jon fosse

Τα έργα του Γιον Φόσε (θεατρικά, πεζογραφικά και ποίηση) είναι ποτισμένα από το σκοτεινό τοπίο της πατρίδας του, αλλά με μια διάθεση ελπίδας απέναντι στη φθορά και τον θάνατο. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Αν κάποιος δει εντατικά του μαύρους πίνακες του Πιέρ Σουλάζ, αν εισχωρήσει στο βάθος που θάλλει κάτω από τους σκούρους καμβάδες του, τότε θα διαπιστώσει πως μέσα στο σκότος υπάρχει ένα ανέσπερο φως. Είναι μια ελπίδα, μια χαραμάδα ζωής εν μέσω αναπόδρατου θανάτου. Το έργο του Γιον Φόσε (ποίηση, διηγήματα, μυθιστορήματα και θεατρικά έργα) εγκαταβιούν σε μια περιοχή γκριζωπής πνιγηρότητας. Είναι τα φιορδ της πατρίδας του, της Νορβηγίας. Είναι το ατελεύτητο μουρμουρητό της βροχής, οι βάρκες που λικνίζονται δίχως ταξίδι, οι άνθρωποι που περπατούν σκυθρωποί, η μουσική που μεταφέρεται από τον παγωμένο αέρα, οι οικογένειες που μαζεύονται άηχα, κατανυκτικά στο τραπέζι για να φάνε.

Αυτός είναι ο κόσμος του Φόσε: μια σκληρή επιφάνεια που με τις λέξεις του δεν την λειαίνει, αλλά της δίνει μια προοπτική ελπίδας. Τα έργα του δεν θέλουν και δεν μπορούν να είναι προκλητικά, όσο κι αν το «κλειστό» ύφος του φαντάζει σε κάποιους ως άσκοπη ενδοσκόπηση. Προφανώς και δεν είναι ούτε άσκοπη, αλλά κι ούτε μια ένδον κατάδυση δίχως λόγο. Αν η φόρμα είναι το πρώτο που κοιτάζει κανείς με δέος στο έργο του Φόσε (επαναλαμβανόμενα μοτίβα, εγκεφαλικές στρώσεις, επαναλήψεις, συστροφές του λόγου), το άλλο, το πιο ουσιαστικό, είναι ο θερμαντικός ανθρωπισμός του.

Φωτεινό σκοτάδι

Το σκοτάδι που περιβάλλει τα έργα του Φόσε είναι το σκοτάδι του Πιέρ Σουλάζ: ολότελα φωτεινό. Κάθε ιστορία του είναι ανοιχτή προς τον αναγνώστη. Ο Φόσε ουσιαστικά δίνει ένα αδρό περίγραμμα, σκιαγραφεί με επιδεξιότητα τις γραμμές, θέτει το βάθος κι αφήνει τη δυναμική της πλοκής να δουλέψει πάνω στην ιστορία και τον αναγνώστη. Οπως έχει παραδεχθεί και ο ίδιος, τον κινητοποιεί μια και μόνο ιδέα. Γύρω από αυτήν στριφογυρίζει προσπαθώντας κάθε φορά να την προσεγγίζει από διαφορετική γωνία, αλλά με την ίδια πάντα διερώτηση.

Το έργο του Φόσε είναι γλωσσοκεντρικό όχι με την πρόθεση να υπάρξει μέσα σε μια avantgarde φορεσιά, αλλά διότι η γλώσσα είναι ένας φορέας του εσωτερικού κόσμου των ηρωών του.

Το έργο του Φόσε είναι γλωσσοκεντρικό όχι με την πρόθεση να υπάρξει μέσα σε μια avantgarde φορεσιά, αλλά διότι η γλώσσα είναι ένας φορέας του εσωτερικού κόσμου των ηρωών του. Πολλές φορές η σωματική τους αδράνεια αλληλεπιδρά με τις λέξεις που εκστομίζουν. Υπό αυτή την έννοια, ναι, η γλώσσα του Φόσε δεν είναι «κατάλληλη», δεν είναι η αρμόζουσα για να δονήσει το πλατύ κοινό που είναι πάντα συνηθισμένο σε αρχετυπικές συνδέσεις νοημάτων και σε μια συγκεκριμένη εκφορά. Τούτη η κοινωνική γλώσσα δεν έχει καμία σχέση με τις ποιητικές καταβολές του Φόσε. Δεν είναι η γλώσσα του zeitgeist, καθώς μεταφέρει κάτι άχρονο και γι’ αυτό πανανθρώπινο.

Με τον ίδιο τρόπο που ο Μπέρνχαρντ (ένας συγγραφέας που ολοφάνερα τον έχει επηρεάσει) μας ωθεί μέσω των βιβλίων του να βγούμε έξω από τον στενό πυρήνα του εγώ μας (αναγνωστικού και μη) και μας δείχνει κάτι εξαίρετο και ιδιαίτερο που παραμένει κρυμμένο όσο οι αισθήσεις μας επιθυμούν να αυτοπαγιδεύονται. Μόνο που αυτό το ιδιαίτερο είναι που κρύβει την αλήθεια του κόσμου που μας περιβάλλει και δίνει νομιμοποίηση στη λογοτεχνία που ακολουθεί ο Φόσε, ο Μπέρναρντ και ο Μπέκετ.

Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ‘80, ο Φόσε θέτει το μέτρο των πραγμάτων που θα ορίσουν τη γραφή του. Από τα έργα του πηγάζει μια ιδιόμορφη εγρήγορση που είναι εσωτερική.

Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ‘80, ο Φόσε θέτει το μέτρο των πραγμάτων που θα ορίσουν τη γραφή του. Από τα έργα του πηγάζει μια ιδιόμορφη εγρήγορση που είναι εσωτερική. Συνάμα δημιουργεί προτάσεις ιδιοσυγκρασιακές, αλλά και δεκτικές σε διάφορες εξηγήσεις. Δεν είναι ερμητικός, όσο κι αν για κάποιους φαντάζει ως τέτοιος. Για τον Φόσε δεν υπάρχει το εγώ που γράφει ή το εγώ που δρα, αλλά ένα εσωτερικό ον, μια κειμενική φιγούρα που αναδιαμορφώνεται με νέους και άγνωστους τρόπους. Σαν να σε περιμένει πάντα μια έκπληξη.

Η μουσικότητα των λέξεων

gutenberg fosse to allo onomaΔεν πρέπει να λησμονούμε τη μουσικότητα των φράσεων του Φόσε. Είναι σαν να ακούς τον ρόχθο των κυμάτων, το φτεροκόπημα των πουλιών στον ουρανό, τον μετρονόμο της ημέρας και της νύχτας, τον παλμό της ζωής, τις νότες μιας φράσης που κουβαλάει το βάρος μιας αλήθειας. Ναι, οι φράσεις του Φόσε είναι μουσικές, αλλά με ένα απογυγνωμένο λεξιλόγιο. Τα πλήκτρα στη δική του περίπτωση πατιούνται με διαφορετικό τρόπο.

Ο Φόσε είναι πάντα ολοένα πιο κοντά στην ποίηση και λιγότερη στην καθαρή πεζογραφία, με την έννοια ότι γράφει σαν να έχει καταληφθεί από μια οραματική κοσμοδημιουργία, μια έκρηξη που τον οδηγεί στην υπέρβαση κάθε ορίου. Ακόμη και της γλώσσας. Είναι αυυό το βάρος του ανείπωτο που ζητάει να υπάρξει. 

Η πεζογραφία συνδέει πρόσωπα, πράξεις, προθέσεις. Η ποίηση δημιουργεί κάτι που δεν γίνεται αλλιώς να υπάρξει σε τούτο τον κόσμο. Ο Φόσε, με τον δικό του τρόπο, βρίσκεται στον ενδιάμεσο χώρο. Συνδέει και δημιουγεί ταυτοχρόνως.Στα νορβηγικά Φόσε σημαίνει καταρράκτης. Ογκος νερού που πέφτει κατακόρυφα με πίεση σαν να θέλει να τρυπήσει τον βυθό που τον υποδέχεται. Πώς αλλιώς τρυπιέται το υπαρξιακό σκότος για να διαφανεί μια αχτίδα ελπίδας;

*Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» (εκδ. Μεταίχμιο)

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το μυθιστόρημα του Μετίν Αρντιτί [Metin Arditi] «Φονικό καρναβάλι» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Ρίτα Κολαΐτη

Το Φονικό καρναβάλι είναι το πέμπτο βιβλίο του Μετίν Αρντιτί που μεταφράζω στα ελληνικά. Είναι μεγάλη ευτυχία για έ...

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

Για τον ποιητή με τα απειράριθμα προσωπεία. Με αφορμή το βιβλίο «Αρχίλοχος, ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής» (εκδ. Νίκας).

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Με το όνομά του να φτάνει, σαν ηχώ, από τα βάθη των αιώνων, ο Αρχίλοχος...

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

«Το λογοτεχνικό αρχέτυπο που δημιούργησε ο Παπαδιαμάντης, η ιστορία, δηλαδή, μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει μόνο θηλυκά βρέφη και παιδιά για να τα απαλλάξει από τα μελλοντικά τους βάσανα, εάν είχε γραφτεί σήμερα θα γινόταν σημαία του φεμινιστικού κινήματος».

Γράφει η ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) –  Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) – Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

Για το βραβευμένο με Πούλιτζερ 2022 μυθιστόρημα του Τζόσουα Κοέν [Joshua Cohen] «Οι Νετανιάχου» (μτφρ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Η οικογένεια Netanyahu (ο μικρός αριστερά είναι ο «Μπίμπι» - Μπένιαμιν Νετανιάχου, ενώ από τη φωτογραφία απουσιάζει ο τρίτος γιος της οικογένειας, ο Ίντο)...

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

«Ο θάνατος του συγγραφέα, δημοσιογράφου και μέλους της Εταιρείας μας, Δημήτρη Φύσσα, ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία και γέμισε θλίψη όλους όσους τον γνώριζαν, προσωπικά ή μέσω των κειμένων του.« 

Επιμέλεια: Book Press

Ο Δημήτρης Φύσσας, «Μήτσος» για τ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ