιλούν, να σκέπτονται, να θυμούνται και να σιωπούν. Η γλώσσα τους αποτελεί ένα είδος εσωτερικού πορτρέτου.

Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνουν και οι ξένες λέξεις και οι ξενόγλωσσοι όροι που παρεμβάλλονται στον ελληνικό λόγο. Η χρήση τους δεν μοιάζει να υπηρετεί απλώς έναν σύγχρονο ή κοσμοπολίτικο τόνο. Σε αρκετές περιπτώσεις λειτουργεί ως στοιχείο χαρακτήρα: αποκαλύπτει το μορφωτικό και κοινωνικό περιβάλλον, τον τρόπο σκέψης, τις συνήθειες και τις αναφορές των προσώπων. Η γλώσσα γίνεται έτσι ένας ακόμη τρόπος διαφοροποίησης των φωνών.

Και εδώ ακριβώς συναντιούνται η αφηγηματική τεχνική και η ψυχογραφία. Οι ήρωες δεν διαθέτουν μόνο διαφορετικές ιστορίες: διαθέτουν διαφορετικούς τρόπους να μιλούν, να σκέπτονται, να θυμούνται και να σιωπούν. Η γλώσσα τους αποτελεί ένα είδος εσωτερικού πορτρέτου. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε ένα μυθιστόρημα που βασίζεται στην πολυφωνία. Η πολυφωνία δεν επιτυγχάνεται απλώς με την εναλλαγή αφηγητών. Προϋποθέτει τη δημιουργία διαφορετικών φωνών, οι οποίες να μεταφέρουν διαφορετικές ψυχικές πραγματικότητες. Και ο Μανουβέλος φαίνεται να γνωρίζει ότι η πραγματική διαφοροποίηση ενός προσώπου αρχίζει από τον τρόπο με τον οποίο αυτό κατοικεί μέσα στη γλώσσα.

Ο έρωτας ως διαδρομή αυτογνωσίας

Στις Έξι πλευρές του τριγώνου οι ερωτικές σχέσεις δεν αποτελούν απλώς επεισόδια της πλοκής. Είναι ένας από τους βασικούς μηχανισμούς μέσα από τους οποίους οι ήρωες αποκαλύπτονται στον εαυτό τους και στον αναγνώστη. Ο έρωτας εμφανίζεται ως επιθυμία, ως ανάγκη, ως καταφυγή, ως εξάρτηση, ως σύγκρουση. Πάνω απ' όλα, όμως, λειτουργεί ως δοκιμασία της αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του όχι μόνο όταν βρίσκεται μόνος αλλά, κυρίως, όταν εκτίθεται στη σχέση με έναν άλλον άνθρωπο.

Οι ερωτικές επιλογές των ηρώων αποκαλύπτουν επομένως πλευρές που ίσως οι ίδιοι δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσουν. Μέσα στη σχέση αναδύονται οι φόβοι, οι ανασφάλειες, οι ανάγκες ελέγχου, η ανάγκη για αποδοχή, αλλά και η αδυναμία ουσιαστικής επικοινωνίας. Ο άλλος γίνεται καθρέφτης. Γι' αυτό και ο έρωτας στο μυθιστόρημα δεν είναι πάντοτε λυτρωτικός. Μπορεί να οδηγήσει στη γνώση, αλλά η γνώση αυτή δεν είναι κατ' ανάγκην ευχάριστη. Η αυτογνωσία προϋποθέτει συχνά τη συνάντηση με όσα ο άνθρωπος θα προτιμούσε να μην αντικρίσει.

Οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν ένα εξωραϊσμένο ερωτικό σύμπαν, αλλά για να αποκαλύψουν τη σωματική και ψυχική διάσταση των σχέσεων.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται και η τόλμη του συγγραφέα. Η ερωτική γλώσσα δεν εξιδανικεύεται. Σε ορισμένα σημεία είναι ωμή, άμεση, ακόμη και προκλητική. Οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται για να δημιουργήσουν ένα εξωραϊσμένο ερωτικό σύμπαν, αλλά για να αποκαλύψουν τη σωματική και ψυχική διάσταση των σχέσεων. Η επιλογή αυτή ενδέχεται να προκαλέσει τον αναγνώστη. Και ακριβώς γι' αυτό αξίζει να εξεταστεί όχι με κριτήριο το αν είναι «τολμηρή» ή «άτολμη», αλλά με κριτήριο τη λειτουργία της μέσα στο έργο.

Η ερωτική σκηνή, όταν υπηρετεί τη διαμόρφωση του χαρακτήρα, παύει να είναι απλώς περιγραφή σώματος. Μετατρέπεται σε αφήγηση της ψυχής μέσω του σώματος. Το σώμα γίνεται φορέας μνήμης, επιθυμίας, φόβου και τραύματος. Έτσι, ο έρωτας αποκτά στο μυθιστόρημα μια βαθύτερη λειτουργία: γίνεται ένας τρόπος με τον οποίο οι ήρωες δοκιμάζουν τα όρια του εαυτού τους.

Το τραύμα και η ηθική της αφήγησης

Ιδιαίτερη θέση στην αφηγηματική οικονομία του έργου καταλαμβάνει η αφήγηση του βιασμού. Πρόκειται για μια από τις πιο δύσκολες και τολμηρές στιγμές του μυθιστορήματος, όχι μόνο εξαιτίας του περιεχομένου της αλλά κυρίως εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο εντάσσεται στην ψυχογραφία ενός ήρωα. Η αξία της συγκεκριμένης σκηνής δεν βρίσκεται στην ωμότητα της περιγραφής. Αν έμενε σε αυτήν, θα κινδύνευε να μετατραπεί σε απλή πρόκληση. Η ουσιαστική της λειτουργία βρίσκεται αλλού. Στην αποκάλυψη της ψυχικής συγκρότησης του προσώπου.

Το τραύμα, επομένως, δεν χρησιμοποιείται μόνο για να συγκλονίσει. Χρησιμοποιείται για να εξηγήσει. Και αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.

Το τραυματικό γεγονός δεν παρουσιάζεται ως απομονωμένο περιστατικό. Εγγράφεται στη διαμόρφωση μιας συνείδησης και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο ήρωας αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, το σώμα, την εξουσία, την επιθυμία και τον άλλο. Εδώ η αφήγηση δοκιμάζεται και σε επίπεδο ηθικής. Πώς μπορεί η λογοτεχνία να αναπαραστήσει τη βία χωρίς να την αισθητικοποιήσει; Πώς μπορεί να μιλήσει για το τραύμα χωρίς να μετατρέψει τον πόνο σε θέαμα;

Ο Μανουβέλος επιχειρεί να απαντήσει μεταφέροντας το βάρος από το γεγονός στη συνείδηση που το φέρει. Η βία αποκτά σημασία επειδή αφήνει ίχνος. Το σώμα γίνεται μνήμη και η μνήμη γίνεται συμπεριφορά. Υπό αυτή την έννοια, η συγκεκριμένη σκηνή λειτουργεί ως ψυχογραφικός πυρήνας. Δεν βρίσκεται έξω από το μυθιστόρημα, αλλά στο εσωτερικό του. Φωτίζει αναδρομικά τον ήρωα και επιτρέπει στον αναγνώστη να επανεκτιμήσει πλευρές της συμπεριφοράς του. Το τραύμα, επομένως, δεν χρησιμοποιείται μόνο για να συγκλονίσει. Χρησιμοποιείται για να εξηγήσει. Και αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.

Οι «Προβολές»: ο δεύτερος κύκλος της αφήγησης

Ιδιαίτερα ευρηματική είναι η παρεμβολή του κεφαλαίου των «Προβολών», όπου στο προσκήνιο εμφανίζονται έξι ακόμη πρόσωπα, δευτεραγωνιστές που συνδέονται με διαφορετικούς τρόπους με τους βασικούς ήρωες, ενώ μεταξύ τους όλοι δεν γνωρίζονται.

Η αφηγηματική αυτή επιλογή προσθέτει στο μυθιστόρημα έναν δεύτερο κύκλο ζωής. Οι έξι πρωταγωνιστές παύουν να αποτελούν το μοναδικό κέντρο του αφηγηματικού κόσμου. Η ζωή τους αντανακλάται σε πρόσωπα που βρίσκονται στην περιφέρειά τους, πρόσωπα τα οποία μπορεί να μη γνωρίζουν το σύνολο της ιστορίας, αλλά κατέχουν ένα μικρό, κρίσιμο τμήμα της. Οι «Προβολές» λειτουργούν έτσι σαν καθρέφτες. Κάθε δευτεραγωνιστής φωτίζει μια διαφορετική πλευρά ενός πρωταγωνιστή. Αυτό που ο ίδιος ο ήρωας δεν μπορεί να δει, μπορεί να γίνει ορατό μέσα από το βλέμμα ενός άλλου. Η τεχνική αυτή ενισχύει την ψυχογραφική διάσταση του έργου, διότι ο χαρακτήρας δεν παρουσιάζεται πλέον μόνο από την εσωτερική του φωνή, αλλά και μέσα από τις αντανακλάσεις που δημιουργεί στους άλλους.

 Οι δευτεραγωνιστές συγκροτούν, παραδόξως, έναν ακόμη κύκλο συνδετικότητας. Έτσι, το μυθιστόρημα αποκτά μια δεύτερη γεωμετρία.

Η ιδιοτυπία του κεφαλαίου βρίσκεται ακριβώς στο ότι οι «Προβολές» δεν αποτελούν παρένθεση στην κύρια αφήγηση. Ολοκληρώνουν την κύρια αφήγηση. Οι έξι πρόσθετες φωνές δημιουργούν ένα δεύτερο πρίσμα θέασης και επιτρέπουν στον αναγνώστη να κατανοήσει πληρέστερα τις σχέσεις που έχουν προηγηθεί. Οι δευτεραγωνιστές συγκροτούν, παραδόξως, έναν ακόμη κύκλο συνδετικότητας. Έτσι, το μυθιστόρημα αποκτά μια δεύτερη γεωμετρία. Το πρώτο σχήμα αποτελείται από τους έξι πρωταγωνιστές. Το δεύτερο σχηματίζεται από τις έξι «Προβολές». Και τα δύο σχήματα αλληλοεπικαλύπτονται, χωρίς ποτέ να ταυτίζονται. Εδώ ίσως βρίσκεται και μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αφηγηματικές επινοήσεις του έργου. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται ποτέ μόνο από τη δική του αφήγηση. Χρειάζεται και το βλέμμα των άλλων.

Η διακειμενικότητα ως κρυφή συνομιλία

Το μυθιστόρημα, όπως κάθε ώριμο λογοτεχνικό έργο, δεν υπάρχει σε κενό. Συνομιλεί, άλλοτε εμφανώς και άλλοτε υπόγεια, με προηγούμενες μορφές αφήγησης, με ιδέες, με λογοτεχνικές παραδόσεις και με τρόπους αναπαράστασης του ανθρώπινου ψυχισμού. Η διακειμενικότητα εδώ δεν πρέπει να νοηθεί στενά ως αναζήτηση συγκεκριμένων παραθεμάτων ή εμφανών αναφορών. Είναι περισσότερο ένας τρόπος συνομιλίας.

Η πολυφωνία των προσώπων παραπέμπει στη γνωστή μπαχτινική αντίληψη για το μυθιστόρημα ως χώρο συνύπαρξης διαφορετικών φωνών και συνειδήσεων. Κάθε ήρωας διαθέτει τη δική του αλήθεια και καμία φωνή δεν καταφέρνει να καταργήσει ολοκληρωτικά τις υπόλοιπες. Παράλληλα, η διαρκής μετακίνηση ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν, η λειτουργία της μνήμης και η ανασύνθεση της εμπειρίας φέρνουν στο προσκήνιο ένα ευρύτερο ερώτημα. Πώς μετατρέπεται το βίωμα σε αφήγηση;

Το βιβλίο μοιάζει να ρωτά διαρκώς: Ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγηθεί μια ζωή; Ποια εκδοχή της είναι αληθινή;

Εδώ η σχέση ανάμεσα στη μνήμη και στην αφήγηση γίνεται ιδιαίτερα γόνιμη. Ο άνθρωπος δεν θυμάται απλώς. Αφηγείται στον εαυτό του αυτό που θυμάται. Και κάθε αφήγηση αποτελεί ήδη μια ερμηνεία. Ο Μανουβέλος αξιοποιεί αυτή τη βαθύτερη σχέση μνήμης και αφήγησης για να δημιουργήσει ένα μυθιστόρημα όπου το παρελθόν δεν είναι ποτέ τελειωμένο. Επανέρχεται, αλλάζοντας μορφή κάθε φορά που το φωτίζει μια διαφορετική συνείδηση.

Υπό αυτή την έννοια, η διακειμενικότητα του έργου λειτουργεί όχι μόνο ως αναφορά σε άλλες λογοτεχνικές παραδόσεις αλλά και ως συνομιλία του μυθιστορήματος με την ίδια την πράξη της αφήγησης. Το βιβλίο μοιάζει να ρωτά διαρκώς: Ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγηθεί μια ζωή; Ποια εκδοχή της είναι αληθινή; Και πόσο από τον εαυτό μας κατασκευάζουμε κάθε φορά που διηγούμαστε το παρελθόν μας;

Η έβδομη πλευρά του τριγώνου

Και τότε επιστρέφουμε στον τίτλο. Έξι πλευρές σε ένα τρίγωνο. Η γεωμετρική αδυνατότητα μετατρέπεται σε μεταφορά της ανθρώπινης πολυπλοκότητας. Οι έξι πρωταγωνιστές αποτελούν τις έξι βασικές όψεις του αφηγηματικού σχήματος. Οι έξι «Προβολές» προσθέτουν έναν δεύτερο κύκλο αντανακλάσεων. Οι φωνές διασταυρώνονται, οι ζωές περιπλέκονται, το παρελθόν εισβάλλει στο παρόν, το τραύμα μεταμορφώνεται σε συμπεριφορά, ο έρωτας γίνεται δοκιμασία αυτογνωσίας και η γλώσσα αποκαλύπτει όσα οι ήρωες δεν μπορούν πάντοτε να πουν.

Η έβδομη πλευρά είναι, επομένως, η πράξη της ανάγνωσης. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη επιτυχία του μυθιστορήματος του Βαγγέλη Μανουβέλου. Δεν κλείνει ερμητικά το σχήμα του. Το αφήνει ανοιχτό.

Κι όμως, το σχήμα εξακολουθεί να μοιάζει ανολοκλήρωτο. Ίσως γιατί λείπει η πλευρά που δεν ανήκει σε κανέναν από τους ήρωες. Η έβδομη πλευρά. Είναι ο ίδιος ο αναγνώστης. Εκείνος που ενώνει τις φωνές, συμπληρώνει τα κενά, επιστρέφει στις αναδρομές, αναγνωρίζει τις προοικονομίες, συγκρίνει τις διαφορετικές εκδοχές ενός γεγονότος και επιχειρεί να κατανοήσει όχι μόνο τι συνέβη αλλά γιατί οι άνθρωποι έγιναν αυτό που έγιναν. Η έβδομη πλευρά είναι, επομένως, η πράξη της ανάγνωσης. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη επιτυχία του μυθιστορήματος του Βαγγέλη Μανουβέλου. Δεν κλείνει ερμητικά το σχήμα του. Το αφήνει ανοιχτό. Καλεί τον αναγνώστη να εισέλθει στο εσωτερικό του και να προσθέσει τη δική του οπτική. Έτσι, οι Έξι πλευρές του τριγώνου δεν είναι τελικά ένα μυθιστόρημα για έξι ανθρώπους. Είναι ένα μυθιστόρημα για την αδυναμία του ανθρώπου να είναι μία μόνο εκδοχή του εαυτού του.

Γιατί κάθε άνθρωπος είναι συγχρόνως αυτό που πιστεύει ότι είναι, αυτό που οι άλλοι βλέπουν σ' αυτόν, αυτό που θυμάται, αυτό που φοβάται, αυτό που επιθυμεί και αυτό που προσπαθεί να ξεχάσει. Και ανάμεσα σε όλες αυτές τις εκδοχές βρίσκεται η λογοτεχνία. Εκεί όπου η ζωή παύει να είναι απλώς γεγονός και γίνεται ερώτημα. Εκεί όπου οι έξι συνειδήσεις συναντούν τον αναγνώστη. Και εκεί όπου το αδύνατο γεωμετρικό σχήμα αποκτά, τελικά, τη δική του αλήθεια. Την έβδομη πλευρά, την πλευρά του αναγνώστη.

*Η ΑΘΗΝΑ ΖΩΓΡΑΦΟΥ είναι φιλόλογος και ποιήτρια.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Βαγγέλης Μανουβέλος γεννήθηκε στον Πειραιά το 1979 και πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του στο Βανκούβερ του Καναδά. Εργάζεται στον τραπεζικό τομέα και διδάσκει οικονομικά και διαχείριση κινδύνων στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Παράλληλα, συνεργάζεται με το Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης σε προγράμματα εκπαίδευσης στελεχών του δημόσιου τομέα.

Έχει συγγράψει βιβλία στους τομείς της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης και της διαχείρισης κινδύνων. Διηγήματα και θεατρικά έργα του έχουν δημοσιευθεί σε λογοτεχνικά περιοδικά κι ιστοτόπους κι έχουν διακριθεί σε λογοτεχνικούς διαγωνισμούς. Οι έξι πλευρές του τριγώνου είναι το πρώτο του μυθιστόρημα.