«Χρυσός Κήπος – Άλτιν μπαχτσεσί» της Λίνας Φυτιλή (κριτική) – Δυο αγωνίες και δυο επιθυμίες

Ο Αμερικανός συγγραφέας και δοκιμιογράφος Nicholson Baker είχε πει πως «Το ερώτημα που κάθε μυθιστόρημα προσπαθεί ουσιαστικά να απαντήσει είναι το εξής: Αξίζει να ζεις;». Αναπόφευκτα, ένα δεύτερο πιο σύνθετο δημιουργείται: «Με ποιον τρόπο;». Η συγγραφέας Λίνα Φυτιλή μέσα από το βιβλίο της Χρυσός Κήπος – Άλτιν μπαχτσεσί (εκδ. Έστια) απαντά: «Με αγάπη, με ανιδιοτέλεια, με προσφορά στον πλησίον, με νοιάξιμο για το μέλλον».

Είναι η ίδια απάντηση που θα έδινε και ο παππούς της, ο Ηλίας Φυτιλής, αφού πρόκειται για μυθοπλαστική αναπαράσταση της ζωής του. Λέγεται ως αστείο -πίσω από το χιούμορ όμως ως συνήθως ελλοχεύει μια κρυμμένη αλήθεια-, το ακόλουθο: «Αν σκοπεύετε να γράψετε τη αυτοβιογραφία σας, φροντίστε η ζωή σας να είναι ενδιαφέρουσα».

Στην περίπτωση του πρωταγωνιστή Ηλία, μόνο αδιάφορη δεν υπήρξε. Γεννημένος το 1880 έζησε τη μετανάστευση στην Αμερική και στην επιστροφή ίδρυσε τον πρώτο κτηνοτροφικό σύλλογο της χώρας, ενώ υπήρξε και πρωτεργάτης στο κίνημα του συνεργατισμού, βοηθώντας την αγροτική ανάπτυξη της Θεσσαλίας. Έζησε τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Εμφύλιο, τελικά στάθηκε όρθιος, αν και «σχεδόν ηττημένος» όπως αναφέρει, με τη δράση του να αναγνωρίζεται από την Ακαδημία και άλλους φορείς.

Δύο αφηγηματικοί άξονες

Το βιβλίο δομείται σε δυο αφηγηματικούς άξονες: Από τη μια η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Μαγδαληνής –δεύτερης γυναίκας του μετά την Ερασμία– και από την άλλη, αποσπάσματα από το ημερολόγιο του Ηλία με τις μύχιες σκέψεις και αγωνίες του. Έτσι όχι μόνο κατορθώνει να αποφύγει τον σκόπελο της περιαυτολογίας, αλλά και εισάγει μια γυναικεία και ευαίσθητη ματιά που παρακολουθεί, ακολουθεί, φροντίζει και αγωνιά.

Για να χρησιμοποιήσω δυο χαρακτηριστικές φράσεις από το βιβλίο, η πρώτη σχετικά με τον Ηλία (αναφέρεται στον κόσμο και τους χωρικούς): «Τον πίστευαν πολύ τον Ηλία γιατί επιθυμούσαν ν’ αλλάξει το σχήμα του κόσμου τους» (το απλό κάποιες φορές είναι και το πιο ισχυρό) και η δεύτερη σχετικά με την Μαγδαληνή. Λέει η ίδια: «Δεν ήξερα ακόμη ότι όλη τούτη η ιστορία θα μάτωνε τον κόσμο μου· πως είναι μεγάλο βάρος ν’ ακολουθείς έναν άνθρωπο που στην ψυχή του έχουν ριζώσει έμμονες ιδέες».

Στο βιβλίο βρίσκουμε αποσπάσματα από εφημερίδες της εποχής, στίχους δημοτικών τραγουδιών, φράσεις επιφανών ανθρώπων (Ρουσσώ, Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός…) ή και μαρτυρίες γειτόνων.

Εμβόλιμα σ’ αυτούς τους δυο αφηγηματικούς άξονες έχουμε αποσπάσματα από εφημερίδες της εποχής, στίχους δημοτικών τραγουδιών, φράσεις επιφανών ανθρώπων (Ρουσσώ, Ρήγας Βελεστινλής, Διονύσιος Σολωμός…) ή και μαρτυρίες γειτόνων. Η παράθεση εμφανίζει μια φαινομενική τυχαιότητα (για παράδειγμα σε μια σελίδα μπορεί να συνυπάρχουν η πρώτη φράση ενός αντάρτη, η δεύτερη μιας γειτόνισσας και η τρίτη του Ρήγα Φερραίου από τον Θούριο) -αλλά επειδή κάθε μυθιστόρημα είναι μια κατασκευή καλά μελετημένη- πέρα από το προφανές των τριών ανθρώπινων απόψεων, στόχος είναι ο τονισμός και η ανάδειξη μιας συνέχειας.

Άνθρωποι με αντίστοιχους προβληματισμούς που αγωνίζονται γι' αυτούς, μοιράζονται και μια κοινή ρίζα, ποτίζονται από το ίδιο νερό. Συμπερασματικά: τα διακριτά αποσπάσματα δημιουργούν με σαφήνεια, και το πλαίσιο στο οποίο λαμβάνουν χώρα τα γεγονότα, αλλά και τις επιρροές από το παρελθόν που καθρεφτίζουν μεταγενέστερες σκέψεις και ενέργειες.

Η Λίνα Φυτιλή γεννήθηκε στη Λάρισα το 1974. Σπούδασε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Πατρών. Ζει κι εργάζεται στον Βόλο. Έργα της: Οι νύχτες της άχρωμης κιμωλίας, νουβέλα (Καστανιώτης 1997), Τώρα είναι αργά (Απόπειρα 2011), Μυθική μέρα, ποιήματα (Ενδυμίων 2014), Παράξενο καλοκαίρι, διηγήματα (Εστία 2016), Ισόβιο πρόσωπο, ποιήματα (Μελάνι 2018).

Στην αρχή, σ’ ένα ειδυλλιακό μεσημέρι, η Ερασμία τρώει σταφύλι και προσφέρει στον Ηλία. Ξάφνου τα μαλλιά της μπλέκονται στα κλαδιά, δένονται κόμποι, αδυνατεί να ξεφύγει. Η χαρά μετατρέπεται σε φόβο.

Η παράγραφος αυτή προοικονομεί τη συνέχεια. Μια συνέχεια ανάμεσα σε στιγμές ανάτασης αλλά και πτώσης. Από το πρώτο κεφάλαιο έχουμε μια ισχυρή ένδειξη της ευγένειας που διακρίνει τον Ηλία. Κάποιοι κλέφτες απειλούν και τελικά κόβουν το αυτί του πρωτοπαραγιού του. Στην πόλη πλέον τον φωνάζουν «Τσούλο» (το ζώο που έχει μικρά αυτιά) αλλά ο Ηλίας τον μετονομάζει σε «Λαβωμένο». Η ισχύς των λέξεων και του τρόπου που επανακαθορίζουν την πραγματικότητα: Όχι «Τσούλος» αλλά «Λαβωμένος».

Η ποιητική ματιά 

H ποιητική ματιά της Λίνας Φυτιλή, απλή, άμεση, χωρίς στολίδια αλλά ουσιαστική, βρίσκει πρόσφορο έδαφος στη συγκεκριμένη ιστορία. Κάποιες φράσεις από το βιβλίο:

«Το σώμα της τινάχτηκε, τραντάχτηκε και τα πόδια της κολύμπησαν σε έναν κουρνιαχτό που σκέπασε την πόλη…» (θυμίζει πίνακα του Μαρκ Σαγκάλ).

«Αυτές οι κουβέντες… χάραζαν τα πρωινά με την καμπύλη ενός γέλιου.»

«Είναι μεγάλος κλέπτης ο θάνατος, μα και το τέλος της απάτης.» (Θαυμαστή φράση με τις συμπαραδηλώσεις της).

«Μήπως τελικά έσπερνε μεγάλα όνειρα σ’ άγονα χωράφια;»

«Από την πεθυμιά μου γι’ αυτήν προκύπτουν όλοι οι αγώνες κι ας μην το ξέρει, το σώμα της είναι ο μέγας ίλιγγος.» (Ποιο είναι τελικά το κίνητρο των πράξεων μας;).

Όταν αναφέρεται στους αγώνες των αγροτών: «Γιατί μου φαίνεται αδύνατο να μπορέσει να περάσει απέναντι ένας μόνο από μας…» (Δυνατή μεταφορά και τι βάρος έχει αυτό το ‘απέναντι’…).

«Τον τόπο ετούτο, ποτέ δεν τον αντιμετώπισα σαν φόρτωμα, ούτε τον καιρό σαν χάλασμα.»

«Λες Μαγδαληνή, ο καιρός που περνάει να μετριέται με τα χρόνια μας ανάμεσα στους πολέμους;»

«Αλλά αυτή ήταν, είναι και θα είναι η ζωή, σκεφτόμουν. Μια Μεγαλοβδομάδα, με μικρές νεκραναστάσεις ενός άλλου κόσμου.»

Ένα χρόνο μετά τη γέννηση του Ηλία, το 1881 με τη συμφωνία της Κωνσταντινούπολης η Θεσσαλία περνάει από τους Τούρκους στο Ελληνικό Κράτος, μεγάλες εκτάσεις γης περνάνε στα χέρια των τσιφλικάδων και οι χωρικοί εργάζονται σ’ αυτά για ένα κομμάτι ψωμί. Η εντεινόμενη δυσαρέσκεια οδηγεί στην εξέγερση των αγροτών το 1910 στο Κιλελέρ και στην αγροτική μεταρρύθμιση του Βενιζέλου, όπου σταδιακά σε 20 χρόνια τα κτήματα περνούν στα χέρια των αγροτών.

Την ίδια χρονιά ο Ηλίας Φυτιλής ιδρύει τον πρώτο κτηνοτροφικό σύλλογο στην Ελλάδα, και με συμπαραστάτες και συναγωνιστές τον Νικόλαο Μιχόπουλο, τον Αλέξανδρο Μέρο, τον Δημήτρη Γρηγοριάδη και άλλους, κατορθώνουν να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής των αγροτών της περιοχής (Ίδρυση της Ένωσης Γεωργικού Πιστωτικού Συνεταιρισμού της επαρχίας Αλμυρού).

Κι όλα αυτά, σε εποχές βίας, συμφερόντων και με μια διαρκή απειλή στις προσπάθειες επαναδιαπραγμάτευσης ή αλλαγής των κατεστημένων. Μαζί με τη γνώριμη αδράνεια (με όρους φυσικής) των κατοίκων και χωρικών, πάντα επιφυλακτικοί απέναντι στο καινούργιο και στην τεχνολογία.

Η παγίδα της αγιογραφίας

Επειδή ίσως τα παραπάνω να ακούγονται σαν εξιδανικεύσεις, η συγγραφέας δεν πέφτει στην παγίδα της αγιογραφίας. Δεν διστάζει να αναφερθεί στον φόβο του ίδιου για τις επιλογές του ή στις επιθυμίες του σώματος και σε μια παροδική απιστία που διέπραξε με μια νεαρή Iταλίδα.

Ο Τζέιμς Γουντ στο εξαιρετικό βιβλίο του Πώς δουλεύει η λογοτεχνία (μτφρ. Κώστας Σπαθαράκης, εκδ. Αντίποδες) αναφέρει: «Πλοκή είναι αυτό που συμβαίνει· μορφή είναι αυτό που έχει συμβεί. Η ιδέα αυτή έχει μια προφανή φιλοσοφική ή μεταφυσική διάσταση. Πολλοί από μας δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε ή να σκεφτούμε το σχήμα που έχει η ιστορία της ζωής μας. Ζούμε μπλεγμένοι στην πλοκή - στο βιαστικό πέρασμα των καθημερινών περιστατικών, στα αλλεπάλληλα ραντεβού και τις υποχρεώσεις, τις συμπτώσεις και τα τυχαία γεγονότα που μας συμβαίνουν…. Κάποτε όμως, ίσως μια δυο φορές το χρόνο, σε κάποια σημαδιακή μέρα όπως η Πρωτοχρονιά ή τα γενέθλιά μας, προσπαθούμε να αναστοχαστούμε τη μορφή της ζωής μας, όσα συνέβησαν και όσα θα συμβούν. Σε αυτές τις στιγμές, προσπαθούμε να μεταμορφώσουμε την πλοκή (την τύχη) σε μορφή (σε μοίρα, πεπρωμένο, πρόνοια, σχήμα). Κάτι παρόμοιο γίνεται και στις κηδείες ή τις επιμνημόσυνες τελετές: μπορούμε πια να αναστοχαστούμε μια ολόκληρη ζωή η οποία έχει πλέον τελειώσει, προσπαθούμε να σκεφτούμε το σχήμα αυτής της ζωής.»

Το βιβλίο αναστοχάζεται το σχήμα της ζωής του Ηλία Φυτιλή και των κοντινών του ανθρώπων. Δυο αγωνίες και δυο επιθυμίες συγκρούονται.

Το βιβλίο αναστοχάζεται το σχήμα της ζωής του Ηλία Φυτιλή και των κοντινών του ανθρώπων. Δυο αγωνίες και δυο επιθυμίες συγκρούονται: Μια ενδοοικογενειακή της γυναίκας-μητέρας και μια εξωοικογενειακή του συζύγου αλλά και αγωνιστή.

Τις τοποθετεί πειστικά στο συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο και τις παρακολουθεί με ευγένεια και ευφυία. Το υπαρξιακό ισορροπεί με το καθημερινό, το τοπικό μετατρέπεται σε οικουμενικό και η ιστορία αφορά πλέον τον Άνθρωπο.

Σε μια εποχή ακραίας εξατομίκευσης, μας κάνει να αναλογιστούμε και πάλι για την αξία των κοινωνικών αγώνων. Τη σχέση ανάμεσα στα «είθισται» ή στα «πρέπει» και στη διεκδίκηση μιας καλύτερης ποιότητας ζωής.

O Ίρβιν Γιάλομ στο βιβλίο του Υπαρξιακή Ψυχοθεραπεία (μτφρ. Ευαγγελία Ανδριτσάνου, Δέσποινα Κακατσάκη, εκδ. Άγρα), σαν θεραπευτική άσκηση προτείνει στον κάθε θεραπευόμενο να γράψει μια παράγραφο, η οποία θα ήθελε να χαραχτεί στην επιτύμβια στήλη του τάφου του.

Έτσι βρίσκεται ο καθένας αντιμέτωπος με το ερώτημα: «Πώς θα ήθελε κανείς να τον θυμούνται;» Ο Ηλίας μέσα από το στόμα της Λίνας Φυτιλή δίνει την απάντηση: «Γερνάω θα πει, έλαβα γνώση για τη ζήση, δεν έστερξα το άδικο, δεν υποχώρησα.»

(*) Σημείωση: Το παραπάνω κείμενο αποτέλεσε την παρουσίαση του βιβλίου την Τρίτη 24 Οκτωβρίου 2023 στο βιβλιοπωλείο Επί Λέξει (Ακαδημίας 32)

＊Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΡΚΑΝΕΒΑΤΟΣ είναι συγγραφέας. Το βιβλίο του «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία.