Για το βιβλίο μυθοπλασίας της Άντζελας Δημητρακάκη, με φωτογραφίες του Δημήτρη Κεχρή «Αίτημα» (εκδ. Τόπος). © Δημήτρης Κεχρής
Γράφει η Μαρία Μοίρα
Και ξαφνικά ο πλανήτης κράτησε την ανάσα του αιφνιδιασμένος. Μια ευεργετική σιωπή απλώθηκε παντού. Σταμάτησαν οι μετακινήσεις των αυτοκινήτων, των αεροπλάνων, των πλοίων και οι φάλαινες στα βάθη των ωκεανών και τα νοήμονα δελφίνια απόρησαν για την αναπάντεχη αλλαγή. Ο φόβος του θανάτου, της μοναξιάς, του εγκλεισμού, η ανατροπή κάθε παρήγορης καθησυχαστικής ρουτίνας, που έδινε μια ψευδαίσθηση ελευθερίας και αυτοδιάθεσης στην καθημερινότητα, τρύπωσε στις καρδιές των ανθρώπων και έμεινε εκεί σαν δυσοίωνο προμήνυμα ενός αβέβαιου δυστοπικού μέλλοντος.
Το Αίτημα απευθύνεται στο αναγνωστικό κοινό τώρα, που κατακάθισε ο κουρνιαχτός των μέτρων πολιτικής προστασίας και κόπασε ο θόρυβος των ιατρικών ανακοινώσεων και των επιστημονικών αναλύσεων.
Ένα μικρό βιβλίο που μιλά με ποιητικό τρόπο για την πρόσφατη πανδημία μοιράζοντας ισότιμα και αξεχώριστα το βάρος των νοημάτων, των σκέψεων και των αισθήσεων ανάμεσα στις λέξεις της Άντζελας Δημητρακάκη και στις φωτογραφίες του Δημήτρη Κεχρή. Το Αίτημα απευθύνεται στο αναγνωστικό κοινό τώρα, που κατακάθισε ο κουρνιαχτός των μέτρων πολιτικής προστασίας και κόπασε ο θόρυβος των ιατρικών ανακοινώσεων και των επιστημονικών αναλύσεων. Τώρα που η κατάσταση έκτακτης ανάγκης παραχώρησε τη θέση της σε μια εύθραυστη πλασματική αισιοδοξία. Σε μια παράξενη αίσθηση αναστολής του επείγοντος, σε μια αμήχανη επάνοδο στην κανονικότητα μπολιασμένη με μπόλικη αμφιβολία.
Αφηγηματικά στιγμιότυπα για δύο νέους ανθρώπους με οικολογικές ανησυχίες, οξυμμένη πολιτική συνείδηση, ενεργή συλλογική δράση και ενδιαφέρον για τα κοινά. Ένα κορίτσι που εργάζεται στη γραμματεία ενός νοσοκομείου και συμμετέχει σε μια γυναικεία μπάντα που κάνει καντάδες στους δρόμους, παίζοντας κιθάρα, και ένα αγόρι που διδάσκει φυσικές επιστήμες δραπετεύοντας στα αινίγματα του διαστήματος και στα μυστήρια του σύμπαντος. Ένα ζευγάρι που αποφασίζει να συγκατοικήσει για να αντέξει την καταπίεση της ερημιάς και των απαγορεύσεων. Να μοιραστεί τα επακόλουθα της υγειονομικής κρίσης και μια ζωή χωρίς ορατό ορίζοντα απελευθέρωσης. Και παράλληλα, μια εικονοποιία που κοιτάζει με ασπρόμαυρη ματιά τον κόσμο να αλλάζει δραματικά μετά την πανδημία, με τις φωτογραφίες να αποτυπώνουν όχι το τραγικό και το αποτρόπαιο, αλλά μόνο το κενό, την απουσία και την απόσυρση των ανθρώπων από το προσκήνιο. Τους τόπους άδειους, τα κτίρια εγκαταλειμμένα ή σε κατάρρευση, τα αντικείμενα απογυμνωμένα από τη λειτουργία τους και τη φύση να συνεχίζει απαθής και απτόητη τον δρόμο της. Με τόνους σκοτεινούς, σκληρά κοντράστ, ημερήσιες και νυχτερινές λήψεις.
Το κορίτσι και το αγόρι, αποδιοργανωμένοι από την επώδυνη, παράδοξη και παρατεταμένη κρίση, προσπαθούν να διαχειριστούν την αγωνία του θανάτου, αρνούμενοι να συμμορφωθούν σε έναν ανάπηρο, αναποδογυρισμένο κόσμο φόβου και αποστασιοποίησης, όπου ο πειθαναγκασμός της καραντίνας αποκλείει όλες τις δυνατότητες ουσιαστικής επαφής και επικοινωνίας με τον άλλον. Παραπαίουν αποκλεισμένοι στους τέσσερις τοίχους του δώματος που κατοικούν, παλινδρομώντας ανάμεσα στην ανάμνηση της πόλης της πάμφωτης ευφορίας και της ασφυκτικής συσσώρευσης ανθρώπων, αντικειμένων, υπηρεσιών και λειτουργιών, και στην άδεια, έρημη, σκοτεινή πόλη της απομόνωσης και του εγκλεισμού, της κενότητας και της εγκατάλειψης. Από τα συνωστισμένα πλήθη, στη μοναχική περιόδευση και στην ψυχαναγκαστική άσκηση. Από την υπερβολική και αναίτια δημόσια έκθεση του σώματος, στην αναγκαστική ιδιωτική απόσυρση. Από την αλληλεγγύη, τη συντροφικότητα και την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον στον ζόφο ενός κόσμου που μοιάζει να έφτασε στο τέλος του.
Η ζωή και οι αγώνες τα χρόνια της πανδημίας
Κουρνιάζουν μέσα σ’ ένα σκουριασμένο εγκαταλειμμένο αυτοκίνητο ατενίζοντας τα φώτα της πόλης, προσπαθώντας νοερά να φανταστούν μια ξένοιαστη περιπλάνηση χωρίς στόχο και προορισμό. Ξαπλώνουν στο έδαφος σε ένα λιβάδι για να νιώσουν στο δέρμα τους το χώμα. Ανακαλούν τις μνήμες, τα όνειρα και τους εφιάλτες της παιδικής ηλικίας. Συγκατοικούν για να ξορκίσουν την αγωνία του θανάτου και να ζεστάνουν με τα νεανικά τους σώματα την ελπίδα. Αποχαιρετούν γνωστούς συνομηλίκους που θα νοσήσουν και θα χάσουν την μάχη με την αρρώστια. Τηρούν τα μέτρα και τις απαγορεύσεις περιγελώντας την ανοσία της αγέλης. Αναζητούν στο διαδίκτυο πληροφορίες για τις πανδημίες του παρελθόντος με τις εκατόμβες των νεκρών, την ισπανική γρίπη ή την πανώλη, διαβάζοντας την Πανούκλα του Καμύ. Κατεβαίνουν σε πορείες και διαμαρτύρονται σε διαδηλώσεις. Εκείνη κοιτάζει τα δέντρα που βγάζουν νέα φύλλα, εκείνος κάνει θλιβερά διαδικτυακά μαθήματα περιμένοντας τον μαθητή ή τη μαθήτρια να συνεργαστεί και να λειτουργήσει σ’ αυτή την ανοίκεια αντιπαιδαγωγική συνθήκη αποξένωσης.
Μετά την άρση των μέτρων, βγαίνουν ξανά στους δρόμους για μια συναυλία, για να ανακαλύψουν με οδύνη ότι οι άνθρωποι δεν έγιναν καλύτεροι
Νοσούν διαδοχικά, πρώτα αυτή, μετά εκείνος, χωρίζουν το δώμα σε ζώνες, και απομονώνονται. Μετά την άρση των μέτρων, βγαίνουν ξανά στους δρόμους για μια συναυλία, για να ανακαλύψουν με οδύνη ότι οι άνθρωποι δεν έγιναν καλύτεροι, η έμφυλη βία και οι κακοποιήσεις εντάθηκαν και η εξουσία με πρόσχημα το κοινό καλό, εκμεταλλευόμενη το μαζικό φαινόμενο του διάχυτου φόβου για την μόλυνση, την αρρώστια και το θάνατο, κλιμακώνει τις επιθετικές αντιδημοκρατικές πρακτικές, με την ίδια αδιαλλαξία και αλαζονεία.
«Αν το θέλησα να μείνω μόνος, γύρεψα τη μοναξιά, δε γύρεψα μια τέτοια απαντοχή, το κομμάτιασμα της ψυχής μου στον ορίζοντα, αυτές τις γραμμές, αυτά τα χρώματα, αυτή τη σιγή» γράφει o Γιώργος Σεφέρης στο ποίημα του «Μυθιστόρημα» και η συγγραφέας παρουσιάζει διεισδυτικά το πλαίσιο μεταβλητότητας της ανθρώπινης συνθήκης, τη δυναμική σχέση χώρου και χρόνου και την αποφασιστική σημασία του σώματος, ως κριτή και καταλύτη. Αναζητά τα ισχνά αποθέματα που απομένουν στον αποδιοργανωμένο ψυχισμό των μοναχικών υποκειμένων και στα αδρανή φυλακισμένα σώματα από τον εγκλεισμό και την απώλεια. Την πίστη στην ελεύθερη βούληση και στις συλλογικές δράσεις για το χαρμόσυνο και το απρόβλεπτο, για την καλλιτεχνική δημιουργία που συνεγείρει, για τη ζεστασιά της συντροφικότητας ή της ερωτικής περίπτυξης, για το πάθος της συνάντησης των διαφορετικών υποκειμένων στον κοινό δημόσιο χώρο της πόλης που είχε απονεκρωθεί κατά την διάρκεια της πανδημίας. Την επίκληση ενός διαφορετικού μέλλοντος, όχι ως μια προσέγγιση ταρίχευσης των παλαιών προτύπων, αλλά ως μια δημιουργική, βέβηλη αναζήτηση μιας νέας συλλογικής ταυτότητας. Και τότε βγάζει ξανά τους ήρωές της στους δρόμους. Το ίδιο διεκδικητικούς, μαχητικούς και αμετανόητους:
«Αν κάποτε χαθούμε καθώς μας κυνηγούν θα με βρεις στο τρίτο επίπεδο κάτω από την Πύλη Δ. Προσπάθησε. Τίποτα δεν θα έχει ηττηθεί. Τίποτα δεν έχει διαγραφεί. Ποτέ δεν θα φύγω για το κέντρο της Γης όσο με ψάχνεις. Μη φοβηθείς τη μοναξιά στο πέρασμα – είναι προσωρινή, αθώα, ειλικρινής, και την έχω δασκαλέψει να σου λέει “σ’ αγαπώ”».
＊Η ΜΑΡΙΑ ΜΟΙΡΑ είναι αρχιτέκτονας και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.
Λίγα λόγια για τους δημιουργούς
Η Άντζελα Δηµητρακάκη είναι η συγγραφέας των µυθιστορηµάτων Ανταρκτική (εκδ. Οξύ 1997/2006), Αντιθάλασσα (εκδ. Οξύ 2002), Το µανιφέστο της ήττας (εκδ. Εστία, 2006, υποψήφιο για το Athens Prize for Literature 2007 και τα βραβεία του λογοτεχνικού περιοδικού Να Ένα Μήλο), Μέσα σ’ ένα κορίτσι σαν κι εσένα (εκδ. Εστία, 2009, υποψήφιο για βραβείο µυθιστορήµατος 2010 του περιοδικού Διαβάζω και για το Athens Prize for Literature 2010), Αεροπλάστ (εκδ. Εστία, 2015), Τίνα, η ιστορία µιας ευθυγράµµισης (εκδ. Εστία 2019, υποψήφιο για το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήµατος 2020), της νουβέλας Τέσσερις µαρτυρίες για την εκταφή του ποταµού Ερρινυού (εκδ. Εστία 2016, Βραβείο Ιδρύµατος Κώστα και Ελένης Ουράνη, Ακαδηµία Αθηνών 2017, και του περιοδικού Ο αναγνώστης 2016) και της συλλογής διηγηµάτων Το άνοιγµα της µύτης (εκδ. Οξύ, 1999).
Μικρότερα έργα της περιλαµβάνονται σε επιµεληµένες συλλογές, ενώ δηµοσιεύονται τακτικά στον τύπο. Είναι καθηγήτρια στην Ιστορία και Θεωρία της Σύγχρονης Τέχνης στο Πανεπιστήµιο του Εδιµβούργου.
Ο Δηµήτρης Κεχρής είναι φωτογράφος, κινηµατογραφιστής και διδάσκων Ιστορίας του Κινηµατογράφου στο SAE Creative Media College. Το έργο του έχει παρουσιαστεί στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, στο Μουσείο Μπενάκη, στο Βυζαντινό Μουσείο, στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, στο Φεστιβάλ Κινηµατογράφου Θεσσαλονίκης και στην Galeria Hexagono (Βαρκελώνη). Κείµενά του έχουν δηµοσιευθεί σε επιστηµονικά περιοδικά και σε συλλογικούς τόµους.
Το 2023 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Το φιλµ-δοκίµιο και οι πολιτικές αισθητικές του από τις εκδόσεις Αιγόκερως. Η ταινία του «Αθήνα, αγάπη µου» (2022) τιµήθηκε µε βραβείο ντοκιµαντέρ στο 46ο Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράµας. Είναι υποψήφιος διδάκτωρ Ιστορίας και Θεωρίας του Κινηµατογράφου στο Ιόνιο Πανεπιστήµιο, µέλος του Επιµελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος και µέλος της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηµατογράφου.
