Για την παράσταση «Γίγαντας» του Μαρκ Ρόζενμπλατ, σε σκηνοθεσία Γιώργου Σκεύα, στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
Στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων είδα τον «Γίγαντα», το συγγραφικό ντεμπούτο του Μαρκ Ρόζενμπλατ, σε άπταιστη απόδοση, δραματουργική προσαρμογή και σκηνοθεσία του Γιώργου Σκεύα.
Ο Ρόζενμπλατ ολοκλήρωσε τη συγγραφή του έργου το 2023, λίγο πριν από τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή. Το έργο μετατράπηκε σε έναν αναπάντεχα επίκαιρο καθρέφτη των σημερινών γεωπολιτικών εντάσεων. Έχοντας σημειώσει τεράστια διεθνή επιτυχία στο Royal Court, το West End και το Broadway, το έργο απέσπασε τρία βραβεία Olivier – μεταξύ των οποίων και Καλύτερου Νέου Έργου. Η διεθνής κριτική το υποδέχθηκε με ενθουσιασμό, χαρακτηρίζοντάς το τολμηρό, αδυσώπητο και απόλυτα ευθυγραμμισμένο με τη σύγχρονη ιστορική συγκυρία.
Ποιο είναι το θέμα του έργου
Ο «Γίγαντας» δραματοποιεί μια σκανδαλώδη στιγμή από τη ζωή του συγγραφέα παιδικών βιβλίων Ρόαλντ Νταλ. Το έργο, βασισμένο στα πραγματικά γεγονότα του 1983, παρακολουθεί τον Νταλ στο σπίτι του στο Buckinghamshire, την ώρα που ολοκληρώνει το βιβλίο του Μάγισσες. Ξεκινά λοιπόν ως κωμωδία σαλονιού, αν και το σαλόνι του «Gypsy House» βρίσκεται σε αναβρασμό: το μεγάλο δωμάτιο που βλέπει στον κήπο είναι καλυμμένο με προσωρινές πλαστικές κουρτίνες, εν αναμονή της τοποθέτησης μπαλκονόπορτας που θα βλέπει σε έναν υπό διαμόρφωσιν κήπο. Ο «ηλικιωμένος επιστάτης» Ουόλι έχει μόλις ψεκάσει το γκαζόν με φυτοφάρμακο, πράγμα που προκαλεί θόρυβο και εκνευρισμό (ως σκιαγράφημα στο πίσω μέρος της σκηνής τον υποδύεται ο Χάρης Χαραλάμπους/Καζέπης).
Εδώ αξίζει να αναφέρουμε τα πραγματικά γεγονότα: ο Παλαιστινιο-Βρετανός εκδότης και χρηματοδότης του περιοδικού «Literary Review», Ναΐμ Ατάλα, είχε αναθέσει στον Νταλ να γράψει μια κριτική για το βιβλίο God cried (Ο Θεός έκλαψε) των Κάθριν Λερόι και Τόνι Κλίφτον – ένα φωτογραφικό λεύκωμα για την πρόσφατη, τότε, πολιορκία της Βηρυτού από τον ισραηλινό στρατό και τις λιβανέζικες δυνάμεις των Φαλαγγιτών. Ο Νταλ είχε συντάξει μια παθιασμένη καταγγελία κατά του πολέμου, η οποία επεκτάθηκε σε μια γενικότερη επίθεση εναντίον του Ισραήλ, της «φυλής των ανθρώπων» που συνδέεται με αυτό, των παγκόσμιων «εβραϊκών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων» που φέρονται να το στηρίζουν, καθώς και εναντίον κάθε Εβραίου που δεν το καταδίκασε. Όταν το περιοδικό «New Statesman» ζήτησε εξηγήσεις για τα σχόλιά του, ο συγγραφέας επέμεινε στις θέσεις του, κάνοντας λόγο για ένα «χαρακτηριστικό της εβραϊκής ιδιοσυγκρασίας που προκαλεί εχθρότητα» και διατυπώνοντας τον περιβόητο ισχυρισμό ότι «ακόμη και ένας άθλιος σαν τον Χίτλερ δεν στράφηκε εναντίον των Εβραίων χωρίς λόγο».
Με αφορμή τη δραματοποίηση αυτού του συμβάντος, ο Ρόζενμπλατ βάζει να κινούνται, γύρω από τον κεντρικό χαρακτήρα του Νταλ, τον εκδότη του Τομ Μάσλερ (εξαιρετικός στον ρόλο ο Χάρης Χαραλάμπους-Καζέπης, που αποδίδει με λεπτούς χειρισμούς αυτόν τον εβραϊκής καταγωγής επιζήσαντα του Ολοκαυτώματος και ενσαρκώνει τη φωνή της λογικής προσπαθώντας να απαλείψει τις κακές εντυπώσεις από το αντισημιτικό σχόλιο του συγγραφέα), και τη μέλλουσα δεύτερη σύζυγό του Νταλ, Φελίσιτι Κρόσλαντ (επίσης εξαιρετική η Ελένη Ρουσσινού, που είναι φροντιστική και αρκούντως εκμαυλιστική στον ρόλο της νεαρότερης ερωμένης ενός σχεδόν ηλικιωμένου άνδρα). Η κεντρική σύγκρουση πυροδοτείται όταν εισέρχεται στη σκηνή ένας άλλος χαρακτήρας, η αμερικανοεβραϊκής καταγωγής Τζέσι Στόουν (ρόλος κομμένος και ραμμένος για ένα ρεσιτάλ ερμηνείας της Αμαλίας Αρσένη), που έχει σταλεί από τον Αμερικανό εκδότη του Νταλ με αποστολή τον περιορισμό της ζημιάς. Ουδέτερη παραμένει η νεαρή οικιακή βοηθός Χάλι (πολύ δυναμική η παρουσία της Γιώτας Καραχάλιου, που είναι και βοηθός σκηνοθέτη στο πλευρό του Γιώργου Σκεύα).
Το σχέδιο είναι να πείσουν τον συγγραφέα να ζητήσει συγγνώμη, ωστόσο όλοι κινούνται με εξαιρετική προσοχή γύρω του, αποφεύγοντας -τουλάχιστον αρχικά- να τον δυσαρεστήσουν. Εκείνος πάλι απολαμβάνει την εξουσία του ονόματός του, αναφερόμενος στην εβραϊκή καταγωγή της Τζέσι με προκλητικό τρόπο, ενώ η ατμόσφαιρα παγώνει τη στιγμή που εκείνη αρχίζει να απαντά με την ίδια οξύτητα: του δηλώνει ότι ένας επιδραστικός ανεξάρτητος βιβλιοπώλης, επιζών του Ολοκαυτώματος, της δήλωσε πως δεν θα διαθέτει πλέον κανένα από τα βιβλία του. Οι εκδότες τονίζουν ότι πρέπει να δώσει κάποια απάντηση. Για να συμβιβάσει τα διεστώτα, ο Τομ Μάσλερ προτείνει μια συνέντευξη σε έναν φιλικά διακείμενο δημοσιογράφο, κατά την οποία ο Νταλ θα μπορούσε να πει κάτι «συμφιλιωτικό».
«Δεν θέλω να είμαι συμφιλιωτικός»: εξαιρετική ερμηνεία του Λεμπεσόπουλου
Όμως η Τζέσι διαφωνεί με τον Τομ: δεν θεωρεί ότι αυτό θα αρκούσε. Δημιουργείται μια ενδιαφέρουσα ένταση εδώ, γιατί ο Νταλ παραμένει ανένδοτος. «Είναι ένα ξεκάθαρο, κατηγορηματικό "όχι"», απαντά. Η Τζέσι χάνει την ψυχραιμία της και διαβάζει μεγαλοφώνως αποσπάσματα από την αληθινή κριτική του Νταλ (η κριτική είχε τίτλο «Not A Chivalrous Affair»). Η Τζέσι τοποθετείται με αυτοπεποίθηση και οργή, λέγοντας πως το κείμενο αυτό δεν ασκεί απλώς κριτική στο Ισραήλ, αλλά είναι ξεκάθαρα αντισημιτικό (π.χ. «Μια ολόκληρη φυλή ανθρώπων κατηγορείται για τις πράξεις του ισραηλινού στρατού. Αυτό που συνέβη στη Βηρυτό, κύριε Νταλ, προκαλεί πόνο σε πολλούς Εβραίους. Σε πολλούς!»). Κατηγορεί τον Νταλ ότι ταυτίζει το Ισραήλ με την εβραϊκή ταυτότητα και στηλιτεύει τη σύγκριση που έκανε ανάμεσα στο Ισραήλ και τη ναζιστική Γερμανία. Εκείνος πάλι μιλά για τη συστηματική υποβάθμιση της παλαιστινιακής ζωής και για την ευθύνη των Ισραηλινών πολιτών να υψώσουν φωνή διαμαρτυρίας: μπορεί κανείς να δει το έργο αυτό όχι μόνον ως τη διολίσθηση ενός ανθρώπου προς τον αντισημιτισμό, αλλά και ως μια τραγωδία που απεικονίζει την αποτυχία του αγώνα ενάντια στον αντισημιτισμό – βασική υπαιτιότητα για την οποία έχει ο Νετανιάχου.
Ο Νταλ απευθύνεται στον Τομ Μάσλερ μιλώντας για «το σόι σας» και προβαίνει σε γενικεύσεις για τους Εβραίους χαρακτηρίζοντάς τους ως «φυλή ανθρώπων» με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Εννοείται πως η επιθετικότητά του δεν τροφοδοτείται μόνο από μια αίσθηση «δίκαιης» αγανάκτησης, αλλά και από μισαλλοδοξία. Ωστόσο, ο χαρακτήρας δεν είναι ένα μονοδιάστατο «τέρας» – τουλάχιστον όχι στην πρώτη πράξη, όπου εμφανίζεται ορθολογικός, τρυφερός και παιχνιδιάρης. Η γραφή του Ρόζενμπλατ αποφεύγει επιδέξια την πολεμική ή τα χοντροκομμένα δίπολα σε «μαύρο-άσπρο». Γι’ αυτό, όσο περισσότερα αποκαλύπτει ο «Γίγαντας» για τον αντισημιτισμό του Νταλ, τόσο πιο αμφίρροπα γίνονται τα συναισθήματα που ανακινεί το έργο στον θεατή. Ο Άρης Λεμπεσόπουλος ερμηνεύει αυτόν τον ενδιαφέροντα, προκλητικό χαρακτήρα με μοναδικό τρόπο: τον βλέπουμε απαιτητικό και οξύθυμο – με μια υπεροπτική αστική συμπεριφορά, να κατευθύνει τη συζήτηση με αδιάκριτες ερωτήσεις και σαρκαστικά σχόλια, επιτρέποντας σπάνια στους καλεσμένους του να ολοκληρώσουν μια πρόταση. Γενικώς φέρεται σαν κακομαθημένο παιδί, που στην τελική διαλύει τα πάντα.
Ζητήματα που αναδεικνύει η σκηνοθεσία
Την κατανόηση της διαισθητικής σκηνής με τη Τζέσι Στόουν υποβοηθεί η γνώση κάποιων βιογραφικών λεπτομερειών του Ρόαλντ Νταλ: σε ηλικία τεσσάρων μηνών, ο γιος του, Θίο, είχε τραυματισθεί σοβαρά όταν το παιδικό του καροτσάκι χτυπήθηκε από ένα ταξί στη Νέα Υόρκη. Για κάποιο χρονικό διάστημα το παιδί έπασχε από υδροκεφαλισμό, γεγονός που ώθησε τον πατέρα του να ασχοληθεί με την ανάπτυξη ενός μηχανήματος που θα διευκόλυνε την κατάσταση του γιου του. Επίσης, ένα ακόμη γεγονός: το 1965 και ενώ ήταν έγκυος στο πέμπτο τους παιδί, τη Λούση, η σύζυγός του Πατρίσια προσβλήθηκε από τρία εγκεφαλικά ανευρύσματα. Ο Νταλ φρόντισε για την αποκατάσταση της υγείας της και τελικά η Πατρίσια κατόρθωσε να περπατήσει εκ νέου και να ξαναμιλήσει. Το 1983, το ζεύγος Νταλ πήρε διαζύγιο και ο Ρόαλντ νυμφεύθηκε την κατά 22 χρόνια νεότερή του Φελίσιτυ Κρόσλαντ. Η προσέγγισή του στο πρόβλημα του παιδιού της Τζέσι εκεί ανάγεται. Όπως και η ψυχολογική «υποκατάσταση» που συμβαίνει με τη νεαρή υπηρέτρια Χάλι.
Πέραν όμως του ψυχοσυναισθηματικού πορτραίτου, ένα πλήθος υπαρξιακών και πολιτικών ζητημάτων ενσωματώνονται οργανικά στην εξαιρετική σκηνοθετική προσέγγιση του κύριου Σκεύα: από το χάσμα ανάμεσα στην τερατώδη ιδιοφυΐα και το έργο της (η Στόουν παραδέχεται ότι εξακολουθεί να αγαπά τα βιβλία του Νταλ), μέχρι τη διερεύνηση της εβραϊκής ταυτότητας καθαυτήν (ο Μάσλερ, ως Εβραίος, δεν χαρακτηρίζει τον Νταλ αντισημίτη σε κανένα σημείο του έργου). Μέχρι πού μπορεί να φτάσει κανείς για να υπερασπιστεί τις πεποιθήσεις του και ποιο τίμημα είναι διατεθειμένος να πληρώσει γι' αυτές; «Η φωνή της παλιάς Βρετανίας» που ενσαρκώνεται από τη φωνή του επιστάτη Γουόλι προσφέρει στον Νταλ την επιβεβαίωση που χρειάζεται: «Μην αφήνετε να σας κάνουν ό,τι θέλουν, κύριε Νταλ. Από κανέναν»: ο Σκεύας ευφυώς βάζει αυτόν τον ρόλο του alter ego σαν «σκιά από τον κήπο» σ’ έναν εσωτερικό μονόλογο αυτοεπιβεβαίωσης. Ακόμη και οι περαιτέρω «δηλητηριώδεις» δηλώσεις του σε μεταγενέστερες συνεντεύξεις -σχετικά με τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης από τους Εβραίους, καθώς και η ωμή παραδοχή «έχω γίνει αντισημίτης»- δεν κατάφεραν να επισκιάσουν το άστρο του Νταλ, το οποίο, μετά θάνατον, λάμπει ακόμη πιο έντονα: επρόκειτο για έναν πραγματικό «υπεργίγαντα» στο στερέωμα των εμπορικών σεναρίων.
Ρόαλντ Νταλ
Γνωστός για τα ευφυή -και συχνά σκοτεινά- παιδικά του βιβλία, καθώς και για τις μακάβριες ιστορίες του για ενήλικες, ο Ρόαλντ Νταλ γεννήθηκε το 1916 στο Κάρντιφ της Ουαλίας, από Νορβηγούς γονείς που είχαν εγκατασταθεί στο Ηνωμένο Βασίλειο. Πήρε το όνομά του από τον Νορβηγό εξερευνητή Ρόαλντ Αμούνδσεν (τον πρώτο άνθρωπο που έφτασε στον Νότιο Πόλο το 1911), ενώ το ύψος του έφτανε το 1,98 μ. – εξ ου και ο τίτλος «Γίγαντας». Ο Νταλ και οι αδελφές του μεγάλωσαν σύμφωνα με τις αρχές της Εκκλησίας της Νορβηγίας. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, κατατάχθηκε στη Βασιλική Πολεμική Αεροπορία (RAF) και η εμπειρία του ως πιλότος μαχητικού αεροσκάφους αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τα πρώτα του έργα. Στα βιβλία του περιλαμβάνονται τα: Ο Τσάρλι και το Εργοστάσιο Σοκολάτας, Ματίλντα, Ο μεγάλος φιλικός γίγαντας, Ο Τζέιμς και το γιγαντιαίο ροδάκινο και Οι μάγισσες – όλα εκ των οποίων μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο.
Ο Νταλ έγραψε επίσης σενάρια, όπως για την ταινία «Τσίτι Τσίτι Μπανγκ Μπανγκ» (Chitty Chitty Bang Bang) και την ταινία του Τζέιμς Μποντ «Ζεις μονάχα δυο φορές» (You only live twice), καθώς και κριτικές και δοκίμια. Ένα από αυτά τα δοκίμια ήταν που πυροδότησε τη διαμάχη η οποία παρουσιάζεται δραματοποιημένη στο έργο «Γίγαντας» (Giant). Nυμφεύθηκε την Αμερικανίδα ηθοποιό (και βραβευμένη με Όσκαρ) Πατρίσια Νιλ στις 2 Ιουλίου 1953 στην εκκλησία της Αγίας Τριάδας στη Νέα Υόρκη. Ο γάμος τους διήρκεσε τριάντα χρόνια και απέκτησαν πέντε παιδιά: την Ολίβια (η οποία πέθανε σε ηλικία 7 ετών από ιλαρά), την Τέσσα, τον Θίο, την Ωφέλεια και τη Λούση. Υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής των εμβολίων, εξέφραζε ανοιχτά τις πολιτικές του απόψεις και είχε διαμορφωμένες θέσεις για διάφορα ζητήματα. Πέθανε το 1990, σε ηλικία 74 ετών.
Μαρκ Ρόζενμπλατ
Ο Ρόζενμπλατ εργάστηκε επί είκοσι πέντε χρόνια ως σκηνοθέτης θεάτρου, με το έργο «Giant» να αποτελεί το πρώτο θεατρικό έργο που έγραψε – μια εμπειρία την οποία ο ίδιος χαρακτήρισε ως «εξαιρετικά τυχερή». Έχει σκηνοθετήσει παραστάσεις σε πολυάριθμα θέατρα, μεταξύ των οποίων το Shakespeare's Globe, το Εθνικό Θέατρο (National Theatre) και το Νέο Εθνικό Θέατρο του Τόκιο. Το 2013, ο Rosenblatt ανέλαβε τη θέση του αναπληρωτή σκηνοθέτη στο Leeds Playhouse, ενώ στη συνέχεια συνέβαλε στην ανάπτυξη νέων έργων στο Εθνικό Θέατρο. Το 2019, ο Rosenblatt έγραψε και σκηνοθέτησε τη μικρού μήκους ταινία «Ganef», η οποία προκρίθηκε για το βραβείο Όσκαρ Καλύτερης Ταινίας Μικρού Μήκους (Live Action) το 2022. Επίσης, συμμετείχε στη συγγραφή του σεναρίου για τη μεγάλου μήκους ταινία «Making Noise Quietly», η οποία κυκλοφόρησε το 2019.
Ο Ρόζενμπλατ ανέφερε ότι η συζήτηση γύρω από την έρευνα για τον αντισημιτισμό στο βρετανικό Εργατικό Κόμμα (Labour Party) αποτέλεσε το έναυσμα για να διερευνήσει τον αντισημιτισμό του Dahl στο θεατρικό έργο «Γίγαντας». Αναζητώντας θεατρικό συγγραφέα για την ανάπτυξη της ιδέας, απευθύνθηκε στον συνάδελφό του σκηνοθέτη Nicholas Hytner ζητώντας προτάσεις, αλλά ο Hytner τον παρότρυνε να γράψει το έργο ο ίδιος. Το «Giant» έκανε πρεμιέρα το 2024 στο Royal Court Theatre (θέατρο που έχει βρεθεί στο επίκεντρο κατηγοριών για αντισημιτισμό), ενώ το 2025 μεταφέρθηκε στο Harold Pinter Theatre στο West End. Αργότερα, το 2026, η παράσταση ανέβηκε στο Broadway, με τον John Lithgow να πρωταγωνιστεί στον ρόλο του Dahl σε όλες τις παραγωγές. Η παράσταση του Λονδίνου απέσπασε τρία βραβεία Laurence Olivier (από πέντε υποψηφιότητες), ενώ η παραγωγή του Broadway έλαβε τέσσερις υποψηφιότητες στα 79α βραβεία Tony. Ο Rosenblatt δραστηριοποιείται επίσης ως συντονιστής στο «Jewish Playwrights Programme» (Πρόγραμμα για Εβραίους Θεατρικούς Συγγραφείς), το οποίο υλοποιείται από το Jewish Literary Foundation. Από τον Ιούνιο του 2026, βρίσκεται σε συνεργασία με το Royal Court, έχοντας αναλάβει τη συγγραφή του επόμενου θεατρικού του έργου.
* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου και χορού.
Σκηνοθεσία – Μετάφραση: Γιώργος Σκεύας
Σκηνικό – κοστούμια: Γιώργος Σκεύας
Μουσική – Sound design: Σήμη Τσιλαλή
Φωτισμοί: Χρήστος Τζιόγκας
Ρόαλντ Νταλ: Άρης Λεμπεσόπουλος
Τομ Μάσλερ: Χάρης Χαραλάμπους – Καζέπης
Τζέσι Στόουν: Αμαλία Αρσένη
Φελίσιτι «Λίσι» Κρόσλαντ: Ελένη Ρουσσινού
Χάλι: Γιώτα Καραχάλιου
Βοηθός σκηνοθέτη: Γιώτα Καραχάλιου
Βοηθός σκηνογράφου – ενδυματολόγου: Έμιλυ Κουκουτσάκη
Βοηθός μουσικού: Γιώργος Γ. Σκεύας
Κομμώσεις: Κωνσταντίνος Κολιούσης
Μακιγιάζ: Χρύσα Ράικου
Φωτογραφίες: Αντρέας Σιμόπουλος
Οπτική ταυτότητα: Primitiv Design Studio
Επικοινωνία: Μάρθα Κοσκινά
