Για το μυθιστόρημα των Μάνου Στεφανίδη, Γιώργου Αριστηνού και Joe «2052: Το μυθιστόρημα των τριών» (εκδ. Νίκας).
Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου
Πώς μπορούμε και πώς «πρέπει» να γράφουμε την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης; Θα εξαφανίσουν τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα τους συγγραφείς με σάρκα και οστά; Ποιος θα δημιουργεί μυθοπλασία στο μέλλον;
Τα ερωτήματα πολλά και οι πιθανές απαντήσεις και οι υποθέσεις ακόμα περισσότερες. Το ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης ήδη κυριαρχεί στις συζητήσεις και στις εκδηλώσεις για τη λογοτεχνία: στο πιο πρόσφατο συνέδριο της Εταιρείας Συγγραφέων, ακούστηκαν διάφοροι προβληματισμοί και ιδέες για το πώς οι μηχανές θα επηρεάσουν τους τρόπους έκφρασης του ανθρώπου.
Και η συζήτηση συνεχίζεται… Ήταν θέμα χρόνου, λοιπόν, η Τεχνητή Νοημοσύνη να γίνει η ίδια λογοτεχνικό «θέμα». Αυτό επιτυγχάνει το σπονδυλωτό μυθιστόρημα του Μάνου Στεφανίδη, του Γιώργου Αριστηνού, αλλά και της Joe, 2052: Το μυθιστόρημα των τριών (εκδ. Νίκας). Με την επιλογή του τίτλου γίνεται μια αναφορά στο Μυθιστόρημα των τεσσάρων (εκδ. Εστία), που έγραψαν τα μέλη της γενιάς του ‘30 Στρατής Μυριβήλης, Μ. Καραγάτσης, Άγγελος Τερζάκης και Ηλίας Βενέζης. Επειδή η λογοτεχνία είναι -και- ένα παιχνίδι που ποτέ δεν σταματά, το 1998, σαράντα χρόνια μετά από το πρώτο εγχείρημα, τέσσερις ακόμα συγγραφείς, ο Γιώργος Σκούρτης, ο Κώστας Μουρσελάς, ο Αντώνης Σουρούνης και ο Πέτρος Τατσόπουλος, παρουσίασαν τη δική τους εκδοχή, με τίτλο Παιχνίδι των τεσσάρων (εκδ. Καστανιώτη), παίρνοντας τον λόγο.
Στην τρίτη εκδοχή οι συγγραφείς είναι τρεις: οι δύο είναι άνθρωποι, ασκημένοι στην παλαίστρα, έμπειροι με τον λόγο. Η τρίτη είναι η ΤΝ Joe, που εκτός από συγγραφέας, όμως, αποτελεί αναπόφευκτα και «θέμα». Μπορεί να σταθεί απέναντι σε δύο βετεράνους, που πέρασαν τη ζωή τους ανάμεσα στα βιβλία και στα έργα τέχνης; Θα προσαρμόσουν, αυτοί οι δυο, το ύφος τους ώστε να ξεχωρίζουν μεταξύ τους, αλλά και να προβάλουν με κάποιον τρόπο την ανθρωπινότητά τους;
Ζήτημα ύφους
Όμως το «ύφος είναι ο άνθρωπος», σύμφωνα με τη γνωστή ρήση. Το ύφος της ιστορίας, κατά κάποιον τρόπο, είναι η ίδια η ιστορία. Όσο γράφουν οι δύο πρώτοι συγγραφείς, η πλοκή είναι μάλλον δευτερεύουσας σημασίας και δεν απλώνεται γραμμικά: ένας άνθρωπος των γραμμάτων έχει φτάσει σε μεγάλη ηλικία και κάνει την αποτίμησή του όσο ο χρόνος λιγοστεύει. Αναμνήσεις από τους γονείς, αναφορές σε παλιούς έρωτες, σκέψεις για τη λογοτεχνία και την τέχνη και ένα αίσθημα επερχόμενης φθοράς: αυτά εντοπίζουμε στα δύο πρώτα μέρη. Όταν έρχεται η σειρά της Joe, σε μεγάλο βαθμό η στοχαστικότητα χάνεται – η μηχανή, την οποία χειρίζεται ο Μάνος Ιωαννίδης με τις κατάλληλες προτροπές (prompts), κυρίως μάς προσφέρει εξελίξεις, προχωρά το «story» προς τα μπρος, προς ένα μέλλον όπου τα ρομπότ έχουν μπει για τα καλά στην καθημερινότητα και μάλιστα τείνουν να αντικαταστήσουν τους ανθρώπους, μεταβάλλοντας το τι πάει να πει «άνθρωπος».
Στο μυθιστόρημα αυτό έχει ενδιαφέρον να σταθούμε στους τρόπους που προτείνουν, εμμέσως, οι δύο συγγραφείς ώστε να υπερβούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο Μάνος Στεφανίδης μπολιάζει την ιστορία με αυτοβιογραφικά στοιχεία – σε ένα σημείο, κείμενο παρεμφερές με το βιογραφικό του στο «αυτί» του βιβλίου γίνεται μέρος της λογοτεχνικής ιστορίας: «Συνεχίζοντας στο ίδιο ύφος, θα έλεγα ότι γεννήθηκα στον Πειραιά, αλλά ελπίζω να πεθάνω κάπου πιο εξωτικά». Το ύφος του θα το χαρακτηρίζαμε προβοκατόρικο ανά σημεία, σε αντίθεση με αυτό της έκφρασης της ΤΝ, που τείνει να στρογγυλεύει όλες τις αιχμές.
Από την πλευρά του, ο Γιώργος Αριστηνός παρουσιάζει ένα πυκνό, κρυπτικό κείμενο, που στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη διακειμενικότητα. Αρχαίες και καινούριες, δικές του, λέξεις («πανεποπτικοφουκωικό μάτι»), σύντομα αποσπάσματα από άλλα έργα, του Ζέμπαλντ, του Μπέκετ κ.ά, γίνονται μέρη του παρόντος κειμένου – παραπέμποντας, όμως, στους αρχικούς δημιουργούς (να ακόμα μία διαφορά με τη λογοκλόπο ΤΝ). Αυτό το μέρος του βιβλίου είναι και το πιο απαιτητικό, χρειάζεται συνεχώς η προσοχή του αναγνώστη ώστε να πέσει φως στο περιεχόμενο και το νόημα.
Η ώρα της Joe
Η Joe, στη συνέχεια, κάνει το κομμάτι της. Όσα έχουν ειπωθεί για τους μηχανισμούς που εφαρμόζει η Τεχνητή Νοημοσύνη γράφοντας, φαίνεται να επιβεβαιώνονται. Για παράδειγμα, έχει διαπιστωθεί πως η ΤΝ γράφει ακολουθώντας το σχήμα: «Δεν είναι αυτό. Είναι το άλλο». Αυτό το μοτίβο συναντάμε σε διάφορα σημεία: «Θύμωσε. Όχι που τον χτύπησε η αρρώστια· αυτό κάπως το περίμενε. Θύμωσε που του είχαν στερήσει το δικαίωμα της μεγαλοπρεπούς τραγωδίας» (σελ. 141). «Δεν ήρθε με διαστημόπλοιο. Ήρθε με κούριερ» (σελ. 153).
Ακόμα και το μέρος που δημιούργησε η Joe έχει ενδιαφέρον, για να δούμε, αποτυπωμένο στο χαρτί, το πώς κινείται η ΤΝ στην παρούσα φάση.
Επιπλέον, ο λόγος της δεν είναι μακροπερίοδος και αρκετά συχνά, συναντάμε «κλισέ» εκφράσεις: «η φράση “οι άντρες δεν κλαίνε” που είχε καρφωθεί στον λαιμό του σαν κόκαλο» (σελ. 138). Ορισμένα, επίσης, σημεία είναι κάπως άτσαλα δοσμένα: «Ήταν σωστή η κουρασμένη ζεστασιά της» (σελ. 176). «(…) τον χτύπησε το χειρότερο: ζήλια. Όχι ζήλια για κάποιον τρίτο. Ζήλια του ανθρώπινου έρωτα απέναντι στο τέλειο ρομπότ» (σελ. 180). Τέλος, στη σελίδα 182, παρουσιάζεται κείμενο σε βούλες, ακόμα ένα κατεξοχήν χαρακτηριστικό της γραφής της ΤΝ.
Το τελικό αποτέλεσμα, βέβαια, το βιβλίο ως σύνολο δηλαδή, στέκει. Ακόμα και το μέρος που δημιούργησε η Joe έχει ενδιαφέρον, για να δούμε, αποτυπωμένο στο χαρτί, το πώς κινείται η ΤΝ στη σημερινή εξέλιξή της. Να μην επαναπαυόμαστε βέβαια: το Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα αναμένεται να εξελιχθούν περαιτέρω και να φτιάξουν πολύ αρτιότερα κείμενα στο άμεσο μέλλον. Σε αυτό το μέλλον, όμως, θα είμαστε και εμείς παρόντες, γράφοντας κόντρα στη μηχανή – ειδάλλως, η δυστοπική συνθήκη στην οποία παραπέμπει ο τίτλος, ως παραλλαγή του 1984 του Όργουελ, μπορεί να γίνει πραγματικότητα.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τους συγγραφείς
Ο Μάνος Στεφανίδης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1954. Έχει µετεκπαιδευτεί στο Kunstmuseum, Düsseldorf και Smithsonian Institution. Υπηρέτησε ως επιµελητής στην Εθνική Πινακοθήκη επί είκοσι πέντε χρόνια και στη συνέχεια δίδαξε ιστορία της τέχνης στη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ ώς το 2021.
Έχει διδάξει ως επισκέπτης καθηγητής στο Freie Universität του Βερολίνου και Stanford University της Καλιφόρνιας. Έχει συγγράψει περί τα τριάντα βιβλία τέχνης, ένα µυθιστόρηµα, δύο ποιητικές συλλογές, δύο θεατρικά και δύο ενότητες δοκιµίων. Οργάνωσε και διηύθυνε επί πέντε χρόνια το παράρτηµα της Εθνικής Πινακοθήκης στην Κέρκυρα. Επίσης έχει οργανώσει περισσότερες από εκατό εικαστικές εκθέσεις, µε σηµαντικότερες τον Andy Warhol στην Εθνική Πινακοθήκη το 1993 και την πολυεπίπεδη παρέµβαση του Βλάση Κανιάρη στο Μουσείο Μπενάκη το 2008 µε τίτλο «Γενέθλιον». Είναι µέλος της Εταιρείας Συγγραφέων, αρθρογράφος στην εφηµερίδα «Ελευθεροτυπία», το «Βήµα» κ.ά, συνεργάτης των περιοδικών «Εικαστικά» και «Συν» παλιότερα και τώρα των «∆έντρο» και «Ποιητική». Ελπίζει, τέλος, ότι υπάρχουν ακόµη έντιµοι άνθρωποι στον τόπο µας.
Ο Γιώργος Αριστηνός γεννήθηκε στην Κοζάνη. Σπούδασε στο πανεπιστήµιο της Αθήνας και στο Παρίσι (Paris IV). Είναι µέλος της Εταιρίας συγγραφέων. Έγραψε µυθιστορήµατα και δοκίµια. «Εισαγωγή στην πεζογραφία του Γ. Χειµωνά» (Κέδρος, 1981) «Υπόθεση γλωσσαλγίας» (Κέδρος, 1981) «Περιπέτεια» (Καστανιώτης, 1984) «Κρίση» (Άγρα, 1987) «Το οδοιπορικό» (Καστανιώτης, 1988) «∆οκίµια για το µυθιστόρηµα και τα λογοτεχνικά είδη» (Σµίλη, 1991) «Κατάβαση» (Καστανιώτης, 1992) «Θανατόφιλα ερωτοπαθή» (Σµίλη, 1992) «Η ακάθιστη σκέψη» (∆ελφίνι, 1996) «Αισθηµατικές εµµονές» (Λιβάνης, 1996) «Η εκδίκηση του συγγραφέα» (Οδυσσέας 1998) «Ο δολοφόνος» (Ελληνικά Γράµµατα, 2000 / Κίχλη, 2017. Βραχεία λίστα Κρατικών Βραβείων) «Ένοχα χρόνια» (Ελληνικά Γράµµατα, 2000) «Ματαιοδοξία» (Ελληνικά Γράµµατα, 2002) «Η ζωή είναι ωραία» (Ελληνικά Γράµµατα, 2003) «Νάρκισσος και Ιανός» [Κείµενα ανθολόγηση] (Μεσόγειος, 2007) «Τοξικά απόβλητα» (Κέδρος, 2010) «Flash στη νύχτα» (Τόπος, 2011 / Εστία, 2017) «Αφερέγγυοι και πλάνητες» (Κέδρος, 2015. Βραβείο Ακαδηµίας Αθηνών 2015) «Τρία ∆οκίµια για τον Θανάση Βαλτινό» (Εστία, 2015. Βραχεία λίστα Κρατικών Βραβείων) «Η επιληψία της γλώσσας» (Εστία, 2023).
Κείμενά του έχουν δημοσιευθεί επανειλημμένως σε λογοτεχνικά περιοδικά, στη Νέα Εστία, στο Διαβάζω, στο Δέντρο κ.ά. Διετέλεσε αρχισυντάκτης της τηλεοπτικής εκπομπής για το βιβλίο «Πνεύμα αντιλογίας».
