Clarice Lispector

Για το μυθιστόρημα της Clarice Lispector Η ώρα του αστεριού (μτφρ. Μάριος Χατζηπροκοπίου, εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου - Ίκαρου Μπαμπασάκη

Βεβαίως κάθε σημαντικό μυθιστόρημα είναι μια κατασκευή, συγκροτημένη στρατηγικά, οργανωμένη μεθοδικά, και ενέχει, έστω υπόρρητα, την ιστορία όλης της λογοτεχνίας, όλης της τέχνης του μυθιστορήματος. Δεν υπάρχει σημαντικός μυθιστοριογράφος που να μην πέρασε από το καμίνι της συστηματικής και αδηφάγου ανάγνωσης και μελέτης του παρελθόντος της τέχνης του. Κάθε μεγάλος συγγραφέας εγκιβωτίζει, με τον δικό του μοναδικό τρόπο, τα διαβάσματά του στα γραψίματά του. Έτσι, πρώτον, απαλύνει την ανασφάλεια που ταλανίζει κάθε δημιουργό, και, δεύτερον, αξιώνει μιαν ισχυρή θέση στο Μεγάλο Βιβλίο της Ανησυχίας που είναι η Τέχνη. Κάποια σημαντικά μυθιστορήματα είναι, πέρα από κατασκευές, και γενναίες απογυμνώσεις ψυχής και νου, θαρραλέες αποκαλύψεις του μύχιου βάθους, συνταρακτικές κραυγές και πολύτιμοι ψίθυροι που καταφάσκουν στη ζωή, που λένε ένα μεγάλο, μνημειώδες «ναι!» σε ό,τι συνιστά την ουσία του ανθρώπου.

Λάμπει εκτυφλωτικά, και ενίοτε οδυνηρά, ο συνδυασμός αλλεπάλληλων ποιητικών εκλάμψεων, μορφολογικών καινοτομιών, και αγωνιώδους αναζήτησης της αλήθειας στην απόλυτη αφτιασίδωτη μορφή της.

Τέτοιο μυθιστόρημα —συγκροτημένη κατασκευή και ιλιγγιώδης απογύμνωση, συνάμα— είναι η Ώρα του Αστεριού (μτφρ. Μάριος Χατζηπροκοπίου, εκδ. Αντίποδες) της Clarice Lispector (Κλαρίσε Λισπέκτορ, 10 Δεκεμβρίου 1920 – 9 Δεκεμβρίου 1977), στο οποίο λάμπει εκτυφλωτικά, και ενίοτε οδυνηρά, ο συνδυασμός αλλεπάλληλων ποιητικών εκλάμψεων, μορφολογικών καινοτομιών, και αγωνιώδους αναζήτησης της αλήθειας στην απόλυτη αφτιασίδωτη μορφή της. Η πλοκή είναι το όχημα για να ξεδιπλωθούν οι σκέψεις της Λισπέκτορ για το είναι και το μηδέν. Η τραγική αλλά και γεμάτη χιούμορ άνοια των ηρώων του Samuel Beckett συνδυάζεται εδώ με μαγικά ποιητικές καταγραφές μιας καθημερινότητας που εκκινεί από το χθαμαλό και εν συνεχεία, σχεδόν απαπάντεχα πολλές φορές, ίπταται στους ουρανούς της υπέρβασης και της έκστασης. Η αφέλεια είναι τόσο αφοπλιστική που σε καθηλώνει και σε οδηγεί στο να αντιληφθείς τον πλούτο των στοχασμών που κρύβονται πίσω της. Μνήμες από αναγνώσεις του αποφθεγματογράφου Antonio Porchia αλλά και της Βίβλου, των ακραίων υπερρεαλιστών αλλά και των φτηνορομάντζων με καρδιά, των βαθύνοοων υπαρξιστών αλλά και των Αμερικανών του βαθέως Νότου. Η Λισπέκτορ σκιαγραφεί, με ψυχονοητική ένταση, την προσωπικότητα της ηρωίδας της, μιας ασήμαντης (φαινομενικά), σχεδόν απρόσωπης, ταπεινής, οριακής κοπέλας, της Μακκαμπέα, της οποίας μάλιστα το όνομα το μαθαίνουμε ακριβώς στη μέση του βιβλίου, μόλις στη σελίδα 49 από τις 99 που καλύπτει το μυθιστόρημα.

Είναι αγράμματατη, ταπεινή και καταφρονεμένη, τη θαμπώνει η Μέριλιν Μονρόε, αλλά και η Γκρέτα Γκάρμπο, τρώει σάντουιτς με μορταδέλα και σχεδόν τίποτε άλλο (...).

Η Μακκαμπέα πλάθεται από την Λισπέκτορ σαν να είναι ένα work in progress, σταδιακά, βαθμιαία, αλλά όχι απολύτως γραμμικά, καθόσον μεσολαβούν ποιοτικά και ποιητικά άλματα, απ᾽ αυτά που μας ιστορούσε ο Walter Bengamin όταν στοχαζόταν για την έννοια και τη λειτουργία του χρόνου. Η Μακκαμπέα είναι ένας «διαλογισμός διαρκείας πάνω στο τίποτα» (σ. 43), και εδώ θυμόμαστε ευθύς τον Beckett, είναι μια «υπερηχητική της ζωής», γράφει θαυμάσια η Λισπέκτορ: «Κανείς δεν αντιλαμβανόταν ότι ξεπερνούσε με την ύπαρξή της το φράγμα του ήχου» (σ. 72). Είναι αγράμματατη, ταπεινή και καταφρονεμένη, τη θαμπώνει η Μέριλιν Μονρόε, αλλά και η Γκρέτα Γκάρμπο, τρώει σάντουιτς με μορταδέλα και σχεδόν τίποτε άλλο, γι᾽ αυτήν «τα πράγματα είναι πάντοτε παραμονές» (σ. 96) και το «μέλλον είναι πολυτέλεια» (σ. 66), η ίδια είναι ένα «ισχνό ελάχιστο» (σ. 93), αλλά εντέλει είναι αγία, ναι, «η Μακκαμπέα είναι μια μορφή αγίας», σύμφωνα με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη.

alt

Είναι ο εκθειασμός του βαθύτατου πυρήνα του ανθρώπου, πάει να πει της αγάπης για το θαύμα της ζωής.

Ζει και πεθαίνει μες στην ανωνυμία και το περιθώριο, αλλά είναι, μέσα από την πένα της Λισπέκτορ, παντοτινά ζωντανή στο νου των αναγνωστών, είναι η μαγεία και το μυστήριο της συγκίνησης, είναι ένα πλάσμα πλασμάτων ανάγλυφο και τρυφερό μέσα σε ένα άσμα ασμάτων, μέσα στο βιβλίο της Βραζιλιάνας συγγραφέως. Είναι ο εκθειασμός του βαθύτατου πυρήνα του ανθρώπου, πάει να πει της αγάπης για το θαύμα της ζωής. Κεντάει η Λισπέκτορ: «Ὅλες οι ζωές είναι μια τέχνη, και η δική της έτεινε προς τον μεγάλο αχαλίνωτο γόο σαν βροχή και αστραπές» (σ. 94). Είναι η καταγραφή των αλλεπάλληλων άηχων εκρήξεων μες στην ψυχή της Μακκαμπέα που την ωθούν ατελεύτητα προς το ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο. Και η Λισπέκτορ σημειώνει τις εκρήξεις αυτές μέσα σε παρενθέσεις, σαν να κρατάει σημειώσεις σε μια παρτιτούρα: συναντάμε την (έκρηξη), ναι, έτσι,  μέσα σε παρενθέσεις στις σελίδες 27, 31, 48, 66, 68, 69, 75, 83, 86, 90, 91.

«Γιατί γράφετε;» την ρωτάει ο συνομιλητητής στη μοναδική της τηλεοπτική συνέντευξη, στο TV Cultura του Σάο Πάολο. Και η Λισοπέκτορ απαντά: «Εσείς γιατί πίνετε νερό;»

Μοιάζει πολύ με μουσικό έργο αυτό το ολιγοσέλιδο μυθιστόρημα, μοιάζει με το επίτευγμα ενός εκστασιασμένου συνθέτη που μπόρεσε να συνδυάσει στη μουσική του την σπαρακτική Τρίτη Συμφωνία του Henryk Górecki με τα λυγμικά μπλουζ της Billie Holiday — άλλωστε ένας από τους δώδεκα, όσοι οι Απόστολοι, ενδεχόμενους τίτλους του βιβλίου ήταν «Θρηνητικό Μπλουζ». Μοιάζει με κατεπείγουσα έκκληση να επιστρέψουμε στην απλότητα των πραγμάτων, σ᾽ εκείνη την ιδιαίτερη φτώχεια που είναι αδιανόητος πλούτος, στην απέριττη στάση που κρύβει ένα απροσμέτρητο μεγαλείο — θυμήσου τη μουσική από το τρανζιστοράκι στη σκοπιά μια κρύα νύχτα του χειμώνα, θυμήσου το κρασάκι και το ψωμί, ναι, τον οίνο και τον άρτο, με μια παρέα άφραγκων φίλων, θυμήσου έναν πολύωρο περίπατο μετά την προβολή του Στάλκερ στο Studio, έτσι λειτουργεί η πρόζα της Λισπέκτορ, σαν μια κραυγή για τα όσα, λησμονημένα δυστυχώς, κάνουν τη ζωή πολύτιμη, κάνουν το θάλπος ανεκτίμητο. «Πρόκειται για απολαύσεις», σχολιάζει στο Επίμετρο η Hélène Cixous (Ελέν Σιξού,1937), «που εμείς δεν έχουμε πια. Είμαστε εκείνοι που ζουν μετά τον αστακό. Πριν όμως από τον αστακό έχουμε τις μεγαλύτερες απολαύσεις του κόσμου […] Αυτή η φτώχεια (της Μακκαμπέα) είναι ο πλούτος της. Αυτό που δεν έχουμε εμείς που πέσαμε από τον παράδεισο της εποχής που δεν είχαμε φάει αστακό» (σ. 115).

Η γραφή της Λισπέκτορ είναι «οξυγόνο αντιδιαστολής», όπως έλεγε για την ποίηση ο Νίκος Καρούζος. Είναι νερό, λυτρωτικόν ύδωρ. «Γιατί γράφετε;» την ρωτάει ο συνομιλητητής στη μοναδική της τηλεοπτική συνέντευξη, στο TV Cultura του Σάο Πάολο. Και η Λισοπέκτορ απαντά: «Εσείς γιατί πίνετε νερό;»

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ίσως γιατί το αίμα είναι το μυστικό του καθενός, η ζωογόνος του τραγωδία. Αλλά η Μακκαμπέα ήξερε μόνο ότι δεν μπορούσε να δει το αίμα, τα υπόλοιπα τα σκέφτηκα εγώ. Αρχίζουν να με ενδιαφέρουν τρομερά τα γεγονότα: τα γεγονότα είναι σκληρές πέτρες. Δεν μπορείς να ξεφύγεις. Τα γεγονότα είναι λέξεις ειπωμένες από τον κόσμο» [σ. 81].


 

altΗ ώρα του αστεριού
Clarice Lispector
Μτφρ. Μάριος Χατζηπροκοπίου
Αντίποδες 2016
Σελ. 152, τιμή εκδότη €11,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ CLARICE LISPECTOR


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Χιόνι, του Ορχάν Παμούκ – έρωτας και πολιτική

Χιόνι, του Ορχάν Παμούκ – έρωτας και πολιτική

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Χιόνι» (μτφρ. Στέλλα Βρεττού, εκδ. Πατάκη), το οποίο επανακυκλοφορεί με επίμετρο του συγγραφέα.

Της Νίκης Κώτσιου

Στο Χιόνι (2002) του νομπελίστα συγγραφέα Ορχάν Παμούκ (Ιστανμπούλ,...

Η γυναίκα που γνώρισα, του Άμος Οζ

Η γυναίκα που γνώρισα, του Άμος Οζ

Για το μυθιστόρημα του Amos Oz «Η γυναίκα που γνώρισα» (μτφρ. από τα εβραϊκά Λουίζα Μιζάν, εκδ. Καστανιώτη).

Του Γιώργου Βέη

«…δείχνεις πως σου αρέσει η παράσταση»
...

Ανάστροφα, του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς

Ανάστροφα, του Ζορίς-Καρλ Ουισμάνς

Για το μυθιστόρημα του J.-K. Huysmans «Ανάστροφα» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο Νίκος Μπακουνάκης, εκδ. Στερέωμα). Στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του František Kupka με τίτλο The yellow scale (1907) έχει χρησιμοποιηθεί συχνά ως εξώφυλλο γι' αυτό το μυθιστόρημα. 

Του ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Ο εθελοντής, του Τζακ Φεργουέδερ

Για τη μυθιστορηματική βιογραφία του Jack Fairweather «Ο εθελοντής – Η αληθινή ιστορία του ήρωα της αντίστασης που διείσδυσε στο Άουσβιτς» (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Gutenberg). Στην κεντρική εικόνα, ο ήρωας του βιβλίου Βιτόλντ Πιλέτσκι (στο κέντρο) όταν ήταν ακόμα έφεδρος ανθυπολοχαγός του Πολωνικού στρ...

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Ιστορίες οικογενειακής τρέλας, της Κατερίνας Ζαρόκωστα

Για το τελευταίο βιβλίο της Κατερίνας Ζαρόκωστα, η οποία έφυγε χθες από τη ζωή στα εβδομήντα της χρόνια, τη συλλογή διηγημάτων «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη).

Της Έλενας Χουζούρη

Τρία χρόνια μετά το μυθιστόρημά της Οι αδελφές Ραζή ...

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Πέθανε η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα

Έφυγε από τη ζωή η συγγραφέας Κατερίνα Ζαρόκωστα στα εβδομήντα της χρόνια. Τελευταίο της βιβλίο, που εκδόθηκε λίγο καιρό πριν, ήταν η συλλογή με αυτοβιογραφικά διηγήματα «Ιστορίες οικογενειακής τρέλας» (εκδ. Σοκόλη)

Σπούδασε Γαλλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Κοινων...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020. Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ