«Γαλανόσκυλος» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική) – Λογοτεχνική σάτιρα, Κατοχή και ιστορίες μέσα στις ιστορίες

Το ελκυστικό μυθιστόρημα 670 σελίδων Γαλανόσκυλος είναι το τελευταίο βιβλίο του συγγραφέα, μαθηματικού και σκηνοθέτη Απόστολου Δοξιάδη. Η μυθοπλαστική και αφηγηματική ικανότητά του αναδεικνύεται για ακόμα μία φορά, με τον αναγνώστη, με κεντρισμένη την περιέργειά του, να δυσκολεύεται να αφήσει το βιβλίο από τα χέρια του, παρασυρμένος από την πολύπλοκη και σαγηνευτική πλοκή και γραφή του.

Η αφήγηση του Γαλανόσκυλου εμπεριέχει εκπλήξεις, άλματα, κινήσεις προς το παρελθόν και προς το παρόν, παραξενίσματα, αφηγηματικές πιρουέτες, ξεγελάσματα, αστεία, κορυφώσεις, αποκαλύψεις, συμβολισμούς και αποκρύψεις. Ο Δοξιάδης έχει εξελιχθεί σε ικανότατο μάστορα της γραφής και της αφήγησης. Έχουμε να κάνουμε με ένα πολυσύνθετο μυθιστόρημα, στο οποίο δεν εναλλάσσονται μόνο διαφορετικά αφηγηματικά και μυθοπλαστικά επίπεδα, μα και πολλά συγγραφικά ύφη.

Το πρώτο επίπεδο είναι αυτό της κοινωνικής σάτιρας και της σκωπτικής κοινωνικής κριτικής. Ο συγγραφέας περιγράφει με έντονη δηκτικότητα και σαρκασμό τον ανταγωνιστικό και αμοραλιστικό κόσμο των ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών και της διαπλοκής τους με τους πολιτικούς, δεξιούς και πασοκο-αριστερούς, για να κερδίσουν μια ανώτερη θέση στο ελληνικό σύστημα των καλλιτεχνών, συγγραφέων και διανοουμένων. Ένας από τους στόχους τους, η είσοδος στην Ακαδημία Αθηνών. Μεταχειρίζονται, με ιδιοτέλεια, για την ατομική άνοδό τους κάθε μέσο, πονηρό, βάρβαρο και άγριο, χωρίς ενδοιασμούς και επιείκεια. Στο επίκεντρο αυτού του αφηγηματικού επιπέδου βρίσκεται ο αλαζόνας, ψυχικά προβληματικός, καταξιωμένος μυθιστοριογράφος Καλούσης. Περιβάλλεται από έναν χορό κολλητών του που τον λιβανίζουν, τον προωθούν και τον γλείφουν ακατάπαυστα. Μα αυτός έχει κολλήσει στο τελευταίο μυθιστόρημα που έχει γράψει πριν εννιά χρόνια. Η σταδιακή προσέγγισή του στο ογκώδες μυθιστόρημα του ερασιτέχνη μυθιστοριογράφου Αυγερινού που διαβάζει με ενδιαφέρον, τον κάνει ανθρωπινότερο και πιο δεκτικό.

Η Δομική Θεωρία της Γραφής

Έχει κατασκευάσει μια δική του, μάλλον δογματική μέθοδο γραψίματος μυθιστορημάτων, τη Δομική Θεωρία της Γραφής, που επιδιώκει να ακολουθεί κατά γράμμα, μα δυστυχώς δεν μπορεί να φτιάξει ένα καινούργιο, ουσιαστικό και γοητευτικό πεζογράφημα, παρά τις αλλεπάλληλες, άγονες προσπάθειές του. Αυτά τα αποτυχημένα αφηγήματα που γράφει και που μας περιγράφονται χωρίς πολλές φράσεις, είναι, νομίζω, το δεύτερο επίπεδο της μυθοπλασίας.

Αυτό το δεύτερο επίπεδο, μαζί κυρίως με το παρακάτω, τρίτο επίπεδο, τα οποία αφορούν στα βιβλία του άσημου μυθιστοριογράφου Αυγερινού και του αναγνωρισμένου Καλούση, επιτρέπουν τον εγκιβωτισμό βιβλίων και λογοτεχνικών αφηγήσεων μέσα στο βασικό μυθιστόρημα και στην κεντρική αφήγηση της ζωής του συγγραφέα Καλούση. Πρόκειται δηλαδή για τη μέθοδο της μεταμυθοπλασίας, κατά την οποία έχουμε ένα λογοτεχνικό έργο που μιλάει για τον εαυτό του και όπου ο συγγραφέας υπενθυμίζει στον αναγνώστη ότι αυτό που διαβάζει είναι κατασκευασμένη ιστορία και όχι η «πραγματικότητα». Ο κεντρικός ήρωας είναι συχνά ένας συγγραφέας που προσπαθεί να γράψει ένα μυθιστόρημα, όπως ο Καλούσης στον Γαλανόσκυλο. Το ίδιο το κείμενο σχολιάζει τους κανόνες της γραφής, τις τεχνικές και μεθόδους της ή το πώς πρέπει να τελειώσει η ιστορία.

Το μυθιστόρημα -που μάλιστα έδωσε τον τίτλο του στο βιβλίο του Δοξιάδη- περιγράφει την απόπειρα κάποιων ναζιστών Γερμανών καλλιτεχνών να γυρίσουν ως φιλμ, στους Δελφούς, την «Ορέστεια» του Αισχύλου μέσα από ένα ναζιστικό πρίσμα

Να προσθέσουμε πως το βιβλίο του Δοξιάδη περιέχει πολλές αναφορές, φιλολογικές, ιστορικές, πολιτικές, μουσικές, κινηματογραφικές, λογοτεχνικές, φιλοσοφικές, χριστιανικές και πολιτιστικές. Για παράδειγμα, τα ονόματα ενός αστείου, δευτερεύοντος προσώπου, Πωσνατομπούμ και αργότερα Χαμενμολύβ, βοηθού του ηλικιωμένου Αδάμ που έχει συλλάβει την αποστολή της προστασίας του φιλολόγου Σφενδαμή, παραπέμπουν σε δύο πρόσωπα έργων του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη.

Ο Αυγερινός και το έργο του 

Το τρίτο, ουσιώδες επίπεδο είναι τα ογκώδη μυθιστορήματα που γράφει ο απολύτως άγνωστος πεζογράφος Αυγερινός, που βιοπορίζεται κάνοντας δευτερεύουσες δουλειές για διάφορα δικηγορικά γραφεία. Το βασικό έργο του άσημου Αυγερινού που καθορίζει την πορεία, ειδικότερα τη συγγραφική, του διάσημου Καλούση, καθώς και την εξέλιξη του όλου μυθιστορήματος, είναι το πολυσέλιδο πεζογράφημα «Γαλανόσκυλος», το οποίο εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. Το μυθιστόρημα -που μάλιστα έδωσε τον τίτλο του στο βιβλίο του Δοξιάδη- περιγράφει την απόπειρα κάποιων ναζιστών Γερμανών καλλιτεχνών να γυρίσουν ως φιλμ, στους Δελφούς, την «Ορέστεια» του Αισχύλου μέσα από ένα ναζιστικό πρίσμα, αλλοιώνοντας το νόημά της και την κόντρα τους με τον διεθνούς περιωπής Έλληνα φιλόλογο Σφενδαμή και τον σωματοφύλακά του Μπάμια, βενιζελικό απότακτο της Χωροφυλακής.

• Διαβάστε επίσης: «Βίος και Πολιτεία»: Ο Απόστολος Δοξιάδης στο Υπόγειο

Αυτό το τρίτο μυθοπλαστικό επίπεδο περιγράφει λεπτομερώς όχι μόνο τις προσπάθειες του σωματοφύλακα Μπάμια να προστατεύσει τον γερμανοτραφή φιλόλογο Σφενδαμή από τις πιέσεις, τους εκβιασμούς, τις απειλές και την άσκηση βίας των ναζί που τον επέλεξαν ως ειδικό σύμβουλο για τη διασκευή της «Ορέστειας», αλλά και την ίδια τη διαδικασία της μεταφοράς στο σινεμά και της διασκευής της τραγωδίας, καθώς και τις διαφωνίες των Γερμανών ναζί γύρω από τη μέθοδο του παρανοϊκού εγχειρήματος. 

Το ύφος

Τα κομμάτια αυτά αποκτούν πρόσθετο ενδιαφέρον γιατί, σε αυτά, το ύφος της γραφής του Απόστολου Δοξιάδη αλλάζει βαθμιαία. Το πρώτο μέρος της ειρωνικότατης σάτιρας του πολιτιστικού σύμπαντος των γραμμάτων και των τεχνών είναι βασικά γκροτέσκο και παρωδιακό. Το μέρος της ιστορίας με τον Σφενδαμή, τους ναζί, τον Μπάμια και τον σκύλο του με τις υπερφυσικές ικανότητες, τον Γαλανό, ενώ ξεκινά με μια κάποια συγκρατημένη τήρηση των ρεαλιστικών δεδομένων της Κατοχής, σταδιακά διολισθαίνει ολοένα και περισσότερο προς σουρεαλιστικά ευρήματα, με κύριο φορέα τους τον διαρκώς μεταμορφούμενο σκύλο Γαλανό. 

Υπό την επίδραση της συγγραφικής πρακτικής του ταπεινόφρονος Αυγερινού, ο Καλούσης θα μπει ή όχι σε μια νέα, ηθικότερη και τιμιότερη ρότα;

Ο Δοξιάδης κινείται λοιπόν άνετα μεταξύ παρωδίας, σάτιρας, ρεαλιστικής προσέγγισης, φανταστικού, υπερφυσικού και σουρεαλισμού (ή μαγικού ρεαλισμού). Το αμάλγαμα των στυλ της γραφής του είναι πολύ δυναμικό και θελκτικό, ιδίως εκεί που δεν παρεισφρέουν καρικατούρες ανθρώπων (σχηματικός μάλλον είναι ο πλούσιος, αριστερός δικηγόρος και φίλος του Καλούση, Κολομπούτης). Ο Δοξιάδης έχει μελετήσει την αφηγηματολογία και την αισθητική της λογοτεχνικής γραφής διαφόρων έργων. Ξεδιπλώνει τον προβληματισμό του για την κατασκευή ενός πεζογραφήματος. Γνωρίζει πώς θα χρησιμοποιήσει διάφορες τεχνικές της αφήγησης, όπως, για παράδειγμα, τη συνεχή αναβολή μιας συγκεκριμένης έκβασης, αναβολή που δημιουργεί σασπένς στον νου του αναγνώστη. Επιπλέον, αναφέρει και θέτει ορισμένα πολιτικά ζητήματα, του παρόντος ή του ιστορικού παρελθόντος (π.χ. του ελληνικού εμφύλιου). Ασκεί δικαιολογημένη κριτική στην αριστερά και στους συντηρητικούς. Περιγελά αυτούς που είναι καταγέλαστοι.

Το μυθιστόρημα του Αυγερινού δείχνει να επηρεάζει τη ζωή και την καθημερινότητα του Καλούση. Στον αναγνώστη γεννιούνται ορισμένα σχετικά ερωτήματα. Ο Καλούσης θα καταφέρει να γράψει το τελευταίο του μυθιστόρημα που προσπαθεί τόσα χρόνια να συντάξει; Αυτό θα γίνει υπό την επίδραση των έργων του Αυγερινού; Υπό την επίδραση της συγγραφικής πρακτικής του ταπεινόφρονος Αυγερινού, ο Καλούσης θα μπει ή όχι σε μια νέα, ηθικότερη και τιμιότερη ρότα; Το βιβλίο του Απόστολου Δοξιάδη μας δημιουργεί πολλές απορίες και ερωτήματα και συχνά μας ξαφνιάζει ή μας παραξενεύει γόνιμα.

*Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, «Ο έρωτας στο σινεμά» (εκδ. Αιγόκερως).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Απόστολος Δοξιάδης γεννήθηκε στην Αυστραλία και μεγάλωσε στην Αθήνα. Σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι.

Με την επιστροφή του στην Ελλάδα ασχολήθηκε με τη σκηνοθεσία, στο θέατρο όσο και στον κινηματογράφο. Η δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία του, με τίτλο «Τεριρέμ», τιμήθηκε το 1988 στο Φεστιβάλ Βερολίνου με το βραβείο της Διεθνούς Συνομοσπονδίας Κινηματογράφου Τέχνης.

Μετά τη στροφή του στο γράψιμο, έχει εκδώσει μεταξύ άλλων τα πολυβραβευμένα διεθνή μπεστ-σέλερ Ο θείος Πέτρος και η εικασία του Γκόλντμπαχ, που μεταφράστηκε σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες, και το Logicomix, το οποίο αποτέλεσε παγκόσμιο εκδοτικό φαινόμενο. Το μυθιστόρημα Γαλανόσκυλος είναι η πρώτη του συνεργασία με τις εκδόσεις Ψυχογιός