Για το μυθιστόρημα του Γιώργου Παπαδάκη «Η γραφή των κυμάτων» (εκδ. Εστία). Κεντρική εικόνα: Ziad Antar, Wa © Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης.
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Ο Βασίλης Αλεξάκης έλεγε ότι για να φτιάξεις μια στιβαρή μυθιστορηματική δομή χρειάζεσαι δύο νήματα, τα οποία να αλληλομπλέκονται, ώστε το ένα να τονίζει, να αντιστίζει, να φωτοσκιάζει κ.λπ. το άλλο. Ο Γιώργος Παπαδάκης στο τελευταίο του μυθιστόρημα το κατορθώνει περίφημα. Μετά τον εξαιρετικό Ταχυδρόμο (2019), όπου στο πλαίσιο της περιφερειακότητας ο συγγραφέας ανέδειξε τις σκοτεινές πλευρές αλλά και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στην ελληνική επαρχία, επανέρχεται σε μια παρελθοντολογική ιστορία, η οποία ξεκινά από άλλη αφετηρία.
Το μυθιστόρημα στηρίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη λειτουργία της μνήμης. Ο ενήλικος πλέον αφηγητής Αλέξανδρος Καλλέργης προσπαθεί να ανασυνθέσει όσα έζησε, είτε τα κατάλαβε στην πλήρη τους έκταση είτε όχι, όταν ήταν παιδί, λίγο πριν και λίγο μετά το πέρασμα στην εφηβεία. Η μνήμη και η αδελφή της η λήθη ζωγραφίζουν με φωτοσκιάσεις το παρελθόν, αφού άλλα τα μεταφέρουν στο παρόν κι άλλα τα κρατούν στην αφάνεια. Ωστόσο, ακόμα κι αυτά που έχουν παραμείνει στο φιλμ του μυαλού, δεν είναι σίγουρο ότι έγ ιναν έτσι, ειδικά επειδή η παιδική συνείδηση που τα εισέπραξε δεν μπορούσε να τα οργανώσει και να τα κωδικοποιήσει, με αποτέλεσμα να μην τα αναπαράγει με ακρίβεια και σαφήνεια. Κοντολογίς, όσα έγιναν εκεί στα τέλη της δεκαετίας του ’70 φτάνουν σε μας μέσα στην γκρίζα ζώνη της ασάφειας και της απόκρυψης, με μικρές ωστόσο χαραμάδες που επιτρέπουν στον αναγνώστη να εξιχνιάσει εκείνος τα πραγματικά γεγονότα και τις συνέπειές τους.
Ο θολός φακός της μνήμης, λοιπόν, αναπλάθει δύο άξονες της παπαδακικής μυθοπλασίας. Αφενός ο πατέρας, που είναι συχνά αψύς με τη μητέρα και δεν την αφήνει να μιλάει με τον κύριο Ανδρέα (ποιος είναι άραγε αυτός;), ούτε τον γιο του να κάνει παρέα με τη κόρη του τελευταίου Χριστίνα. Η μητέρα από την άλλη, ζώντας μια σκληρή ζωή, χάνεται στον κόσμο της, παίρνει χάπια και προσπαθεί να επιβιώσει στην ανισορροπία της εξωτερικής και της εσωτερικής της πραγματικότητας. Τα πράγματα γίνονται χειρότερα, όταν ο πατέρας συλλαμβάνεται από τη Χούντα λόγω του Αριστερού του παρελθόντος, κι έτσι μια νέα δέσμη φωτός έρχεται να αναδείξει το πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εγγράφονται τα πάντα.
Αφετέρου, η ενηλικίωση του νεαρού ήρωα είναι ο αριθμητής πάνω σε δύο παρονομαστές, τον θάνατο και τον έρωτα. Η Έλσα, μια φίλη της μητέρας, μια παράδοξη περίπτωση ερωμένης που μετά τον θάνατο του εραστή της συζεί με τη γυναίκα του σαν καλές φίλες, τον αφυπνίζει ερωτικά, περισσότερο στην ατμόσφαιρα παρά στην πράξη. Και έπειτα η συνομήλική του Χριστίνα, η απαγορευμένη από τον πατέρα φίλη, είναι ό,τι πιο κοντά στον έρωτα έρχεται να ξυπνήσει το σώμα του εφήβου. Αλλά μέσα σ’ αυτό το κλίμα έξαρσης, η Έλσα πλήττεται από την «κακιά» αρρώστια και πεθαίνει, κορύφωση μιας διαρκούς αναζήτησης του πρωταγωνιστή για το νόημα του θανάτου.
Ο Γιώργος Παπαδάκης με τη ζεστή και φιλόξενη γραφή του κινεί τον αφηγηματικό τροχό αργά μεν, αλλά συνάμα ατμοσφαιρικά, με αποτέλεσμα να κερδίζει τον υπομονετικό αναγνώστη.
Τελικά, τι μένει στον άνθρωπο από τα ξεφτίδια της μνήμης και πώς το ατομικό και συλλογικό παρελθόν επιβιώνει μέσα του; Ο Γιώργος Παπαδάκης με τη ζεστή και φιλόξενη γραφή του κινεί τον αφηγηματικό τροχό αργά μεν, αλλά συνάμα ατμοσφαιρικά, με αποτέλεσμα να κερδίζει τον υπομονετικό αναγνώστη. Η ένταση είναι υποδόρια και γι’ αυτό δεν υπάρχουν κορυφώσεις και συγκρούσεις, εμφανείς και μυθιστορηματικές, αλλά η χαμηλόφωνη γραφή υπονοεί πολλά που δεν φαίνονται εκκωφαντικά. Το μυθιστόρημα υποδεικνύει ότι το παρελθόν είναι μια αόριστη πραγματικότητα, όπου ειδικά το παιδί, επειδή δεν μπορεί να καταλάβει τον εαυτό του και τον κόσμο, προσπαθεί να εξιχνιάσει τη ζωή και μεγαλώνει στην κινούμενη άμμο της συνείδησης και της μνήμης/λήθης. Η πολιτική είναι μια θολή εικόνα και ο έρωτας κάτι που έρχεται με ελπίδες και πάθη.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).
Απόσπασμα από το βιβλίο
«Τα τέσσερα πρόσωπα που στέκονται εκεί, δεν έχουν ακόμα τον ίδιο χρόνο. Τα δυο παιδιά νιώθουν αποκομμένα από το παρελθόν των γονιών τους. Δεν τους εξηγούν τίποτα, δεν τους λένε τίποτα. Φαίνεται ότι τα γεγονότα που έγιναν πριν γεννηθούν, πονούν ακόμα, διαρκούν. Υπάρχει αυτός ο χρόνος που δεν τον ξέρουν. Δεν τους ανήκει, κι αν νόμιζαν ότι οι γονείς είναι δικοί τους ολότελα. Όχι, γελάστηκαν. Δεν είναι έτσι. Οι γονείς δεν δίνουν λογαριασμό στο παιδιά τους για την προηγούμενη ζωή τους».
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Γιώργος Ν. Παπαδάκης γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1959. Σπούδασε Θεολογία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Ακολούθησε μεταπτυχιακές σπουδές στη Φιλοσοφία και μελέτησε την Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, απ’ όπου έλαβε τον τίτλο του διδάκτορα Φιλοσοφίας το 1987. Έχει ειδικευθεί στη μεσαιωνική τέχνη και στην τέχνη της πρώιμης Αναγέννησης.
Υπηρετεί στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση από το 1989. Σήμερα είναι διευθυντής σχολείου στην Αθήνα. Το 2019 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για το βιβλίο του Ο Ταχυδρόμος, Εστία 2018.
