«Λέω παραμύθια να ξορκίσω το κακό – Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Σωκράτη Μάλαμα» του Λέοντα Ναρ

Το νέο βιβλίο του πολυπράγμονος Λέοντα Α. Ναρ συνεχίζει στην ίδια γραμμή που χάραξε το αμέσως προηγούμενο, αυτό που αφορούσε στον αγαπημένο Θανάση Παπακωνσταντίνου.¹ Ένας ακόμη αγαπημένος καλλιτέχνης τού (ας τον ονομάσουμε έτσι, χάριν συντομίας) έντεχνου χώρου, λοιπόν, τίθεται εκ νέου στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του συγγραφέα: ο Σωκράτης Μάλαμας. Αν προσέξουμε, όπως πρέπει άλλωστε, το εξώφυλλο και των δύο βιβλίων, θα παρατηρήσουμε ανάμεσά τους ομοιότητες που αφορούν τόσο στην αισθητική (παρόμοιας τεχνοτροπίας η στυλιζαρισμένη εικόνα των δύο καλλιτεχνών), αλλά και στην επιλογή της μορφής του τίτλου (ένας εμβληματικός στίχος του καλλιτέχνη κάθε φορά, που ακολουθείται από τον ίδιο υπότιτλο).

«Λέω παραμύθια να ξορκίσω το κακό…», λοιπόν. Θεωρώ πολύ πετυχημένη την επιλογή του στίχου αυτού ως τίτλου, καθώς, μαζί με τον ακριβώς επόμενο («να γίνουν όλα μαγικά μ’ ένα χορό») συνιστούν άμεση αναφορά στη μαγική επενέργεια της μουσικής και των τραγουδιών, που έχουν τη δύναμη να ξορκίζουν το κακό από τη ζωή μας και να επιφέρουν αλλαγές σχεδόν μαγικές στην ψυχή μας. Ακόμη πιο ενδιαφέρων, όμως, μου φαίνεται ο υπότιτλος: «Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Σωκράτη Μάλαμα». Ήδη από τη θέση αυτή, ο Ναρ παραδέχεται ότι το συγκεκριμένο βιβλίο αποτελεί σχεδίασμα, μια πρώτη και γενική μορφή του έργου, δηλαδή, πριν αυτό βρεθεί στην οριστική του κατάσταση. Όπως, άλλωστε, ομολογεί και ο ίδιος στην εισαγωγή: «Δεν έχουμε εδώ την έκδοση απάντων του ποιητικού του corpus, ούτε η ανάλυση που επιχειρείται είναι εξαντλητική».²

Και αναρωτιέμαι: γίνεται αυτό από διάθεση μετριοφροσύνης; Μήπως για να διατηρήσει χαμηλά τις προσδοκίες του αναγνώστη; Ή αποτελεί ο υπότιτλος μια υπόσχεση ότι θα επανέλθει στο θέμα αργότερα, με νέα στοιχεία και ιδέες και θα ολοκληρώσει τότε την εργο-βιογραφία του Σωκράτη; Επιλέγω και αναμένω την τρίτη απάντηση, την προοπτική μιας επόμενης, ακόμη πιο συμπεριληπτικής (για να μην πω εξαντλητικής) αναφοράς των τραγουδιών του καλλιτέχνη.

Η μέθοδος του Ναρ

Η μέθοδος με την οποία ο Ναρ προσεγγίζει το σώμα κειμένων του Μάλαμα είναι η λεγόμενη θεματοκεντρική, με βάση δηλαδή κυρίως το περιεχόμενο και τις άμεσες ή έμμεσες αναφορές του δημιουργού σε γεγονότα κοινωνικά, ιστορικά ή σε βιωμένες καταστάσεις του προσωπικού του χώρου. Ως εκ τούτου, το βιβλίο διαιρείται καθέτως σε τέσσερις κύριες ενότητες, οι οποίες, κατά τον συγγραφέα, ταυτίζονται με τα μείζονα θέματα της στιχουργίας του Σωκράτη: α) η κοινωνική κριτική, β) η οπτική του άστεως σε μια εποχή διαρκούς κοινωνικής κινητικότητας, γ) η βιωματική μαγιά στο έργο του και δ) η ερωτική διάσταση των τραγουδιών του.

Ο Ναρ καταφέρνει με συγγραφικό μόχθο κάτι μοναδικό

Το ελκυστικό, βέβαια, στοιχείο είναι ότι η εξέταση των θεμάτων αυτών δεν γίνεται με αυστηρά φιλολογικά κριτήρια, κάτι που θα καθιστούσε το κείμενο δύσβατο (και, ίσως, αδιάφορο για πολλούς ακόλουθους του Σωκράτη), αλλά το ότι στις ενότητες αυτές υπάρχουν πολλές ενδιαφέρουσες αναφορές σε διαφορετικές φάσεις της ζωής και της δημιουργικής του πορείας. Ο Ναρ καταφέρνει με συγγραφικό μόχθο κάτι μοναδικό, να συνδυάσει μέσα στο κείμενό του τρία τουλάχιστον καίρια στοιχεία, τα οποία διατρέχουν και διαπερνούν οριζοντίως όλο το κείμενο: πρώτον, την ιστορική αφήγηση αφενός σχετικά με την παρουσία του Σωκράτη στα μουσικά πράγματα της χώρας, αφετέρου σχετικά με την εποχή και τις συνθήκες που γέννησαν και έθρεψαν αυτή την παρουσία· δεύτερον, την κριτική ή λογοτεχνική ανάλυση των στίχων σημαντικών τραγουδιών του Σωκράτη, και, τρίτον, τα λόγια του ίδιου του Σωκράτη, αφού, όπως αναφέρεται στην εισαγωγή, από τις πυκνές συναντήσεις τους κατά το δίμηνο Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 2023, προέκυψε ένα κείμενο το οποίο ο συγγραφέας το διασπείρει εύστοχα μέσα στο σώμα του βιβλίου, συνδέοντάς το δημιουργικά με συγκεκριμένες κάθε φορά αναφορές.³

(...) πόσο σημαντική είναι για τη δημιουργία η ερωτική ενέργεια, η δύναμη των λέξεων και αν χρησιμοποιεί όταν γράφει «με στιλό και με μελάνι», όπως λέει ο Ρασούλης, ή με αίμα (...)

Ένα μεγάλο κομμάτι της συνέντευξης αυτής αφορά, όπως ήταν αναμενόμενο νομίζω, στο ζήτημα της γέννησης ενός τραγουδιού, ή όπως το ονομάζει εύστοχα ο Ναρ, τις «συνθήκες που επικρατούν στην κουζίνα του δημιουργού»⁴: πολύ απλά, πώς γράφεται ένα τραγούδι. Με το ερώτημα αυτό, το οποίο απασχολεί τους συνομιλητές σε αρκετές στιγμές της συζήτησής τους, με διαφορετική κάθε φορά αφορμή, ο συγγραφέας μάς εισάγει στο εργαστήριο του δημιουργού, να δούμε από κοντά τον τρόπο με τον οποίο ο Μάλαμας φτιάχνει τα τραγούδια του: αν προηγείται η μουσική των στίχων ή το αντίθετο, ή αν παράγονται, κατά κάποιον τρόπο, ταυτόχρονα· αν πρόκειται για διαδικασία που απαιτεί χρόνο ή αν εμπιστεύεται το ένστικτο της στιγμής· αν ακούει μουσική όταν γράφει· αν οι εμπειρίες του μετασχηματίζονται σε στίχους ή αν τον κυριότερο ρόλο κατέχει το συναίσθημα· πόσο σημαντική είναι για τη δημιουργία η ερωτική ενέργεια και η δύναμη των λέξεων, αν γράφει «με στιλό και με μελάνι», όπως λέει ο Ρασούλης, ή με αίμα, όπως λέει ο ίδιος, και άλλα πολλά.⁵

Άγνωστες πληροφορίες 

Μέσα, όμως, από τα παραπάνω, προκύπτει, νομίζω, και κάτι ακόμη που πρέπει να ειπωθεί για τον συγγραφέα: η σημασία που έχει για μια συνομιλία ή συνέντευξη το είδος και η ποιότητα των ερωτήσεων που τίθενται. Ο Ναρ γνωρίζει τι πρέπει να ρωτήσει κάθε φορά -οι ερωτήσεις του μοιάζουν με προκλήσεις-, ώστε να ανταποκριθεί ο Σωκράτης με τον πλέον αποδοτικό τρόπο, έναν τρόπο δικό του, προσωπικό, «σωκρατικό» -αν μου επιτρέπετε τον όρο-, έναν τρόπο έξω από τα καθιερωμένα και τους συμβατικούς τύπους μιας τυπικής συνέντευξης. Κι αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον, νομίζω, στοιχείο της: ο Μάλαμας λέει αυτό που ξέρει κι αυτό που σκέφτεται δίχως να εντάσσει τα λόγια του σ’ ένα πλαίσιο καθωσπρεπισμού, καχυποψίας, ακόμη και δεύτερων σκέψεων. Το σώμα του βιβλίου είναι γεμάτο από ενδιαφέρουσες πληροφορίες και λεπτομέρειες, πολλές από τις οποίες ίσως για πρώτη φορά γίνονται γνωστές στο ευρύ κοινό, σχετικά με σχεδόν κάθε φάση της ζωής και της σταδιοδρομίας του, κάτι το οποίο είμαι σίγουρος ότι θα εκτιμήσουν δεόντως ιδίως οι φανατικοί ακόλουθοί του. Έτσι, για παράδειγμα, μαθαίνουμε για το πρώτο τραγούδι που έγραψε, για το πρώτο ποίημα που μελοποίησε, για το βαθύτερο νόημα τίτλων κάποιων δίσκων ή τραγουδιών, για το κουκουνάρι στο εξώφυλλο του «Λαβύρινθου», που πάντα με προβλημάτιζε, ακόμη και για τη σχέση… πηνίων και πυκνωτών με τα συναισθήματα, και άλλα πολλά, πάντα ενδιαφέροντα.

Έτσι, επί παραδείγματι, όσον αφορά το θέμα της άσκησης κοινωνικής κριτικής, νομίζω πως τα ίδια τα γεγονότα επιβεβαιώνουν τις απόψεις του Ναρ ότι οι στίχοι του Σωκράτη μπορούν να θεωρηθούν προφητικοί

Όπως εξαιρετικά ενδιαφέρον μου φαίνεται και το γεγονός πως ο συγγραφέας σχολιάζει ή διατυπώνει προσωπικές κρίσεις σχετικά με όσα αναφέρει ο Μάλαμας στις απαντήσεις του. Έτσι, επί παραδείγματι, όσον αφορά στο θέμα της άσκησης κοινωνικής κριτικής, νομίζω πως τα ίδια τα γεγονότα επιβεβαιώνουν τις απόψεις του Ναρ ότι οι στίχοι του Σωκράτη μπορούν να θεωρηθούν προφητικοί, καθώς αφορούν «καταστάσεις που είχαν ήδη αρχίσει να αχνοφαίνονται, αλλά και κοινωνικές συνιστώσες που μας ταλαιπωρούν τα τελευταία χρόνια»6, ή ότι στις αρχές της δεκαετίας του ’90, με τις κοσμογονικές αλλαγές που είχαν αρχίσει να συμβαίνουν, τα τραγούδια του «αντανακλούν τη γενικότερη κοινωνική εσωστρέφεια», με αποτέλεσμα να γίνουν πιο εσωστρεφή, πιο χαμηλόφωνα.7

Παρατηρήσεις όπως αυτή που μόλις αναφέρθηκε πιστοποιούν και κάτι ακόμη για το οποίο ήμαστε σίγουροι όσοι κι όσες διαβάσαμε το βιβλίο για τον Θανάση Παπακωνσταντίνου: ο συγγραφέας έχει βαθιά γνώση της ελληνικής μουσικής των τελευταίων δεκαετιών και, έτσι, με μεγάλη άνεση μεταβαίνει από το ειδικό και συγκεκριμένο θέμα που τον αφορά άμεσα (το έργο του Σωκράτη) στην ευρύτερη και γενικότερη εικόνα της μουσικής παραγωγής μιας ολόκληρης εποχής και τούμπαλιν.

Και, φυσικά, η γενεσιουργός πράξη αυτής της «σχολής» πρέπει να τοποθετηθεί στα 1978, όταν «με την αποφασιστικότατη συνδρομή του Νίκου Παπάζογλου» κυκλοφορεί ο εμβληματικός δίσκος «Η εκδίκηση της γυφτιάς».

Πέρα, όμως, από την ελληνική μουσική στο σύνολό της, ο αναγνώστης έχει τη δυνατότητα μέσα από την μεστή αφήγηση του Ναρ, να ξεναγηθεί σ’ αυτόν τον ιδιότυπο μουσικό χώρο που έμεινε να ονομάζεται ακόμη και σήμερα «Σχολή της Θεσσαλονίκης». Ονόματα που αναφέρονται, όπως αυτό του Γιώργου Καζαντζή, του Θανάση, της Μελίνας Κανά, του Δημήτρη Ζερβουδάκη, της Λιζέτας Καλημέρη, του Γιώργου Ζήκα ή εμβληματικών ροκ συγκροτημάτων (αναφέρομαι φυσικά στις «Τρύπες» και στα «Ξύλινα Σπαθιά»), αποτελούν ορόσημα μιας εποχής και μιας πόλης. Και, φυσικά, η γενεσιουργός πράξη αυτής της «σχολής» πρέπει να τοποθετηθεί στα 1978, όταν «με την αποφασιστικότατη συνδρομή του Νίκου Παπάζογλου»⁸ κυκλοφορεί ο εμβληματικός δίσκος «Η εκδίκηση της γυφτιάς».⁹ Από εκεί και πέρα και με αφορμή τη δραστηριότητα του Παπάζογλου, ο συγγραφέας ξεκινά μια περιδιάβαση στα στούντιο και τους μουσικούς χώρους ή τα ραδιόφωνα που σημάδεψαν τα αμέσως επόμενα χρόνια τα μουσικά πράγματα της πόλης.¹⁰

Γίνεται, λοιπόν, φανερό με βάση τα παραπάνω ότι με κέντρο τον ίδιο τον Σωκράτη, το περιεχόμενο του βιβλίου αρθρώνεται σε τρεις ομόκεντρους κύκλους: ο πρώτος, ο μικρότερος, καλύπτει το έργο του Μάλαμα, ο δεύτερος, λιγάκι μεγαλύτερος, τη μουσική ζωή της πόλης και, ο τελευταίος τη μουσική της χώρας.

Περιεχόμενο και μορφή των στίχων 

Και, όπως είναι αναμενόμενο, εκτός από τις κρίσεις και τις παρατηρήσεις που υπάρχουν, ή τα συμπεράσματα στα οποία φτάνει κάθε φορά ο Ναρ, και η άκρως πετυχημένη επιλογή των στίχων των τραγουδιών που παρατίθενται κάθε τόσο, αν μη τι άλλο, φανερώνουν βαθιά γνώση του αντικειμένου του. Μέσα από τους χιλιάδες στίχους τού, φαινομενικά τουλάχιστον, χαοτικού σωκρατικού σύμπαντος, ο Ναρ καταφέρνει να επιλέξει και να σχετίσει με το κυρίως κείμενο τα πιο ενδεικτικά κάθε φορά τραγούδια, αυτά δηλαδή που αναφέρονται στο εκάστοτε θέμα που εκείνη τη στιγμή πραγματεύεται. Οι στίχοι, όμως, που παρατίθενται, δεν λειτουργούν μόνο ως ευκαιριακά παραδείγματα της στιγμής, τα οποία ο αναγνώστης θα μπορούσε και να προσπεράσει, αλλά αποτελούν αρμονικό συμπλήρωμα της αφήγησης και δομικό στοιχείο του κειμένου, χωρίς το οποίο η κατανόηση των όσων λέγονται θα ήταν σίγουρα ελλιπής και προβληματική.

Όλα αυτά συνιστούν επιλογές με ιδιαίτερη σημασία και νόημα, αφού συνδέονται με την έκδηλη κάθε φορά βούληση του δημιουργού να παραχθεί το ένα ή το άλλο νόημα, να δοθεί έμφαση στη μια ή στην άλλη ιδέα.

Εκτός, όμως, από το περιεχόμενο, τον συγγραφέα (πολύ σωστά κατά την άποψή μου) απασχολεί και η μορφή των στίχων του Σωκράτη: το είδος του στίχου, το μέτρο και η ρίμα που κάθε φορά επιλέγεται, τα γραμματικά ή αφηγηματικά πρόσωπα, το ποιητικό υποκείμενο και η έμμεση ή άμεση παρουσία του και, κυρίως, το υλικό από το οποίο φτιάχνονται οι στίχοι, δηλαδή οι λέξεις. Όλα αυτά συνιστούν επιλογές με ιδιαίτερη σημασία και νόημα, αφού συνδέονται με την έκδηλη κάθε φορά βούληση του δημιουργού να παραχθεί το ένα ή το άλλο νόημα, να δοθεί έμφαση στη μια ή στην άλλη ιδέα.

Οι παραπάνω διαπιστώσεις συνδέονται άμεσα με το θέμα της λογοτεχνικής αξίας της στιχουργίας, ένα θέμα το οποίο τίθεται εξαρχής (και από τον Οδυσσέα Ιωάννου στον πρόλογό του)¹¹ και απασχολεί τον συγγραφέα κυριολεκτικά μέχρι το τέλος του βιβλίου: με άλλα λόγια, μπορεί στα τραγούδια να διαχωριστεί ο στίχος από τη μουσική; Μπορεί ο στιχουργός να αντιμετωπιστεί ως ποιητής; Νομίζω πως ο Ναρ δίνει τη δική του απάντηση στο ερώτημα αυτό και με το απόσπασμα από το ποίημα του Σεφέρη που επιλέγει ως προμετωπίδα του βιβλίου του¹², αλλά και με όσα αντίστοιχα παραδείγματα τραγουδοποιών-ποιητών αναφέρει στη συνέχεια: Λέοναρντ Κοέν, Διονύσης Σαββόπουλος, Μπομπ Ντίλαν, στον οποίο απονεμήθηκε το Νόμπελ Λογοτεχνίας (και όχι... στιχουργίας!). Παρενθετικά, πάντως, νομίζω πως αξίζει να παραθέσω την απάντηση του Σωκράτη, όταν του τίθεται το θέμα της σχέσης στιχουργίας και ποίησης: «Μην τους συγκρίνεις τους ποιητές με τους στιχουργούς, είναι άλλη η ιδιότητα του ενός κι άλλη του άλλου! Άλλο ο πιλότος ενός αεροσκάφους πολεμικού κι άλλο ο οδηγός ενός τρικύκλου ή ενός αυτοκινήτου Mazda στον δρόμο για Χαλκιδική!»¹³ Τα συμπεράσματα δικά σας. 

Κλείνοντας, θα έλεγα πως το ανά χείρας βιβλίο αποβαίνει εξαιρετικό ανάγνωσμα τόσο για τον έμπειρο ακροατή του Σωκράτη, αυτόν που έχει ξενυχτήσει με τα τραγούδια του, που δεν χάνει ποτέ ζωντανή εμφάνιση ή συναυλία, που έχει ακόμη συνδέσει πολλές προσωπικές στιγμές του με στίχους ή μελωδίες του, όσο και για τον πρωτόπειρο, αυτόν που, μάλλον λόγω ηλικίας, μπήκε με καθυστέρηση στο μουσικό και στιχουργικό του σύμπαν, μαγεύτηκε ωστόσο από τα τραγούδια του, από τις εντάσεις και τις κορυφώσεις των νοημάτων, από την χροιά των ιδεών και των αφηγήσεών του, και επιθυμεί να έρθει όσο γίνεται πιο κοντά στην καλλιτεχνική αυτή ιδιοφυΐα.

*Ο ΚΩΣΤΑΣ ΦΡΟΥΖΑΚΗΣ είναι φιλόλογος και συγγραφέας.

¹ Λέων Α. Ναρ, «Να βρω ξανά του νήματος την άκρη…». Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Θανάση Παπακωνσταντίνου, Πατάκης, Αθήνα 2022.
² Λέων Α. Ναρ, «Λέω παραμύθια να ξορκίσω το κακό…». Σχεδίασμα ποιητικής βιογραφίας του Σωκράτη Μάλαμα, Πατάκης, Αθήνα 2025, σ. 18.
³ Ό.π., σ. 21.
⁴ Ό.π., σ. 224.
⁵ Ό.π., σ. 241.
⁶ Ό.π., σ. 35.
⁷ Ό.π., σ. 40.
⁸ Ό.π., σ. 24.
⁹ Νίκος Ξυδάκης & Μανόλης Ρασούλης, Η εκδίκηση της γυφτιάς, ΛΥΡΑ, Αθήνα 1978.
¹⁰ Μια παρατήρηση εδώ, αν μου επιτρέπεται: εννοείται ότι οι αναφορές που γίνονται στη μουσική της πόλης μας γίνονται εδώ ευκαιριακά και σε συνάρτηση με το κεντρικό θέμα του βιβλίου· νομίζω, όμως, ότι θα πρέπει να γραφεί μια μονογραφία για το θέμα αυτό, αφού είναι σίγουρο ότι πέρα από την «Σχολή της Θεσσαλονίκης» στη μοντέρνα πεζογραφία, υπάρχει η αντίστοιχη σχολή και στη μουσική.
¹¹ Οδυσσέας Ιωάννου, «Πρόλογος» στο: Λέων Α. Ναρ, «Λέω παραμύθια να ξορκίσω το κακό…», ό.π., σ. 11.
¹² Γ. Σεφέρης, «Ένας γέροντας στην ακροποταμιά» στο Γιώργος Σεφέρης, Ποιήματα, Ίκαρος, Αθήνα 1994, σ. 200-202 (από το Ημερολόγιο Καταστρώματος Β΄, Ίκαρος, Αθήνα 1944).
¹³ Λέων Α. Ναρ, ό.π., σ. 164-165.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

O Λέων Α. Ναρ γεννήθηκε το 1974 στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Α.Π.Θ., από το οποίο επίσης έλαβε μεταπτυχιακό τίτλο Νεοελληνικής Φιλολογίας, Βιβλιολογίας και Διδακτικής της Λογοτεχνίας (2000) και αναγορεύτηκε Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας το 2007. Το 2017 ολοκλήρωσε μεταδιδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Έχει εκδώσει δοκίμια και μελέτες. Το 2023 παραστάθηκε στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη το έργο του «Live streaming». Toν Απρίλιο του 2025 ανέβηκε στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής το έργο του «Madre Salonico». Είχε μόνιμη στήλη στις εφημερίδες Έθνος (2017-2018) και Μακεδονία της Κυριακής (2006-2008). Είναι μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού Θεσσαλονικέων Πόλις. Έχει διδάξει δημιουργική γραφή στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα του Ε.Α.Π. (2019). Εργάζεται ως καθηγητής φιλολογίας στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ανατόλια της Θεσσαλονίκης.