«Μαρίκα Κοτοπούλη» του Μήτσου Μυράτ (βιογραφία) – Η βεντέτα της αθηναϊκής Μπελ Επόκ ξαναζεί σε μια προσεγμένη έκδοση

Στο μαλακό υπογάστριο της έρευνας του ελληνικού θεάτρου του 20ού αιώνα βρίσκεται μια κατηγορία πηγών δημοσιογραφικής ή και εν μέρει μυθοπλαστικής φύσης, όπου οι ιστοριογραφικές εκτιμήσεις, αλλά καμιά φορά και τα ίδια δεδομένα πρέπει να υποστούν κάποια κριτική βάσανο και έλεγχο (διασταυρώσεις, επιβεβαιώσεις, επαληθεύσεις κτλ.), ώστε να μεταφέρονται οι πάσης φύσεως υπερβολές σε πραγματικές και τεκμηριώσιμες διαστάσεις, είτε πρόκειται για στρατηγικές υστεροφημίας στη συγγραφή απομνημονευμάτων, είτε για τον μεγεθυντικό φακό ενός είδους «διαφήμισης» σε λευκώματα, αφιερωματικούς τόμους κτλ.

Η υπερβολή είναι βέβαια καταστατική συνθήκη της τέχνης γενικότερα, ως τις λεκτικές πηγές ιδίως στη λογοτεχνία, όπου ήδη το ύφος της εξιστόρησης έχει συχνά λογοτεχνικό χαρακτήρα, για να διαβάζεται κιόλας με ευχαρίστηση και τέρψη. Ο αυστηρός πέλεκυς της ιστορικής επαληθευσιμότητας των πληροφοριών δεν είναι το πρώτο κριτήριο της σύνθεσης τέτοιων συγγραμμάτων, αλλά είναι η μνήμη που ως δημιουργική ωραιοποιεί τα πράγματα, και η φήμη που από τη φύση της λειτουργεί πολλαπλασιαστικά.

Η νοσταλγία των αναμνήσεων ενός παλαιότερου τρόπου ζωής διαθέτει για όλους έναν παντοδύναμο μαγνητισμό

Παρά ταύτα, οι λογοτεχνίζουσες ή και δημοσιογραφικές αυτές πηγές διασώζουν καμιά φορά γεγονότα, λεπτομέρειες, γνώμες, περιστάσεις, συμπτώσεις, «ατμόσφαιρες», που διαφεύγουν από την επίσημη ιστοριογραφία των λεξικών (π. χ. των ηθοποιών) και ιστοριών θεάτρου, ιδίως για αισθήματα, σκέψεις και συμβάντα του ιδιωτικού βίου, ή και για ειδική αύρα θεατρικών παραστάσεων και αντιδράσεων του κοινού, που δύσκολα τεκμηριώνονται με αντικειμενικό τρόπο.

Ο ανεκδοτολογικός χαρακτήρας των συγγραμμάτων αυτών αποβλέπει στην ευχάριστη ανάγνωση και τη νοσταλγία για μια ιστορική εποχή, όπου υπήρχε έντονη καλλιτεχνική ζωή, αλλά τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα, σε εγχώρια, ευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα, ήταν από ζοφερά έως καταστροφικά και οι συνθήκες διαβίωσης δύσκολες, ακόμα και βασανιστικές. Η νοσταλγία των αναμνήσεων ενός παλαιότερου τρόπου ζωής διαθέτει για όλους έναν παντοδύναμο μαγνητισμό που απαλύνει και ξεπερνά όλες αυτές τις αιχμηρές δυσκολίες, και ενδεχομένως αναδεικνύει μια αντικειμενική εκτίμηση από ιστορική απόσταση, σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο.

Μια σειρά για την Αθήνα της belle époque

Μια τέτοια πηγή παρουσιάζει τώρα ο πολύπλευρος και πολύπλαγκτος αγαπητός φίλος, εκδότης και μελετητής Διονύσης Ν. Μουσμούτης, επεκτείνοντας τα ερευνητικά ενδιαφέροντά του από τη λογοτεχνική και θεατρική ιστορία των Επτανήσων στην Αθήνα της belle époque. Έχει παρουσιάσει ως τώρα έναν τόμο για τη λογοτεχνία και τον πνευματικό και κοινωνικό βίο στην Αθήνα της belle époque από τη γραφίδα του Δημητρίου Λαμπίκη (1889-1956), Παλαιαί φιλολογικαί ημέραι – Άγνωστες σελίδες από την λογοτεχνική Αθήνα της μπελ επόκ (εκδ. Όταν), που φιλοτεχνεί προσωπογραφίες για καλλιτέχνες και σκιτσάρει γεγονότα της εποχής και τον τόμο Η ζωή μας είναι θέατρο (εκδ. Όταν), όπου ο Σώτος Πέτρας (1893-1991), ως δημοσιογράφος και ρεπόρτερ, κριτικός και συγγραφέας, μας μυεί στον κόσμο του θεάτρου, παίρνοντας συνεντεύξεις από ηθοποιούς, χορευτές, μουσικούς, θεατρικούς επιχειρηματίες κτλ., με ειδήσεις κυρίως για την άγνωστη ζωή καλλιτεχνιδών του ελαφρού μουσικού θεάτρου. Τα μικρογεγονότα αυτής της κατηγορίας καλλιτεχνών έχουν ιδιαίτερη κοινωνιολογική σημασία, και η γνώση τους είναι πολύτιμη για τη συγκρότηση μιας πολιτισμικής ιστορίας του θεάτρου, στον ίδιο βαθμό που η διαφώτιση της διαβίωσης των καραγκιοζοπαιχτών εδώ και μερικές δεκαετίες έχει συγκεντρώσει το ενδιαφέρον της κοινωνικολογίας για τις περιθωριακές ομάδες στα φτωχότερα στρώματα της κοινωνίας σε αστικά κέντρα και ύπαιθρο. Ο χώρος του ελαφρού θεάματος ανήκει, ακόμα και στον πρώτο μισό του 20ού αιώνα, με λίγες εξαιρέσεις, σε αυτή την κατηγορία.

Ο τρίτος τόμος αυτής της σειράς για την belle époque της πρωτεύουσας είναι πιο απαιτητικός: μας οδηγεί στον χώρο του θεατρικού βεντετισμού στις αρχές του περασμένου αιώνα, συνεχίζοντας τον βεντετισμό του 19ου αιώνα, της Αικατερίνας Βερώνη και της Ευαγγελίας Παρασκευοπούλου. Ο Μήτσος Μυράτ (1878-1964), συνεργάτης της Κοτοπούλη (1887-1954) για δεκαετίες προανήγγειλε στην εφημερίδα «Ελεύθερος Άνθρωπος» στις 14 Ιανουαρίου 1931 τη δημοσίευση της βιογραφίας της με τίτλο «Όλη η πολυκύμαντος καλλιτεχνική, κοινωνική και αισθηματική ζωή της μεγάλης μας τραγωδού. Η ταραχώδης εποχή του εθνικού αλληλοσπαραγμού μεσ’ από τα πρόσωπα του θεάτρου της Ομονοίας. Ο τραγικός θάνατος του Ίωνος Δραγούμη», μια σειρά άρθρων που ξεκίνησε από το επόμενο κυριακάτικο φύλλο της εφημερίδας της 18ου Ιανουαρίου σε 44 συνέχειες έως τις 3 Μαρτίου 1931.

Το κείμενο αυτό καλύπτει τα παιδικά της χρόνια και όλη την καριέρα της έως τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη (31 Ιουλίου 1920), με τον οποίο διατηρούσε ερωτική σχέση από το 1912, σκάνδαλο της εποχής· και ιστορικά και πολιτικά μια εξαιρετικά ταραγμένη εποχή. Η Κοτοπούλη, που είχε φύγει τον Οκτώβριο του 1930 για την Αμερική, πρέπει να ήταν σε γνώση του περιεχομένου της βιογραφίας της. Ο Μήτσος Μυράτ, που είχε παράλληλη καλλιτεχνική πορεία με την Κοτοπούλη από το 1908 ως το 1930, σε πρώτο γάμο παντρεμένος με την Κυβέλη (ώς το 1906), είχε και συγγενικές σχέσεις με τη Μαρίκα, αφού παντρεύτηκε στη συνέχεια την αδελφή της Χρυσούλα. Θα γράψει αργότερα και μία αυτοβιογραφία (Μήτσος Α. Μυράτ, Ο Μυράτ κ’ εγώ. Πενήντα χρόνια ζωή και θέατρο, Αθήνα 1950), στην οποία η Μαρίκα παίζει ασφαλώς σημαντικό ρόλο.

Ενώ για την άλλη βεντέτα της εποχής, την Κυβέλη Αδριανού, υπάρχει μια εμπεριστατωμένη βιογραφία (συν παραστασιογραφία και κριτική απήχηση), η Κοτοπούλη έως τώρα δεν είχε παρόμοια επιστημονική τύχη: εκτός από μια πληθώρα περιστασιακών αναμνηστικών και δημοσιογραφικών άρθρων, λευκωμάτων, συγκεντρωτικών τόμων, καθώς και μεμονωμένων άρθρων, δεν υπάρχουν σύνθετες θεατρολογικές εργασίες, σε αντίθεση με εργασίες ευρύτερου ενδιαφέροντος, όπως π.χ. για τη σχέση της με τον Ίωνα Δραγούμη.

Ο Μήτσος Μυράτ με τη Μαρίκα Κοτοπούλη

Με την έννοια αυτή, η προσεκτική, συγκεντρωτική αναδημοσίευση των άρθρων του Μήτσου Μυράτ σε ένα συνεχές αφήγημα (με διορθώσεις ορθογραφικές, γραμματολογικές, υφολογικές, πραγματολογικές, διαφωτιστικό υπομνηματισμό κτλ.), το κομψό και ευανάγνωστο κείμενο αυτό, κυρίως με το λεπτομερειακό του επίμετρο, όπου προσφέρεται για κάθε ηθοποιό που αναφέρεται στο κείμενο ένα σύντομο βιογραφικό, όπως και για κάθε συγγραφέα και για κάθε δραματικό έργο, καθώς, και σε παράρτημα, μια σειρά από άρθρα στον Τύπο, στο τέλος και μια σύντομη βιβλιογραφία και ένα ευρετήριο ονομάτων και ένας πίνακας για τις πηγές της πυκνής εικονογράφησης, κάνει τον τόμο σχεδόν συλλεκτικό. Αυτή η προσοχή για τη λεπτομέρεια και η φροντίδα για την πρόσθετη πληροφόρηση του αναγνώστη χαρακτήρισε και τις μοναδικές μονογραφίες του Μουσμούτη για το επτανησιακό θέατρο, οι οποίες αποδείχτηκαν σημαντικά εργαλεία για την ιστορία του ελληνικού θεάτρου. Μαζί με την συνοπτική περιγραφική Εισαγωγή, το Επίμετρο και τη βιβλιογραφία μαζί και το ευρετήριο -κι αν συνυπολογισθεί και το παράρτημα με τις κριτικές-, τα βοηθητικά κείμενα του επιμελητή ξεπερνούν κατά πολύ και τις περίπου 250 σελίδες της αφήγησης του Μυράτ. Με την έννοια αυτή, η φροντίδα για τη σωστή αξιολόγηση των πληροφοριών φτάνει στην επιστημονική ακριβολογία, διατηρώντας όμως και την επαφή με τις ανάγκες του απληροφόρητου αναγνώστη. Ξεχωριστή μνεία πρέπει να γίνει και για την εικονογράφηση με τις λεπτομερέστατες επεξηγηματικές λεζάντες.

Η Μαρίκα Κοτοπούλη στη «Μήδεια» του Φραντς Γκριλπάρτσερ το 1915

Η αφήγηση του Μυράτ για την Κοτοπούλη, λόγω της θέσης του στο θέατρό της ως καλλιτεχνικός διευθυντής και συγγενής, υπεισέρχεται άλλωστε και σε πολλά γεγονότα που έχουν μεγάλο ενδιαφέρον και για άλλους λόγους και σε άλλα συμφραζόμενα. Κοντολογίς, ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης μας προσφέρει άλλη μια φορά, εκτενώς σχολιασμένη και εξοπλισμένη με όλο το πραγματολογικό και φιλολογικό apparatus μιας ιστορικής πηγής, μια περιδιάβαση, αυτή τη φορά όχι στα καλλιτεχνικά περιθώρια της Αθήνας αλλά στο ίδιο το κέντρο των θεατρικών εξελίξεων στην πρωτεύουσα, η οποία μόλις τότε αποκτά τα ηνία των θεατρικών πραγμάτων, με την αναδημοσίευση μιας αφήγησης από ένα κεντρικό πρόσωπο του θεατρικού βίου για ένα άλλο πρόσωπο του θεατρικού βίου: ο Μήτσος Μυράτ για την Μαρίκα Κοτοπούλη. Το βιβλίο στρέφεται, γλωσσικά και πραγματολογικά, και στο ευρύτερο θεατρόφιλο αναγνωστικό κοινό, ως ανάμνηση για μια άλλη εποχή, και θα χρησιμοποιηθεί δεόντως και από την ιστορική θεατρολογία για το πρώτο μισό του περασμένου αιώνα.

*Ο ΒΑΛΤΕΡ ΠΟΥΧΝΕΡ είναι ομότιμος και επίτιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Μήτσος Μυράτ (Σμύρνη, 1878 – Αθήνα, 1964) πρωτοεμφανίστηκε στη σκηνή με τον θίασο Πρόοδος του Δημητρίου Κοτοπούλη στη Σμύρνη. Την περίοδο 1900-1901 μαθήτευσε στη Δραματική Σχολή του Βασιλικού Θεάτρου. Αμέσως μετά συνεργάστηκε με τον Kωνσταντίνο Χρηστομάνο στη Νέα Σκηνή. Από το 1908 έως το 1930 είχε παράλληλη καλλιτεχνική πορεία με τη Μαρίκα Κοτοπούλη, με την οποία απέκτησε και συγγενικούς δεσμούς, εφόσον ήταν σύζυγος της αδελφής της Χρυσούλας.

Από τον πρώτο γάμο του με την Κυβέλη που διαλύθηκε το 1906 απέκτησε δύο παιδιά, τον Αλέξανδρο και τη Μιράντα, ενώ από τον δεύτερο γάμο του, απέκτησε ένα γιο, τον Δημήτρη. Έφυγε από τη ζωή στις 3 Ιανουαρίου του 1964.