Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Χωματηνού «Βρίκελοι» (εκδ. Κίχλη). Εικόνα: Ο πίνακας του Νικόλαου Γύζη «Κεφαλή του Αρχαγγέλου».
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Το να βρίσκεσαι ξαφνικά σε μια ομιχλώδη και βαλτώδη λογοτεχνική επικράτεια, χωρίς προκαθορισμένα φώτα και με πολλές πιθανές διεξόδους, μπορεί να σε σαστίσει, αλλά μπορεί και να σε φέρει σε μια διεγερτική αναγνωστική εγρήγορση. Ας μην ξεχνάμε ότι η καλή λογοτεχνία πρώτα σε ξεβολεύει και έπειτα σου υποβάλλει τρόπους να βρεις ισορροπίες και να ξεκλειδώσεις τις πόρτες του λαβύρινθου.
Το μυθιστόρημα του Γιώργου Χωματηνού Βρίκελοι (εκδ. Κίχλη) σε πετάει σε ένα δυστοπικό περιβάλλον, όπου ένας αραμπάς με δυο βόδια, χωρίς ηνίοχο, κουβαλά μια κάσα. Και πίσω του ένα μπουλούκι ετερόκλητων χαρακτήρων πάνω στο καμιόνι τους περιμένουν πού θα σταματήσει, για να δώσουν τη δική τους παράσταση. Η άφιξή τους στο ανώνυμο χωριό, όπου ο δεκατριάχρονος Γραμματικός, εκατό τριάντα ετών, ο οποίος κυβερνά τον τόπο, συναντά τη μοίρα και την εκδίκηση, είναι το τέλος μιας διαιώνιας προφητείας. Η μυθοπλαστική ιστορία αφήνει σκόπιμα θολά σημεία κι εγκαταλείπει τον αναγνώστη στο πέλαγος πολλαπλών ερμηνειών, που θα γεννήσουν και πολλαπλές κριτικές αποτιμήσεις.
Αν θελήσουμε να γνωρίσουμε τους χαρακτήρες, θα προσκρούσουμε στο μυστήριο της ίδιας της ύπαρξης. Μια δωδεκάχρονη μάντισσα η οποία, αφού έχασε τη μητέρα της, μπορεί να ακούει τη φωνή της σε κάθε πηγάδι που συναντά κι έτσι να μαντεύει το μέλλον. Μια μοιραία γυναίκα η οποία αρέσκεται στο ερωτικό παιχνίδι και σαν Σαλώμη περιμένει το κεφάλι του Βαπτιστή στο πιάτο της. Δυο σιαμαίοι οι οποίοι παίζουν μουσικά όργανα, αλληλοδεσμευμένοι, ώστε να μην μπορούν να ακολουθήσει τη δική του πορεία ο καθένας, ενωμένοι στη ζωή και στον θάνατο. Ένας πανύψηλος άντρας ο οποίος μπορεί να θεραπεύει. Κι ο Χριστόφορος, ωραίος και ηγετικός, μπαίνει μπροστά, ακολουθώντας το νήμα του πεπρωμένου.
Τι κάνουν όλοι αυτοί; Είναι μαζί ή είναι χώρια; Κι η κάσα που περιφέρεται μόνη της ποιον νεκρό πιθανόν κρύβει και τι συμβολίζει; Κι ο άγνωστος, που εμφανίζεται σαν σκιά του παρελθόντος, ποια εκδίκηση θέλει να καταθέσει στο προσκήνιο;
Οι απαντήσεις δεν απορρέουν εύκολα μέσα στο κλίμα Αποκάλυψης και μυστικισμού που κυριαρχεί. Με απώτατο πρόγονο τη Γυναίκα της Ζάκυθος του Διονύσιου Σολωμού και προγόνους τον Παλαιό των Ημερών του Παύλου Μάτεσι, το Άνδρες του αίματος του Μάνου Ελευθερίου κ.λπ., ο Χωματηνός ορθώνει ένα μεταποκαλυψιακό σκηνικό, μέσα στο οποίο κινούνται φασματικές μορφές, μισές γήινες και μισές από το Επέκεινα. Καθεμιά είναι μυθοπλαστικά πραγματική και ταυτόχρονα με το ένα πόδι στο αλλού, αφήνοντας προσδοκίες για να αποκωδικοποιήσουμε την ύπαρξή τους.
Ωστόσο, ο Γιώργος Χωματηνός δεν στήνει τη δεκαετία του ’50 μια μελλοντολογική δυστοπία. Χρησιμοποιεί αυτό το κλίμα, και γράφει, με ευαγγελικούς αποήχους, την πολύπτυχη μεταφυσική του αλληγορία. Μια νεκρική κάσα συγκεντρώνει απόκληρους της κοινωνίας, που δέχονται την κλήση και ακολουθούν, σαν μαθητές του Χριστού, το ιερό κάλεσμα. Μια πρώην πόρνη, ο γιος ενός φονιά, δυο «εκτρώματα» της φύσης, ένας γίγαντας που θεραπεύει προσπαθώντας να αναστήσει μια πεθαμένη (ο Σικελιανός;) κ.λπ. γίνονται συνοδοί σε έναν επιτάφιο μιας αρχαίας ή μιας άγιας μορφής.
Κείμενο που αντιστέκεται στις εύκολες ερμηνείες
Το ουσιαστικό είναι να μην μείνουμε στο γλωσσικό παλίμψηστο που δημιουργεί ο συγγραφέας και μ’ αυτό σαγηνεύει. Ούτε στην ατμόσφαιρα που υποβάλλει, ούτε στα διακείμενα ανάμεσα στην τραγωδία, της οποίας η μορφή διέπει το μυθιστόρημα, τα ευαγγέλια, το δημοτικό τραγούδι, άλλους Έλληνες συγγραφείς με τις μυστικιστικές τους αναζητήσεις, τον ποιητικό ρυθμό και την Αποκάλυψη. Το ουσιαστικό είναι να διερευνήσουμε τι αφήνει όλο αυτό, ποιος είναι ο Γραμματικός και πώς οι φόνοι μέσα στο έργο συστήνουν ένα βαθύτερο νόημα.
Πρόκειται για τον Θεό που απειλείται από μια ελληνική τραγωδιακή πομπή; Μήπως για τον διάβολο που εκθρονίζεται από κριματισμένους αποστόλους; Είναι η εξουσία που θέλει να καθορίσει τη ζωή και τη φωνή των ανθρώπων, να καθυποτάξει τους διανοούμενους, να βιάσει τις γυναίκες, να επιβάλει νόμους και τρόπους, να ελέγξει το παρόν και το παρελθόν; Είναι ο καθαρεύων λόγος που καταδυναστεύει δύο αιώνες τώρα τη γνήσια λαϊκή γλώσσα, όπως έχει ήδη προταθεί;
• Διαβάστε επίσης: «Βρίκελοι» του Γιώργου Χωματηνού (κριτική) – Ήρωες που παζαρεύουν με τον Θάνατο
Γενικότερα, το μυθιστόρημα είναι το παλίμψηστο της ελληνικότητας, από την αρχαιότητα και τον χριστιανισμό μέχρι τη λαϊκή παράδοση και τα ιστορικά δράματα, η οποία περιφέρεται μέσα στο γίγνεσθαι του χρόνου και βγάζει ένα ένα τα αγκάθια που έχουν καρφωθεί στο σώμα της Ιστορίας; Ή εντέλει η αλληγορία αφορά τον θάνατο που έχει αναπόφευκτα μπαστακωθεί χιλιετίες τώρα πάνω από τα κεφάλια μας και μερικοί σαλοί ή τολμηροί έρχονται με άγνοια κινδύνου να αμφιβητήσουν τη δύναμή του;
Η αλήθεια είναι ότι το ίδιο το κείμενο αντιστέκεται στις εύκολες και μονοδιάστατες ερμηνείες, αφού πολλά στοιχεία δεν στοιχίζονται σε μια ενιαία γραμμή. Η άχρονη πορεία συναντά ιστορικούς απόηχους (Κορέα, Κύπρο, Μικρασία κ.λπ.) και το αρχαίο δράμα με τις μυθικές απολήξεις του συναντά τον Άι-Γιώργη και τον ευαγγελικό μυστικισμό. Επομένως, ως αναγνώστες πλέουμε σε ένα πέλαγος σημείων και, χωρίς να χάνουμε τη ρότα μας, αφηνόμαστε εκούσια σε μια πανσπερμία λόγων και συμβόλων, που μας λούζουν με τα μεταμοντέρνα τους νάματα.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Ας ανακουφιστούμε που οι ζωντανονεκροί χωριάτες, αυτοί οι βρικόλακες, διαμελίζουν τώρα που μιλάμε τον ανώμαλο σαδιστή και του ρουφάνε το άρρωστο μεδούλι και το αίμα, κι ας ανεβάσουμε κι άλλο την ένταση του αστικού θορύβου για να μην ακούμε τις κραυγές του. Και, τέλος, εξουθενωμένοι, ας φορέσουμε τα τραγικά προσωπεία της καθημερινότητας, τους βρίκελούς μας, κι ας αντικρίσουμε βουβοί, παραιτημένοι, την έκρηξη ενός ακόμα πυρηνικού ξημερώματος πέρα από τη γραμμή του ορίζοντος, πριν μπούμε και πάλι στο φέρετρο της νέας μέρας·»
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Γιώργος Χωματηνός γεννήθηκε στην Αθήνα, όπου και σπούδασε ναυπηγός μηχανολόγος μηχανικός.
Από τις εκδόσεις Κέδρος κυκλοφορεί το μυθιστόρημά του Η μοναξιά της βαρύτητας (2019). Οι Βρίκελοι είναι το δεύτερο βιβλίο του.
