«Το παιδί και ο Άγγελος» του Αλέξη Σταμάτη (κριτική) – Αλληγορία για την ξενότητα

Ένα απομακρυσμένο χωριό, περίκλειστο και απρόσβλητο από καινούργιους ανθρώπους και ιδέες. Ένα παιδί που εμφανίζεται από το πουθενά, που δεν εκφέρει ούτε μια λέξη και με αύρα που ξεπερνάει τα ανθρώπινα. Ένας άντρας με το όνομα Άγγελος που δείχνει να έρχεται κι αυτός από το πουθενά και προς το πουθενά οδεύει, γεμάτος απώλειες και τραύματα.

Εξαρχής, υπάρχει κάτι στοιχειακό στο μυθιστόρημα του Αλέξη Σταμάτη. Όλα τα δεδομένα που το συγκροτούν οδηγούν σε μεταφυσικές και παραμυθητικές ατραπούς. Εκτρέπονται από τη λογική, διαφεύγουν από την κανονικότητα, δεν γίνεται να εξηγηθούν με ρεαλιστικούς όρους.

Η ξενότητα

Στον πυρήνα της ιστορίας, η οποία εξακτινώνεται σε παράλληλες δράσεις και σε περιφερειακά πρόσωπα, που το καθένα, με τη μικρή του ιστορία, εντείνεται ακόμη περισσότερο το αλληγορικό πρόσημο της πλοκής, είναι η ξενότητα, το αλλότριο, το από αλλού φερμένο που αλλάζει τις συνθήκες και διαρρηγνύει την τάξη. Το παιδί και ο Άγγελος γίνονται οι ξενιστές στο σώμα του χωριού. Φέρνουν απ’ έξω, από μακριά, το άγνωστο και ως το τέλος μένουν διαχωρισμένοι όπως το λάδι με το νερό. Οι ντόπιοι δεν μπορούν να κατανοήσουν, ακόμη κι αυτοί που δείχνουν πιο θετική διάθεση, την αλλοτριότητά τους.

Γιατί το παιδί δεν μιλάει σε κανέναν; Γιατί το βλέμμα του είναι τόσο καθαρό και σκοτεινό μαζί; Γιατί δείχνει να γνωρίζει πολλά περισσότερα από όσα μπορούν να του προσφέρουν οι εμπειρίες της ηλικίας του;

Ο Άγγελος, ένας άντρας που δεν λέει σε κανέναν το παρελθόν του, αν και εμείς μαθαίνουμε πως είναι στιγματισμένο από τον χαμό της γυναίκας του και του παιδιού του σε ατύχημα, έρχεται στο χωριό και αρχίζει να αγοράζει σχεδόν τα πάντα. Δεν το κάνει, όμως, για να κυριαρχήσει, δεν είναι το κέρδος ο σκοπός του. Οτιδήποτε αγοράζει (γη, κτίρια, μαγαζιά) τα επιστρέφει στην κοινότητα, τα προσφέρει στους ντόπιους. Κι όμως, ακόμη κι έτσι, αυτή η ευεργεσία αντιμετωπίζεται σε σκεπτικισμό και εχθρότητα.

Παράξενοι θάνατοι

Κάποιοι παράξενοι θάνατοι θα προκαλέσουν ακόμη μεγαλύτερη αναστάτωση στην τοπική κοινωνία. Πρώτα θα πεθάνει ο Κώστας, ένας αποσυρμένος συγγραφέας, του οποίου η υγεία είναι έτσι κι αλλιώς σε δραματική κατάσταση. Φαίνεται να αυτοκτόνησε, αλλά μήπως κάποιος τον έσπρωξε και έπεσε από το μπαλκόνι; Η Μαρίνα, η γυναίκα του, στο μεταξύ έχει έρθει πολύ κοντά με τον Άγγελο. Συνδέονται ερωτικά και προσπαθεί να ξεπεράσει τον αδόκητο χαμό. Ως τη στιγμή που εξαφανίζεται μυστηριωδώς κι αυτή και στη συνέχεια βρίσκεται νεκρή. Το ίδιο συμβαίνει και με δύο περίεργους τύπους που φαίνεται να ψάχνουν τι ακριβώς συνέβη με τον θάνατο του Κώστα. Θα βρεθούν κι αυτοί νεκροί. Ποιος κρύβεται πίσω από όλη αυτή την ακολουθία θανάτων;

Ίσως να φαίνεται μια πτυχή αστυνομικής ίντριγκας στην ιστορία, εντούτοις η πρόθεση του συγγραφέα δεν είναι αυτή.

Οι ντόπιοι θα τα ρίξουν όλα στον Άγγελο και λειτουργώντας ως λαϊκό δικαστήριο (ακόμη και ο αστυνομικός δεν τολμάει να επιβάλλει την τάξη) θα τον δικάσουν μόνοι τους και θα τον φυλακίσουν. Μόνο όταν αποδειχθεί ποιος ήταν ο πραγματικός δράστης θα τον αφήσουν ελεύθερο.

Ίσως να φαίνεται μια πτυχή αστυνομικής ίντριγκας στην ιστορία, εντούτοις η πρόθεση του συγγραφέα δεν είναι αυτή. Η διαλεύκανση γίνεται πολύ γρήγορα, για να στοιχειοθετηθεί αστυνομική πλοκή. Αυτό που δείχνει να τον νοιάζει περισσότερο είναι πώς οι πιθανές αλλαγές σε μια μικροκοινωνία μπορούν να οδηγήσουν σε φοβικές έως και ακραίες συμπεριφορές. Πώς ένας άνθρωπος, του οποίου ουδείς γνωρίζει τις ρίζες και το παρελθόν του, ενδέχεται υπό συνθήκες να γίνει ο «εχθρός του λαού», να γίνει το κόκκινο πανί και ένας οιονεί εχθρός.

Ο χορός της τραγωδίας

Το μυθιστόρημα δομείται σε μικρά κεφάλαια που το καθένα εισάγει σχεδόν κάθε φορά έναν από τους ήρωες. Κυρίως πρόσωπα του χωριού που λειτουργούν ως χορός της τραγωδίας.

Υπό αυτό το πρίσμα, ο Αλέξης Σταμάτης γράφει ένα βιβλίο απολύτως σημερινό, καθώς όλες οι δυτικές κοινωνίες από αυτό ακριβώς το ζήτημα ταλανίζονται.

Τα πιο δυνατά σημεία του βιβλίου είναι αυτά που πραγματεύονται το άλαλο παιδί. Έχουν μια έντονη ποιητικότητα και δρουν εσωτερικά και ακαριαία στον αναγνώστη. Το γεγονός ότι ένα παιδί κάποιοι το βλέπουν ως «σοφό βρέφος» κι άλλοι ως δαιμονική φύση (ίσως και λόγω της αφωνίας του) δίνει ένα ακόμη δυναμικό στοιχείο στη φυσιογνωμία του.

Όλο το μυθιστόρημα είναι μια αλληγορία πάνω στην αλλαγή που φέρνει σε μια κοινωνία κάτι διαφορετικό από αυτό που έχει συνηθίσει. Υπό αυτό το πρίσμα, ο Αλέξης Σταμάτης γράφει ένα βιβλίο απολύτως σημερινό, καθώς όλες οι δυτικές κοινωνίες από αυτό ακριβώς το ζήτημα ταλανίζονται. Πώς το ξένο θα γίνει οικείο ή πώς το παραδεδεγμένο θα ανοιχτεί σε μια νέα πρωτόφαντη κατάσταση.