Για το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Σαμ Άλμπατρος «μπαμπά, θέλω να ντρέπεσαι για μένα» (εκδ. Albatros).
Γράφει ο Αντώνης Γουλιανός
Το branding και η τυποποίηση της λογοτεχνίας έχουν οδηγήσει μεγάλο μέρος της σύγχρονης κριτικής στην ψευδαίσθηση ότι η κουίρ λογοτεχνία αποτελεί κάτι το καινοφανές, παραβλέποντας μια πλούσια λογοτεχνική παράδοση με εμφανείς ΛΟΑΤΚΙ καταβολές. Οι κουίρ και φεμινιστικές αναγνώσεις κλασικών έργων αποκαλύπτουν ένα σαφές κουίρ παρελθόν, το οποίο συχνά δεν αναγνωρίζεται από τη φιλολογική ιστοριογραφία.
Η κυρίαρχη κριτική τάση, δηλαδή, υπό την επίδραση μιας καπιταλιστικής λογικής του «νέου προϊόντος», αντιμετωπίζει τις περισσότερες φορές την κουίρ λογοτεχνία ως νεωτερική επινόηση, προβάλλοντας δημοφιλείς συγγραφείς όπως ο Εντουάρ Λουί, ως σχεδόν ιδρυτικές μορφές. Ωστόσο, μια τέτοια ανάγνωση αποσιωπά το εκτενές κουίρ παρελθόν της λογοτεχνίας, που αποδεικνύεται μέσα από φεμινιστικές και κουίρ θεωρητικές προσεγγίσεις (ενδεικτικά αναφέρω τους Sedgwick, Butler και φυσικά τον Foucault), αποκαλύπτοντας ΛΟΑΤΚΙ υποστρώματα σε κλασικά έργα και καταδεικνύοντας ότι η κουίρ εμπειρία είναι ιστορικώς διάχυτη. Συχνά, μάλιστα, η κουίρ λογοτεχνία χαρακτηρίζεται ως «επιθετική», «καταγγελτική» και γενικώς, ως μια σειρά… «παραπόνων», που καταργούν τάχα τον «πανανθρώπινο» χαρακτήρα που οφείλει να έχει ένα έργο. Αυτές οι αναγνώσεις όμως τείνουν να μένουν μόνο στην επιφάνεια. Είναι δύσκολο, για παράδειγμα, να μην αναρωτηθεί κανείς γιατί μια κριτική θεώρηση που θα καταπιαστεί με το βιβλίο τ@ Σαμ Άλμπατρος, Μπαμπά, θέλω να ντρέπεσαι για μένα, να παραπέμπει στον Εντουάρ Λουί, και όχι στον Κάφκα ή στον Καβάφη – ο οποίος άλλωστε αναφέρεται ρητώς στο βιβλίο, αφού το ταξίδι του ήρωα συνομιλεί διακειμενικά με την Ιθάκη του ποιητή.
Ας εστιάσουμε πρώτα στον Κάφκα. Εκτός από την δύσκολη σχέση που είχε με τον πατέρα του, η οποία αποτυπώνεται στα ημερολόγιά του, αλλά και στο Γράμμα στον πατέρα, ήδη από τις ερμηνείες των Γκουατάρι και Ντελέζ (βλ. σχετικά το Κάφκα: Για μια ελάσσονα λογοτεχνία) καταγράφεται η καφκική αποεδαφικοποίηση (des-territorialisation) της γλώσσας, διαδικασία η οποία, ανατρέποντας τις παραδοσιακές δομές και ιεραρχίες νοήματος, προσιδιάζει αρκετά με την κουίρ εμπειρία γλωσσικού επαναπροσδιορισμού. Ο Κάφκα αντιτάσσεται λογοτεχνικά στον αστισμό και τον συστημισμό, αλλά και στην ίδια την ανδρική ταυτότητα, αφού πολλά έργα του -και κυρίως Η μεταμόρφωση- μπορούν να διαβαστούν και ως κουίρ αλληγορίες.
Ο Καβάφης από την άλλη -με τον οποίο το Σαμ συνομιλεί- εκφράζει πλέον όχι απλώς τη νοσταλγία και την επιθυμία του ταξιδιού, αλλά συγκεκριμένα την ανεστιότητα του κουίρ υποκειμένου. Στο κάτω κάτω, κανείς δεν ταλαιπωρείται περισσότερο από το κουίρ άτομο και «δεν χρειάζεται να ταλαιπωρείται κανείς τόσο για να φτάσει στην όποια Ιθάκη του» (σελ. 13). Η διακειμενικότητα του Σαμ επιχειρεί αρκετά ξεκάθαρα να χτίσει μια νοερή γέφυρα ανάμεσα στον παραδοσιακό και τον σύγχρονο κουίρ λόγο. Η ομοφυλοφιλία του Καβάφη είναι άλλωστε ένα θέμα, ακόμα, φιλολογικώς ταμπού, στον τρόπο που συχνά παραβλέπεται. Όπως διαβάζουμε και στη σχετική μελέτη του Δημήτρη Παπανικολάου, Σαν κι εμένα καμωμένοι, η σαφής ποιητική της ομόφυλης σεξουαλικότητας του Καβάφη αγνοήθηκε από πολλές γενιές κριτικών που προτίμησαν να βαφτίσουν την ομοφυλοφιλία του ως αόριστο «ερωτισμό».
Η προσπάθεια να χτιστεί αυτή η διακειμενική γέφυρα από το Άλμπατρος γίνεται φανερή σε όλο το κείμενο αφού περιλαμβάνει αναφορές από τον Όσκαρ Ουάιλντ, μέχρι σήριαλ της ελληνικής τηλεόρασης που έχουν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο οικειοποιηθεί τη ΛΟΑΤΚΙ ιδιόλεκτο.
Όλα αυτά τα αποσπασματικά κουλτουρολογικά καρέ, βοηθούν το κουίρ υποκείμενο να συντάξει μια ταυτότητα, αφού «κάθε προσπάθεια να ανιχνεύσω μια συνέχεια στην ύπαρξή μου, στο τότε και το τώρα, είναι σαν μια προσπάθεια να βρω κοινά στοιχεία με μια προηγούμενη ζωή» (σελ. 45), ενώ πάντα υπάρχει η αίσθηση ότι η ζωή του δεν έχει ακόμα ξεκινήσει. Διάχυτη είναι επίσης η αίσθηση της αποξένωσης του κουίρ ατόμου, που βιώνει το φαινόμενο της σύγχρονης μοναξιάς ακόμα πιο εντατικά από το μέσο cis straight άτομο. Ακόμα και σε dating apps τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα καταφεύγουν σε κρυφές ταυτότητες, προκειμένου να προστατευθούν. Κατά αυτόν τον τρόπο, ο ήρωας παρουσιάζεται εντελώς άπειρος στις ανθρώπινες σχέσεις, αφού δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να συνάψει τέτοιες μεγαλώνοντας. «Είναι τόσο πιο όμορφοι από κοντά οι άνθρωποι, όταν γίνονται κάτι περισσότερο από μια φωτογραφία» (σελ. 187) σκέφτεται, αλλά και αλλού σημειώνει τη σκληρή πραγματικότητα της ΛΟΑΤΚΙ εμπειρίας: «Δεν είμαι σαν όλα τα υπόλοιπα αγόρια που μπορούν απλά να πλησιάσουν οποιαδήποτε κοπέλα, οποιαδήποτε στιγμή».
Η μακρά εξομολόγηση
Το μυθιστόρημα συνδέεται μεν με το Ελαττωματικό αγόρι, το πρώτο πεζό δημοσιευθέν έργο του Albatros, το οποίο αφορά ημερολογιακές εντυπώσεις ενός κουίρ παιδιού από το bullying και τα στερεότυπα της ελληνικής οικογένειας, αλλά μπορεί να διαβαστεί αυτούσια ως ένα ωριμότερο και αρτιότερο έργο. Πλέον έχουμε έναν πρωταγωνιστή ενήλικο που ξεκινά ένα ταξίδι. Ο ήρωας μετοικεί στο Λονδίνο όπου και αρχίζει τις μεταπτυχιακές του σπουδές, ενώ παράλληλα γράφει μια μακρά εξομολόγηση στον πατέρα του, με τον οποίο αισθάνεται πως ποτέ δεν συνδέθηκαν πραγματικά.
Το κουίρ υποκείμενο παρουσιάζεται σε έναν διαφορετικό χωροχρόνο από τους υπολοίπους αφού έχει βιώσει αλλιώτικα την εμπειρία της ενηλικίωσης: «όταν τα άλλα παιδιά έβγαιναν ραντεβού και ανακάλυπταν τους εαυτούς τους, εγώ έψαχνα στην παλιά σου εγκυκλοπαίδεια, αν η ομοφυλοφιλία είναι ασθένεια».
Τα τραύματα που του έχουν δημιουργηθεί, άλλωστε, αποτελούν τραύματα που δεν μπορεί εύκολα να μοιραστεί
Το Σαμ Άλμπατρος ανατρέχει και σε υποθέσεις που έχουν περάσει στο συλλογικό ασυνείδητο, όπως αυτή της στυγνής δολοφονίας του μικρού Άλεξ στη Βέροια. Το είδος του εκφοβισμού που υπέστη ο Άλεξ, σχετιζόταν με τις αντιλήψεις της παραδοσιακής αρρενωπότητας: ο Άλεξ, ένα παιδί που έπαιζε πιάνο και διάβαζε, ερχόταν σε αντίθεση με την «ιδανική» αρρενωπότητα, έτσι όπως εκφραζόταν κοινωνικά την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα. Η κοινή καταγωγή του ήρωα και του μικρού Άλεξ από τη Βέροια ξεδιπλώνει τις διαφορετικές εκδοχές που θα μπορούσε να είχε πάρει αυτή η ιστορία: «αν ζούσε τώρα, θα ήταν όσο εσύ» (σελ 112). Την ίδια στιγμή, όπως ακριβώς και οι δολοφόνοι του μικρού Άλεξ, οι κακοποιητές του ήρωα έχουν ήδη προχωρήσει στις ζωές τους, κάποιοι από αυτούς έχουν παντρευτεί και έχουν κάνει δικά τους παιδιά, αφήνοντας τον κουίρ ήρωα έμφορτο με αισθήματα αδικίας και ανεπίλυτων τραυμάτων.
Τα τραύματα που του έχουν δημιουργηθεί, άλλωστε, αποτελούν τραύματα που δεν μπορεί εύκολα να μοιραστεί, όπως βλέπουμε και στη σκηνή που ο ήρωας παραβγαίνει με τον Πάτρικ έως το μέρος που θα φάνε, κι όταν εκείνος τον ρωτάει αν έκανε αθλητισμό και τρέχει τόσο γρήγορα, ο ήρωας απαντά: «όχι, έτρεχα να μη με δείρουν τα παιδιά στο σχολείο», διορθώνοντάς το, αμέσως μετά, σε ένα πιο εύπεπτο ψέμα («πλάκα κάνω, έκανα πολύ παλιά τρέξιμο για έναν χρόνο», σελ. 180), όταν βλέπει την αμηχανία στο πρόσωπο του συνομιλητή του.
Αυτή η σκηνή εκφράζει παραστατικά τους τρόπους που τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα καλούνται συχνά να επανεφεύρουν αποδεκτές εκδοχές του εαυτού τους και λιγότερο σοκαριστικές διηγήσεις του παρελθόντος τους. Οι μορφές κακοποίησης που έχει βιώσει ένα άτομο φέρνουν αναπότρεπτα μια κάποια αμηχανία λόγω της αστικής προσδοκίας για τάξη και ασφάλεια.
Κόντρα στην παραδοσιακή αντίληψη για τη συγγραφική δημιουργία
Με αφορμή βεβαίως αυτή τη λογοτεχνική, επί της ουσίας, επινόηση ενός παρελθόντος ικανού να εξιστορηθεί, το κουίρ υποκείμενο καταλήγει να ανατρέπει την παραδοσιακή αντίληψη για τη συγγραφική δημιουργία, που θέλει τον cis ετεροφυλόφιλο άνδρα συγγραφέα να πρωτοστατεί. Στο The madwoman in the attic, των Sandra Gilbert και Susan Gubar, έργο κολοσσιαίο στη φεμινιστική κριτική, ανατρέπεται ήδη από το πρώτο κεφάλαιο η πατριαρχική θεώρηση της συγγραφής, όπως αυτή εκφράστηκε στον Οδυσσέα του Τζόις και υιοθετήθηκε από κριτικούς όπως ο Χάρολντ Μπλουμ, αλλά και άλλους εκπροσώπους μιας παλαιάς, αισθητικιστικής και μη θεωρητικοποιημένης προσέγγισης, που παρέμεινε εκτός του ρεύματος του δομισμού και μεταδομισμού που κυριάρχησε μεταγενέστερα.
Ο πατέρας είναι λοιπόν ο Λόγος και η μητέρα ο πλαστικός καμβάς, κατά την παραδοσιακή αντίληψη.
Υπό αυτή τη θεώρηση, η γυναίκα περιορίζεται στη γέννηση, ενώ ο άνδρας, ως πατέρας, καλείται να πλάσει την ιστορία της πατρότητας, να αφηγηθεί στο παιδί του τους δεσμούς που τους δένουν και να γίνει επί της ουσίας ο πρώτος λογοτέχνης πλάθοντας την ιστορία της οικογένειας. Ο πατέρας είναι λοιπόν ο Λόγος και η μητέρα ο πλαστικός καμβάς, κατά την παραδοσιακή αντίληψη. Αλλά, στην πραγματικότητα, ισχύει κάτι διαφορετικό. Η πραγματική αφήγηση, τουλάχιστον αυτή που έχει ένα κάποιο ενδιαφέρον και ξεχωρίζει από τα κλισέ μιας εποποιίας, ξεκινά αναπότρεπτα από την αποφυγή της φυσικής εξουσίας. Από την ανάγκη να βρεθεί ένας διαφορετικός τρόπος ύπαρξης των πραγμάτων, ένα άλλο βλέμμα που να διαφέρει από αυτό που παρουσιάζει ο Πατέρας με τη «φυσική» τάξη και τα πάντα «εν σοφία». Η σύνδεση της πατρικής φιγούρας με τον Λόγο αντλεί ισχυρά συμβολικά στοιχεία από τη χριστιανική κοσμοαντίληψη, όπου ο Θεός-Πατέρας παρουσιάζεται ως η απόλυτη αρχή, και ο Λόγος (ο Υιός) ως το μέσο μέσω του οποίου δημιουργείται και οργανώνεται ο κόσμος. Αυτή η θεολογική σύλληψη ενισχύει την παραδοσιακή ιεραρχία όπου ο Πατέρας κατέχει τη δύναμη της ονοματοδοσίας, της αφήγησης και, ουσιαστικά, της δημιουργίας, ενώ η Μητέρα, περιορίζεται στο ρόλο του φορέα της γέννησης αλλά όχι της ιστορίας.
Γι' αυτό και η κουίρ γραφή φέρνει την ανατροπή. Απαλλαγμένη πλέον από τις κεκαλυμμένες μεταφορές του παρελθόντος, σε μια εποχή που μπορεί έστω να ακουστεί με μεγαλύτερη νηφαλιότητα και χωρίς συντηρητισμό, η κουίρ λογοτεχνία δεν αναπαράγει τον υπάρχοντα λόγο, αλλά τον αποδομεί, καλουπώνοντας νέες αφηγήσεις. Υπό αυτούς τους όρους, δεν αφορά απλώς μια πολιτική μετατόπιση, όπως συνήθως λέγεται, αλλά, κυρίως, μια αισθητική αντι-θέση. Κατά αυτόν τον τρόπο, η ΛΟΑΤΚΙ λογοτεχνία, ειδικά αυτή που συνδέει τις παλιές αφηγήσεις με τον σύγχρονο κόσμο, δεν αφορά μια καταγγελία, αλλά έναν επαναπροσδιορισμό μέσω της γλώσσας, μια συντονισμένη αντίθεση που καταστέλλει την παλαιά φόρμα.
Φευ, το βιβλίο τελειώνει γλυκόπικρα: από τη μία, συμβολικά, ο ήρωας έχει απεμπλακεί από τα δεσμά της οικογένειας, τόσο με τη φαντασίωση του διακορευτή πατέρα, όσο και με τον συμβολισμό της αδερφικής αιμομιξίας, που προσφέρει μια λύτρωση στον ήρωα, βοηθώντας τον να αποδεχτεί τα παλαιά τραύματα. Παράλληλα, όμως, η κώφευση του πατέρα στη ρητή εξομολόγηση του παιδιού αποκαλύπτει πως οι γονείς συνήθως γνωρίζουν, αλλά επιλέγουν, πολύ συχνά, να αγνοούν.
* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Συγγραφέ@, ποιητ@, μεταφραστ@, καλλιτέχν@ & πανεπιστημιακ@ με βάση το Λονδίνο. Έχει ολοκληρώσει συγγραφικά residences στο Βερολίνο (Literarisches Colloquium Berlin, 2021) και τη Λειψία (Goethe-Institut Thessaloniki, HALLE 14, Edit, 2021). Έχει βραβευτεί από την ARTWORKS 2021 και είναι υπότροφος του Προγράμματος Υποστήριξης Καλλιτεχνών Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Το πιο πρόσφατο μυθιστόρημά τ@ έχει τίτλο μπαμπά θέλω να ντρέπεσαι για μένα.
