Για τη μελέτη της Αν Άπλμπαουμ (Anne Applebaum) «Απολυταρχία Α.Ε. - Οι δικτάτορες που θέλουν να κυριαρχήσουν στον κόσμο», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος, σε μετάφραση Χριστίνας Θεοχάρη. Στην κεντρική εικόνα, από σύνοδο των BRICS.
Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης
Στον δημόσιο και στον ιδιωτικό μας λόγο, όταν μεταχειριζόμαστε την έννοια της απολυταρχίας συνήθως έχουμε στον νου μας εκείνες τις κρατικές οντότητες όπου η εξουσία ασκείται συγκεντρωτικά, από μία μόνο πηγή, και χωρίς να υπάρχει κανένα θεσμικό αντιστάθμισμα που να μπορεί ν’ αποτρέπει τις πιθανές αυθαιρεσίες της. Το θέμα του νέου δοκιμίου της Anne Applebaum Απολυταρχία Α.Ε. (Autocracy Inc.) είναι οι σύγχρονοι κρατικοί αυταρχισμοί και οι μέθοδοι που ακολουθούν για να υποσκάψουν τις πολιτικές αντιστάσεις εναντίον τους. Το βιβλίο αποτελείται από έξι κεφάλαια συν μιαν εισαγωγή και έναν επίλογο. Τμήματά του έχουν δημοσιευθεί σε διάφορα έντυπα, ως δημοσιογραφικά άρθρα, απ’ το 2014 ως το 2022. Κοινή τους συνιστώσα είναι ο ανήσυχος και προειδοποιητικός τόνος.
Αρχικά, η Applebaum στηλιτεύει την αισιοδοξία με την οποία αντιμετωπίστηκαν οι εκτεταμένες οικονομικές σχέσεις των μη φιλελεύθερων καθεστώτων με αυταρχικά ή υβριδικά, που θεωρήθηκαν τρόποι εκδημοκρατισμού. Στην πραγματικότητα, αυτό που μακροπρόθεσμα συνέβη ήταν ότι αντί να δώσει μια δημοκρατική «ανάσα ζωής», το εμπόριο των φιλελεύθερων δημοκρατιών της Δύσης με τις χώρες, μάλλον συνετέλεσε στη διάβρωση των πρώτων και τις οδήγησε σε μιαν ηθικώς ύποπτη οικονομική εξάρτηση. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί εδώ ο αγωγός φυσικού αερίου Nord Steam, που συνέδεσε τη Γερμανία με τη Ρωσία, καταλήγοντας να περιπλέξει το ευρωπαϊκό γεωπολιτικό σκηνικό, όταν η Ρωσία εισέβαλε στα ουκρανικά εδάφη.
Στο βιβλίο εμφανίζονται οι κάθε λογής προβληματικές εμπορικές σχέσεις: κράτη που λειτουργούν σαν εγκληματικά συνδικάτα, επικίνδυνοι ολιγάρχες του πλούτου, διαδικτυακή προπαγάνδα και διεφθαρμένες πολιτικές ελίτ, όλα αυτά επιτίθενται εμμέσως πλην σαφώς στα δημοκρατικά μας κεκτημένα.
Η περίπτωση του Πούτιν
Ο Vladimir Putin έχει, φυσικά, την τιμητική του. Η συγγραφέας παρακολουθεί την πορεία του, από την αναρρίχησή του στο αξίωμα του δημάρχου ως την κατάκτηση της προεδρίας και την παράταση της θητείας του, με τα δόλια μέσα που χρησιμοποιήθηκαν.
Όχι μόνο δεν έθεσε τη ρωσική δημοκρατία σε στέρεες βάσεις, αλλά τουναντίον, έκανε συμμαχίες με διεφθαρμένες μορφές, για να εξυπηρετήσει τους προσωπικούς του σκοπούς και να καταστήσει τη Ρωσία ξανά μια μεγάλη αυταρχική δύναμη..
Ο Putin, μας λέει, αθέτησε την υπόσχεσή του να σεβασθεί τα ατομικά δικαιώματα και να θεσμοθετήσει υγιείς εμπορικές σχέσεις, στηριγμένες στον κανόνα της διαφάνειας (που τόσο εξυμνήθηκε κατά την Περεστρόικα). Όχι μόνο δεν έθεσε τη ρωσική δημοκρατία σε στέρεες βάσεις, αλλά τουναντίον, έκανε συμμαχίες με διεφθαρμένες μορφές, για να εξυπηρετήσει τους προσωπικούς του σκοπούς και να καταστήσει τη Ρωσία ξανά μια μεγάλη αυταρχική δύναμη, όπως ήταν την ιστορική περίοδο της κορύφωσης του Ψυχρού Πολέμου.
Απ’ το βιβλίο δεν λείπει και το ίνδαλμα μερικών σοσιαλιστών, ο Λατινοαμερικανός δικτάτορας Hugo Chávez. Ο Chávez, αν και παρέλαβε μια οικονομικώς αξιοπρεπή Βενεζουέλα και είχε τη μοναδική ευκαιρία να της εξασφαλίσει την ευμάρεια, δεν δίστασε να εγκαταστήσει ένα διεφθαρμένο πελατειακό κράτος, φιμώνοντας αδίστακτα οποιαδήποτε αντιπολιτευόμενη φωνή. Η οικονομία υπέστη καίριο πλήγμα, αλλά βοηθήθηκε από χώρες σαν την Κίνα και το Ιράν. Όπως και στη Ρωσία, σε όλες αυτές τις χώρες, οι πολίτες απειλούνται, εκφοβίζονται και τους ασκείται συχνά βία, που φτάνει έως και τη φυσική τους εξόντωση.
Βέβαια, ο φόνος συνήθως αποφεύγεται, γιατί μπορεί να τραβήξει τα βλέμματα και να μετατρέψει σε ήρωα τον δολοφονημένο. Προτιμότερη κρίνεται η έντεχνη υποβάθμιση των προσωπικοτήτων, με ψευδείς καταγγελίες και συκοφαντίες ότι εξυπηρετούν ξένα συμφέροντα και ιδιοτελείς σκοπούς. Αυτό συνέβη στην περίπτωση του ακτιβιστή της Ζιμπάμπουε, του Πεντηκοστιανού πάστορα που ξεκίνησε το αυθόρμητο κοινωνικό κίνημα #ThisFlag, μ’ ένα βίντεο στο διαδίκτυο όπου μιλούσε για τη σημαία της χώρας του.
Ο πάστορας ξυλοκοπήθηκε βάναυσα, απειλήθηκε και στο τέλος εξορίστηκε (δύο φορές!), ενώ παράλληλα εξαπολύονταν πάσης φύσεως συκοφαντίες εις βάρος του απ’ τη συστημική εξουσία. Όταν έφυγε, φοβούμενος για τη ζωή του, το κίνημά του δυσφημίστηκε και πλήθος κόσμου άρχισε να τον κατηγορεί.
Ακόμα χειρότερα, μας λέει η Applebaum. χώρες όπως η Ρωσία έχουν τρόπους να ενισχύουν τους υποστηρικτές τους σε μακρινές περιοχές, με συστηματική προπαγάνδα και οικονομική πίεση, όπως συνέβη στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία.
Δυστυχώς, το πλέον ανησυχητικό όλων των παραπάνω είναι το γεγονός ότι οι αυταρχικοί ηγέτες τείνουν να συνασπίζονται στη βάση ενός διάχυτου αντιφιλελευθερισμού, του αντιαμερικανισμού και της διεφθαρμένης κλεπτοκρατίας, συμπλέοντας και στα οικονομικά τους συμφέροντα. Πώς αλλιώς μπορεί να εξηγηθεί σύμπλευση κομμουνιστών και ακροδεξιών δικτατόρων στον οικονομικό τομέα; Πώς αλλιώς μπορεί να ερμηνευθεί ότι χώρες σαν τη σοσιαλιστική Βενεζουέλα και το θεοκρατικό Ιράν, γεωγραφικά απομακρυσμένες και ανόμοιες πολιτισμικά, αλληλεπιδρούν και αλληλοσυντηρούνται; Ακόμα χειρότερα, μας λέει η Applebaum. χώρες όπως η Ρωσία έχουν τρόπους να ενισχύουν τους υποστηρικτές τους σε μακρινές περιοχές, με συστηματική προπαγάνδα και οικονομική πίεση, όπως συνέβη στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία.
Παράλληλα, ομάδες όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης φέρνουν σε αγαστή συνεργασία εκείνα τα κράτη που επιδιώκουν ν’ αυτονομηθούν απ’ τις διακηρύξεις του Διεθνούς Δικαίου
Παράλληλα, ομάδες όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης φέρνουν σε αγαστή συνεργασία εκείνα τα κράτη που επιδιώκουν ν’ αυτονομηθούν απ’ τις διακηρύξεις του Διεθνούς Δικαίου, και να αντιπροβάλλουν στη θέση του τις εθνικές τους ιδιαιτερότητες και τον «πολυπολικό» κόσμο. Έτσι, στο όνομα της δημοκρατικής αυτοδιάθεσης των λαών η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καταγγέλλεται σαν δυτικός (διάβαζε: αμερικανικός) παρεμβατισμός και συνακόλουθα παραγκωνίζεται. Στο εξής:
«Αν το παλιό σύστημα είχε σχεδιαστεί με γνώμονα το “κράτος δικαίου” (rule of law), οι νέοι αυτοί φορείς προωθούν το “κράτος ηγέτη” (rule by law) – την πεποίθηση ότι “νόμος” είναι ό,τι λέει ο εκάστοτε πρόεδρος ή αρχηγός του κυβερνώντος κόμματος, είτε στο Ιράν, είτε στην Κούβα, είτε οπουδήποτε αλλού στον κόσμο. Και όπως ακριβώς η παλιά αντίληψη περί οικουμενικών δικαιωμάτων επηρέαζε στην πράξη τη συμπεριφορά των εθνών, το ίδιο ισχύει και για τις νέες αντιλήψεις που επιχειρούν να την αντικαταστήσουν» (σελ. 130).
Όλοι αυτοί οι παράγοντες συντελούν στη σταδιακή και μεθοδική υπονόμευση των φιλελεύθερων δημοκρατιών μας. Και το αντίθετο, όμως, συμβαίνει ενίοτε: σύγχρονοι αντιρρησίες επωφελούνται απ’ τα παλαιότερα διδάγματα των πολιτικών αντιφρονούντων επί κομουνισμού, και απειλούν την εξουσία των διεφθαρμένων καθεστώτων που τους κυβερνούν. Κορυφαίο τέτοιο παράδειγμα, λέει η Applebaum, ήταν η εξέγερση των κατοίκων του Χονγκ Κονγκ απέναντι στην κινεζική καταπίεση. Ωστόσο, παρά τη μαχητικότητά τους, οι πρωτεργάτες του κινήματος φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν, και το ίδιο το κίνημα κατεστάλη και απονομιμοποιήθηκε ευρύτερα. Όπως λέει η Applebaum:
«Αυτή η τακτική, ο επονομαζόμενος “καταβρεχτήρας ψεύδους”, δεν εμφυσά στους πολίτες κάποιο αίσθημα οργής, αλλά μηδενισμό και απάθεια. Με τόσες πολλές πιθανές θεωρίες, πώς γίνεται να ξέρεις τι πραγματικά συνέβη; Ίσως απλά δεν γίνεται να ξέρεις. Και όσο περισσότερο δεν είσαι σε θέση να καταλάβεις τι συμβαίνει γύρω σου, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να ενταχθείς σε κάποιο μεγάλο κίνημα για τη δημοκρατία, ή να προσέξεις έναν ηγέτη που θίγει τα κακώς κείμενα, ή να τείνεις ευήκοον ους όταν κάποιος κάνει λόγο για θετική πολιτική αλλαγή. Είναι προς όφελος των αυταρχικών ηγετών η διάδοση αυτού του αισθήματος παραίτησης και κυνισμού, όχι μόνο στους πολίτες των χωρών τους, αλλά και όλου του κόσμου» (σελ. 97-98).
Ο ρόλος της τεχνολογίας
Στην εποχή μας, ο πόλεμος της προπαγάνδας και του κυνισμού διεξάγεται και με τη βοήθεια της τεχνολογίας: ένα ολόκληρο κεφάλαιο αφιερώνεται στα περιβόητα ρωσικά και κινεζικά «bots», τα οποία δραστηριοποιούνται έντονα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και θολώνουν το πολιτικό σκηνικό, κάθε φορά που ανακύπτει ένα σοβαρό πρόβλημα.
Στο πλαίσιο της Παγκοσμιοποίησης και του ανεξέλεγκτου καπιταλισμού, κλεπτοκρατία και κρατικός αυταρχισμός βαδίζουν χέρι χέρι, ενισχύοντας η μία την άλλη και διακυβεύοντας από κοινού του δημοκρατικούς θεσμούς, θεμέλιο των οποίων (δεν μπορεί παρά να) είναι η διαφάνεια. Τι πρέπει λοιπόν να κάνει ο φιλελεύθερος κόσμος; Μπορεί να μεταχειρισθεί αθέμιτα μέσα για να κατανικήσει τους «αθέμιτους» αντιπάλους του; Μάλλον το αντίθετο φαίνεται να πιστεύει η Applebaum και γι’ αυτό μας καλεί σε συσπείρωση των υποστηρικτών της ελευθερίας γύρω απ’ τα ιδανικά τους. Σήμερα, δεν υπάρχει πια φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη. Ο αγώνας ενάντια στην ανελευθερία είναι σκληρός, αλλά εμείς οφείλουμε να τον διεξαγάγουμε.
*Ο ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.
Δυο λόγια για τη συγγραφέα
Η Αν Άπλμπαουμ (Anne Applebaum) γεννήθηκε στην Ουάσινγκτον το 1964. Αρθρογράφος της Washington Post για δεκαεπτά χρόνια, ήταν από τους πρώτους δημοσιογράφους που έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου για την παρέμβαση της Ρωσίας στις αμερικανικές εκλογές και για τις αντιδημοκρατικές τάσεις στην Ευρώπη.
Το άρθρο της «Προειδοποίηση από την Ευρώπη», που δημοσιεύτηκε το 2018 στο Atlantic (του οποίου δύο χρόνια αργότερα έγινε μόνιμη συντάκτρια), ενέπνευσε αυτό το βιβλίο που ήταν στη βραχεία λίστα για το National Magazine Award. Είναι παντρεμένη με τον Ράντεκ Σικόρσκι, πρώην υπουργό Εξωτερικών της Πολωνίας. Είναι συγγραφέας τριών βραβευμένων ιστορικών βιβλίων σχετικά με τη Σοβιετική Ένωση: Red Famine (Ο Κόκκινος Λιμός, εκδ. Αλεξάνδρεια), Iron Curtain (Σιδηρούν Παραπέτασμα, εκδ. Αλεξάνδρεια) και Gulag (που έλαβε το βραβείο Πούλιτζερ).
