Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Μητά «Πλανήτες, ύδατα και νήσοι» (εκδ. Στερέωμα).
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Μακριά και κοντά. Κατά βάθος και κατ’ ύψος. Εν μέσω αστρικών νεφών και γαλαξιακού φωτός, αλλά και στον πιο σκούρο πυθμένα των ωκεανών. Σε γη, θάλασσα και διάστημα. Μέτρο όλων αυτών, όχι, δεν είναι ο άνθρωπος, αλλά ο μύθος. Η πιο αρχετυπική σχέση μας με τον κόσμο που μας περιβάλλει. Αυτός που βλέπουμε, αλλά κι εκείνον που φανταζόμαστε.
Τα μικρά διηγήματα του Γιώργου Μητά στην πρόσφατη συλλογή του Πλανήτες, ύδατα και νήσοι εγκαταβιούν παντού και από παντού (sic) λαμβάνουν αυτά τα σήματα των μύθων που συγκροτούν τον κόσμο (υπόγειο, υπέργειο, υδάτινο, αέρινο κλπ).
Οι ενότητες
Χωρισμένα σε τρία μέρη και με προάγγελο κάθε ενότητας μια (υποτιθέμενη) ιστορία για το πώς γράφτηκαν, η συλλογή μεταβαίνει από τα «Εννέα μπονζάι για τον Άρη» που έγραψε ένας νεότευκτος συγγραφέας, κληθείς να συμμετάσχει σε ένα αφιέρωμα της εφημερίδας Οι Ειδήσεις, στους «Υδάτινους έρωτες», διά χειρός του φυσιοδίφη και συγγραφέα Ιούλιου Αποστόλου, για να ολοκληρωθεί η περιπλάνηση με τα «Μυστήρια της νήσου», τα οποία είναι γραμμένα από τον συμβολαιογράφο και λάτρη της λογοτεχνίας Αλέξανδρου (άγνωστα λοιπά στοιχεία) που προσπάθησε να λύσει διάφορα λογοτεχνικά μυστήρια στα νησιά των δυτικών Κυκλάδων.
Με ύφος λιτό και οικονομημένο και λυρικές εξάρσεις όταν και όποτε χρειάζεται, ο Μητάς ισορροπεί θαυμαστά ανάμεσα στην επιστήμη και τη λογοτεχνία ή, άλλως πως, ανάμεσα στα πραγματολογικά στοιχεία και τη μυθοπλασία.
Το ύφος
Άλλοτε σου έρχεται στο νου ο Ζέμπαλντ κι άλλοτε ο δικός μας Μαυρουδής. Κάπου εκεί εισδύει κάποιες φορές ο Μέλβιλ, ο Πόε, ο Γουέλς, αλλά και διακεκριμένοι επιστήμονες, φυσιοδίφες, αστροναύτες, γλάροι, καρχαρίες, ερμαφρόδιτα όντα (θυμίζοντάς μας τα Όντα και μη όντα του Αργύρη Χιόνη), όπως και αστρική σκόνη, ο κόκκινο θόλος του πλανήτη Άρη και κάμποσα άλλα στοιχεία, άνθρωποι (πραγματικοί και μη) και κουκκίδες ύπαρξης.
Όλα τούτα σε κάνουν να αναρωτιέσαι: πώς γίνεται μέσα σε μικρά «σαρκία» ιστοριών να χωράει ένας τόσο μεγάλος κόσμος; Ο Μητάς μάς απαντάει με τις ιστορίες του πως γίνεται, διότι ο πρώτος διδάξας, Χόρχε Λουίς Μπόρχες, κατέδειξε τη δύναμη που κρύβει στο σμικρό έναντι του πολυλογάδικης μεγάλης αφήγησης.
Ίσως αυτές οι μικρές νότες των διηγημάτων του Μητά να έχουν μεγαλύτερη παλμική δόνηση, από μια μακρά ανάλυση που θα χρειαζόταν πολλές σελίδες, πλοκές και υποπλοκές, αρκετούς ήρωες και κεφάλαια επί κεφαλαίων που άλλαζαν εστίαση, χρόνου και τόπο στην αφήγηση.
Το καταστάλαγμα
Εδώ έχουμε το καταστάλαγμα, αλλά το κέντρισμα ότι ο κόσμος μας είναι τόσο απέραντος που δεν μπορεί ανθρώπου μάτι να τον πιάσει, αλλά συνάμα και τόσο μικρός που θα μπορούσε να χωρέσει σε μια παλάμη.
Προσωπική η άποψη και δεν ζητάει να καταχωριστεί ως η μόνη «αληθινή», αλλά η μεσαία ενότητα με τους υδάτινους οργανισμούς που συμπεριφέρονται με τον δικό τους ιδιαίτερο τρόπο, είναι και η πλέον ενδιαφέρουσα της συλλογής.
Το ερωτικό κάλεσμα, ο θάνατος, η σαρωτική και συχνάκις βίαιη πράξη της γονιμοποίησης, τα παράδοξα της φύσης, αλλά και η λειτουργία μιας κρυφής ζωής κάτω από τα κύματα και την ίσαλο γραμμή της θάλασσας, σου δημιουργούν συναισθήματα που θα μπορούσαν να συγκριθούν με μια ερωτική σχέση μεταξύ ανθρώπων. Άλλωστε, είπαμε και προλογικά πως το μέτρο των πραγμάτων του σύμπαντος κόσμου δεν είναι (πάντα) ο άνθρωπος.
Το άγνωστο
Αν ενώνει κάτι όλα τα διηγήματα είναι η αναζήτηση του αγνώστου, η σχέση του ανθρώπου με τη φύση, αλλά και τη Διάστημα. Η μοναξιά, αλλά και η αποδοχή ότι ο κόσμος καταφέρνει να διατηρεί για τον εαυτό του πάντα ένα στοιχείο μυστηρίου, το οποίο η επιστήμη όσο κι αν προσπαθεί ποτέ δεν θα καταφέρει να το υπερνικήσει.
Οι τρεις χώροι του τίτλου λειτουργούν ως μεταφορές τριών διαστάσεων της ύπαρξης, ενώ η διαρκής συνύπαρξη πραγματικότητας και μυθοπλασίας υπενθυμίζει ότι η λογοτεχνία δεν επιδιώκει μόνο να εξηγήσει τον κόσμο, αλλά και να διατηρήσει ζωντανό το αίνιγμά του.
Το ταξίδι
Είτε πρόκειται για διαστημικό ταξίδι που κάνει ο άνθρωπος από τη Γη στον Άρη (και αντίστροφα) είτε για το ταξίδι μιας γιγαντιαίας φάλαινας προς αναζήτηση ερωτικού παρτενέρ (!) είτε και το ταξίδι αναζήτησης ενός ανθρώπου που φλέγεται από τα ύδατα της λογοτεχνίας, η μετακίνηση είναι βασικό στοιχείο των διηγημάτων.
Πρόκειται, εντούτοις, για μια μετακίνηση που κουβαλάει κάμποσες νύξεις μεταφυσικής αγωνίας, υπαρξιακού ενδιαφέροντος, αταβιστικού δυναμισμού, αλλά και λογοτεχνικής πραγμάτωσης. Κάθε ταξίδι νοηματοδοτείται, υπερβαίνει στον αρχικό σκοπό τους, μετουσιώσει τον μετακινουμένο σε κάτι άλλο, του δίνει υπόσταση. Ακόμη κι εκείνα τα ταξίδια που αναστέλλονται (διότι υπάρχουν και τέτοια σε κάποια διηγήματα), για κάποιο ουσιαστικό λόγο δεν πραγματώνονται.
Η επιστήμη
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι ότι η επιστημονική γνώση δεν παρουσιάζεται ως αντίπαλος της φαντασίας. Αντίθετα, πραγματικά πρόσωπα, ιστορικά γεγονότα και επιστημονικά δεδομένα συνυπάρχουν με θρύλους, συμβολισμούς και ανεξήγητα φαινόμενα.
Ο συγγραφέας φαίνεται να υποστηρίζει ότι ακόμη και στην εποχή της επιστήμης παραμένουν ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν αποκλειστικά με τη λογική. Το ανεξήγητο δεν καταργείται· μεταμορφώνεται.
Η μεταμορφωτική δύναμη της μυθοπλασίας έρχεται να ανοίξει κλειστές θύρες, να υποθέσει, να δώσει κάποιες παραμέτρους που ένας επιστήμονας δεν θα προσέγγιζε ποτέ, να μεταπλάσει και εντέλει να μας δώσει μια εκδοχή του κόσμου που την έχουμε ανάγκη για να συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε πως δεν τα κατέχουμε όλα (ευτυχώς) και πάντα θα υπάρχει ανοιχτό πεδίο έρευνας και διερωτήσεων.
Εντέλει, έχουμε να κάνουμε με ένα άκρως πρωτότυπο βιβλίο (δεν είναι η πρώτη φορά που το κάνει ο Μητάς), ολότελα διαφορετικό από αυτά που γράφονται συνήθως από Έλληνες συγγραφείς και του οποίου το μικρό μέγεθος ξεγελάει (!), καθώς στην ουσία περιέχει πολλές περισσότερες σελίδες, οι οποίες υπονοούνται και ο κάθε αναγνώστης καλείται να αναζητήσει και να διαβάσει κατά μόνας και κατά το δοκούν. Ευκταίο αποτέλεσμα, αν μη τι άλλο.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Γιώργος Μητάς γεννήθηκε το 1966 στη Λιβαδειά. Μεγάλωσε στο Παγκράτι. Σπούδασε Βιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και απέκτησε μεταπτυχιακό τίτλο (M.Sc.) στην Αλιευτική Βιολογία από το Πανεπιστήμιο του Χαλ (Hull) της Μεγάλης Βρετανίας.
Έχει εκδώσει τη συλλογή διηγημάτων Ιστορίες του Χαλ (Κίχλη, 2011 — βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα Λογοτεχνικά βραβεία «Διαβάζω» 2012, βραχεία λίστα για τα Κρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία 2012 Διηγήματος-Νουβέλας), τη νουβέλα Το Σπίτι(Κίχλη, 2014 — βραχεία λίστα για το Βραβείο Πεζογραφίας περιοδικού «Κλεψύδρα» 2015) και τη νουβέλα Τα δύο δώρα (Στερέωμα, 2021 — 3η σε ψήφους Νουβέλα στα Λογοτεχνικά Βραβεία «Αναγνώστη» 2022).
