Για το μυθιστόρημα του Νίκου Αμανίτη «Ο αγνοούμενος του Ματαρόα» (εκδ. Μεταίχμιο). Εικόνα: Ο Νίκος Μπαλόγιαννης, από το βιβλίο.
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Το κλασικό ρεαλιστικό μυθιστόρημα παρακολουθεί την ιστορία με αντικειμενικότητα, επιστημονικοφανή ακρίβεια και απρόσκοπτη αφήγηση. Αντίθετα, το μεταμοντέρνο, η ιστοριογραφική μεταμυθοπλασία δηλαδή, αμφισβητεί την όποια αντικειμενικότητα, υπονομεύει τη δυνατότητα για πλήρη γνώση του παρελθόντος και ενσωματώνει στην ιστορία σχόλια, μετα-αφηγηματικές παρεμβάσεις και υποκειμενικές θεωρήσεις.
Στο μυθιστόρημα Ο αγνοούμενος του Ματαρόα ο δημοσιογράφος Νίκος Αμανίτης καταπιάνεται με την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου (λίγο πριν και λίγο μετά), με όλα εκείνα τα μυθιστορηματικά εργαλεία που ξεχαρβαλώνουν την ιστορική διαφάνεια και τις όποιες βεβαιότητες έχουν ή είχαν πολλοί. Για να το πετύχει αυτό, συναρθρώνει τα πάντα πάνω στη μορφή του ζωγράφου Νίκου Μπαλόγιαννη, που γεννήθηκε το 1911, έφυγε το 1938 στη Γαλλία, συμμετείχε στον ελληνοϊταλικό πόλεμο στα βουνά της Ηπείρου, έγραψε μέσα στην Κατοχή ένα τεράστιο χρονικό-επιστολή στην παλιά του Γαλλίδα φίλη Μουν κι έπειτα ξαναγύρισε στο Παρίσι πριν μετεγκατασταθεί στην Αμερική.
Όλο το βιβλίο, λοιπόν, του Ν. Αμανίτη είναι στην ουσία η προσπάθεια του αφηγητή-ερευνητή να ιχνηλατήσει την πορεία του ζωγράφου και με κέντρο αυτόν να χαράξει κύκλους που περιλαμβάνουν την παγκόσμια Ιστορία, με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο να κυριαρχεί, την πολιτισμική ζωή στον Μεσόπολεμο και τις μεταπολεμικές αναταραχές. Η ατομική ζωή και η καλλιτεχνική σταδιοδρομία του Μπαλόγιαννη διασταυρώνονται και καθορίζονται από το ιστορικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα μυθοπλαστικά ο ήρωας να είναι ο κεντρικός χαρακτήρας μιας δύσκολης ζωής, με πολλά μπρος-πίσω, με ερωτικές και πολιτισμικές ανησυχίες· τελικά πρωταγωνίστρια είναι η εν λόγω εποχή, με τον αναβρασμό της, τις ζυμώσεις της, τα παλιρροιακά της κύματα, τις πολλαπλές πτυχές της ζωγραφικής, της πολιτικής και της καθημερινότητας.
Η μεταμυθοπλασία του Ν. Αμανίτη παρακολουθεί τον ήρωά της στις τέσσερις φάσεις της ζωής του (Μεσοπόλεμος, Κατοχή, Παρίσι, Αμερική), όχι κατ’ ανάγκη με αυτή τη σειρά. Στηριγμένος σε πολλαπλά απομεινάρια ενός διεσπαρμένου αρχείου, ο πεζογράφος προσπαθεί να εξιχνιάσει τη ζωή ενός αποσιωπημένου Έλληνα των τεχνών, πρόσχημα για την εξιχνίαση των ευρύτερων πλαισίων του 20ού αιώνα.
Η ιχνηλάτηση ξεκινά, όταν βρίσκει το χειρόγραφο του πρωταγωνιστή, μεταφρασμένο στα ελληνικά, το οποίο σχολιάζει κάθε του παράγραφο, αφού αναλαμβάνει σε συνεργασία με τη μικρή κόρη του Μπαλογιάννη να αποκαταστήσει την προσωπικότητά του. Έχουμε λοιπόν μια αφήγηση-κορμό, από έναν αναξιόπιστο αφηγητή (τον Μπαλόγιαννη), ο οποίος, ως καλλιτέχνης, κλονισμένος από τα ιστορικά γεγονότα και την ερωτική απογοήτευση, ώρες ώρες πιωμένος, εξιστορεί πολλά που άλλοτε αντικατοπτρίζουν την αλήθεια κι άλλοτε γλιστράνε σε υποκειμενικές ασάφειες ή σε νοητικές αδυναμίες. Και ένθετα, ο συγγραφέας-σχολιαστής έρχεται να ελέγξει τις χρονικές λ.χ. ανακρίβειες, να επιβεβαιώσει πραγματολογικά στοιχεία, να συμπληρώσει με άλλες πηγές και να δώσει τη δική του ερμηνεία, να ντύσει με λίγα λόγια την κύρια αφήγηση με ένα άλλο ρούχο.
Αναμιγνύοντας αλήθειες με ψέματα
Ακολουθούν, πριν βαλτώσει η ανάγνωση ενός τέτοιου λυρικού κειμένου γεμάτου με πόνο, επίσημα έγγραφα, επιστολές, φωτογραφίες, δημόσια αρχεία, διαδικτυακές πληροφορίες, μαρτυρίες τρίτων, βιβλία και άρθρα. Αυτό το τεράστιο υλικό διερευνάται, διασταυρώνεται και σχολιάζεται από τον αφηγητή, στην προσπάθεια του τελευταίου να ολοκληρώσει με αληθοφάνεια τη βιογραφία του Νίκου Μπαλόγιαννη, ο οποίος συνάντησε στην Ελλάδα ή τη Γαλλία σημαντικές μορφές της εποχής. Ο ήρωάς του χώνεται σε διάφορες μαρτυρίες, όπως χώνεται λαθροχειρώς σε φωτογραφίες της εποχής ή καταλόγους και λίστες. Η μυθοπλαστική πραγματικότητα δημιουργεί τον δικό της μύθο, αναμιγνύοντας αλήθειες με ψέματα, υπαρκτά πρόσωπα και καταστάσεις με επινοημένα συμβάντα και συνομιλίες.
Κι εκεί μέσα, με έναν χαρακτήρα με σάρκα και οστά, πλασμένο με διακειμενικές ραφές και δημιουργική φαντασία, ορθώνεται μπροστά μας μια εποχή
Το αποτέλεσμα είναι ένα μαγευτικό αναγνωστικό ταξίδι, που κάνει λίγες μόνο κοιλιές, ένα ταξίδι το οποίο συγκερνά τον έρωτα και την πολιτική, την καλλιτεχνία και τον κοσμοπολιτισμό, τη δημόσια με την ιδιωτική σφαίρα. Κι εκεί μέσα, με έναν χαρακτήρα με σάρκα και οστά, πλασμένο με διακειμενικές ραφές και δημιουργική φαντασία, ορθώνεται μπροστά μας μια εποχή, όπου η ειρήνη και ο πόλεμος, η αισιοδοξία και η απαισιοδοξία, η αφέλεια και η στοχοπροσήλωση κυματίζουν τις πολύχρωμες σημαίες τους.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο πρώτος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Από το τοπικό στο παγκόσμιο» (εκδ. Διόπτρα).
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Την Παρασκευή 1η Ιουλίου του 1938 (καιρός αίθριος, πρωινή θερμοκρασία 27 βαθμοί) στις 10 και 5 ακριβώς, ο Νίκος Μπαλογιάννης, 27 ετών, ζωγράφος, κάνει την εμφάνισή του στο λιμάνι του Πειραιά.
Αχθοφόροι, φορτωμένοι αποσκευές, βαρκάρηδες που διαπληκτίζονται, σφυρίχτρες που βοούν στον βρόντο, μια αρχαία φασαρία και μαυρισμένα φουγάρα, καράβια με σκοτεινά σκαριά, σκουριασμένα σίδερα, καπνοί, σκόνες, κάρβουνα, στη θάλασσα, μια μυρωδιά πίσσας που γίνεται πιο έντονη όσο ανεβαίνει η ζέστη»
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Νίκος Αμανίτης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο και το Παρίσι.
Εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε περιοδικά (ΕΝΑ: Διευθυντής Σύνταξης, Panorama: Διευθυντής, Vita: Ιδρυτής/Διευθυντής, Ταχυδρόμος: Διευθυντής), σε εφημερίδες (ΤΑ ΝΕΑ: υπεύθυνος εβδομαδιαίων εκδόσεων, Αγγελιοφόρος), στην τηλεόραση (ΑΝΤ1: αρχισυντάκτης Δελτίου Ειδήσεων, ΣΚΑΙ), στο ραδιόφωνο (ΕΡΑ-Εξωτερικό Δελτίο, χρονογράφημα, παραγωγός) και στο Web (Popaganda.gr-ιδρυτικό μέλος, Athens Voice).
Υπήρξε μέλος της Εκδοτικής Επιτροπής και της Ομάδας Μελέτης Νέων Εκδόσεων του ΔΟΛ και του Εποπτικού Συμβουλίου της ΝΕΡΙΤ. Έχει συνεργαστεί με τα λογοτεχνικά περιοδικά Η λέξη και Χάρτης.
