«Στην άλλη πλευρά του κρεβατιού» της Άνθιας Χριστοδούλου Θεοφίλου (κριτική) – Σε αναζήτηση της θηλυκής αξιοπρέπειας

Η Άνθια Χριστοδούλου Θεοφίλου μετά τη συλλογή διηγημάτων (Δάσος λύκων, εκδόσεις Γαβριηλίδη) το 2014, επανέρχεται με το μυθιστόρημα, με τίτλο Στην άλλη πλευρά του κρεβατιού (εκδ. Βακχικόν). Η θεματική του «Εγείρει ζητήματα της ωμής πραγματικότητας που πιθανόν να μας έχουν απασχολήσει όλους κάποια στιγμή και ίσως διστάζουμε να παραδεχθούμε ότι μας αφορούν ή προσποιούμαστε ότι δεν μας ακουμπούν.», όπως αναφέρει η ίδια η συγγραφέας σε πρόσφατη συνέντευξή της.

Πρόκειται για ένα, άρτια δομημένο αφηγηματολογικά, ψυχολογικό - ψυχαναλυτικό θρίλερ. Η αφήγηση εναλλάσσεται μεταξύ της αφήγησης ενός παντογνώστη αφηγητή και της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, εν είδει εσωτερικού μονολόγου, ενώ οι ρεαλιστικές περιγραφές συνομιλούν με τη λογοτεχνικότητα, παρόλο που πρόκειται για κείμενο που συνδιαλέγεται βαθιά με την επιστήμη, εδώ συγκεκριμένα την βαθιά γνώση της ψυχοθεραπείας, η οποία αποτελεί και την επαγγελματική ιδιότητα της συγγραφέως.

Ταυτόχρονα, παρεμβάλλοντας τον δοκιμιακό λόγο στο σώμα της αφήγησης, το κείμενο αντλεί την διακειμενική επιρροή που δέχεται από τη δομή έργων του Μ. Κούντερα, ενώ ταυτόχρονα αναγνωρίζοντας σαφή στοιχεία αστυνομικής πλοκής, συγγενεύει σημαντικά και με τη noir λογοτεχνία, αλλά και με το είδος της «θεραπευτικής» αφήγησης του Irving D. Yalom. 

Αναδρομή και ανάληψη

Το κείμενο διαθέτει αρκετές αφηγηματολογικές αρετές, οι οποίες δεν αφορούν μόνο τον τρόπο της αφήγησης, αλλά και τον αφηγηματικό χρόνο, ο οποίος αποτελεί και ένα από τα πολύτιμα εργαλεία του. Η αναδρομή και η ανάληψη είναι από τα βασικά δομικά του στοιχεία, αφού ο χρόνος συστέλλεται και διαστέλλεται για να εξυπηρετήσει το κύριο θέμα της αφήγησης, που δεν είναι άλλο από το Τραύμα. Το ψυχικό τραύμα κατά την τρυφερή παιδική ηλικία και οι συνδέσεις με τις επιδράσεις του στην ενήλικα ζωή, αποτελεί τον καμβά όπου θα χτιστεί όλη η πλοκή του κειμένου, το οποίο χωρίζεται σε 44 κεφάλαια, πέντε εκ των οποίων αποτελούν και τη ραχοκοκαλιά της ψυχαναλυτικής κατάδυσης. Είναι οι πέντε τίτλοι που αριθμούνται τακτικά ως «[…]παιδικά κεφάλαια».

Πρόκειται για ένα βαθύ εσωτερικό ταξίδι στα τραύματα μιας θηλυκής παιδικής ψυχής, η οποία ταλαιπωρείται από κληρονομικές κοινωνικές ψυχώσεις, ναρκισσιστικές συμπεριφορές.

Πρόκειται για ένα βαθύ εσωτερικό ταξίδι στα τραύματα μιας θηλυκής παιδικής ψυχής, η οποία ταλαιπωρείται από κληρονομικές κοινωνικές ψυχώσεις, ναρκισσιστικές συμπεριφορές που οδηγούν στην έμμεση κακοποίηση και σημαδεύεται από έναν εύπεπτο, εργαλειακό λόγο, καθορισμένο από κοινωνικά αλλά και θρησκευτικά στερεότυπα και απαγορεύσεις. Ο υπονοούμενος καταγγελτικός λόγος προς την βαθιά πατριαρχία είναι εμφανής, καθώς παρακολουθούμε τη βασική ηρωίδα να κατακερματίζεται και να υποτιμάται ως ένα υπάκουο, δήθεν, ευάλωτο Άλλο, που δεν του επιτρέπεται καμία εξουσία στη διαχείριση του σώματος, αλλά και των επιθυμιών του.

Κάθε αναπτυξιακή αντίδραση η οποία καθορίζεται, σαφώς από τη φύση, οι ορμές, το δικαίωμα στην απόλαυση, στην αυτοδιαχείριση, χειραγωγούνται, από τα δύο κυρίαρχα θηλυκά Άλλα, τη μητέρα και τη γιαγιά. Κοινωνικές κατασκευές, μιας παρόμοιας χειραγώγησης και ίδιες, αναπαράγουν τον «έλεο και τον φόβο», αλλά και την υποτίμηση και την υποταγή που προστάζει η θρησκευτική και κοινωνική εκπαίδευση της γυναίκας.

Στον αντίποδα, προβάλλεται το ισχυρό Άλλο, το οποίο γαλουχείται και προγραματίζεται να αντιμετωπίζει το θηλυκό ως δοχείο αναπαραγωγής και απόλαυσης. Ο πατέρας νάρκισσος, ως ρόλος, προάγει τη ρητορική της κτήσης και της κατάκτησης. Μαραίνει, με χλωρίνη το τριαντάφυλλο που δωρίθηκε ως αντικείμενο φλερτ, αντικαθιστώντας το με ένα αντίστοιχο μπουκέτο για τη δική του έφηβη κόρη, στην οποία μόνο εκείνος δικαιούται να χαρίζει λουλούδια, γιατί είναι δική του, ενώ ο ίδιος καθόλου πιστός, εμφανώς στη σχέση του με την μητέρα της, προικοδοτεί την έφηβη Αλεξάνδρα με μια ακόμα ψύχωση κι ένα φετίχ.

Η Άνθια Χριστοδούλου Θεοφίλου είναι Ψυχολόγος, Σύμβουλος, Ψυχοθεραπεύτρια και Life Coach. Έχει επίσης εξειδικευτεί στη θεραπεία για την καταπολέμηση των Διατροφικών Διαταραχών (Νευρογενής Ανορεξία, Νευρογενής Βουλιμία) και της Παχυσαρκίας. Παράλληλα εξειδικεύεται στη ψυχοθεραπεία παιδιών κι εφήβων, στην παιγνιοθεραπεία και στην τραυματοθεραπεία EMDR για ενήλικες, παιδιά κι εφήβους. Ως ψυχοθεραπεύτρια κατέχει το Ευρωπαϊκό Πιστοποιητικό Ψυχοθεραπείας (ECP). Είναι επίσης εξειδικευμένη προσωποκεντρική επόπτρια για επαγγελματίες ψυχολόγους και ψυχοθεραπευτές.Δίνει διαλέξεις, οργανώνει σεμινάρια και βιωματικά εργαστήρια κι έχει λάβει μέρος σε διάφορες τηλεοπτικές εκπομπές στην Κύπρο για την ενημέρωση του κοινού σε διάφορα ψυχολογικά θέματα. Εργάζεται ιδιωτικά στο Κέντρο Προσωπικής Ανάπτυξης και Αυτογνωσίας ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΘΑΚΗ το οποίο και διευθύνει.

Σαν τον μπαμπά, σαν την κολόνια του μπαμπά, σαν την ερωμένη του μπαμπά. Η Αλεξάνδρα θα μπει στην ενήλικη ζωή της με διαστρεβλωμένη την εικόνα για τον εαυτό της, παρόλο που η φυσική και νοητική της ανάπτυξη την τοποθετούν στο ανώτερο επίπεδο για το φύλο της. Κοινωνικά θα παραμείνει μια μετριότητα παλεύοντας με αυτό που υποσυνείδητα γνωρίζει για την αξία της, τα αληθινά της συναισθήματα, τις επιθυμίες της, αλλά δεν τολμά να διεκδικήσει.

Η Αλεξάνδρα πληροφορείται την ύπαρξη ενός φετιχιστή κλέφτη, ο οποίος είναι γνωστός ως ο «κλέφτης της δαντέλας». Ο κλέφτης, ένας ιδανικά όμορφος άντρας, εισβάλλει τις νύχτες στα διαμερίσματα των γυναικών και κλέβει δαντελένια εσώρουχα. Ο έρωτας, ο ναρκισσισμός ως κοινωνική νόσος, η διαχείριση του θανάτου, της απώλειας, και τα κατά συνθήκη ψεύδη που τον ακολουθούν και αναγγέλλονται στα παιδιά, αλλά και ο υπερκαταναλωτισμός, ως συγκάλυψη των πραγματικών αναγκών των ανθρώπων είναι το διακύβευμα.

Μα το κυρίαρχο τραύμα για την Αλεξάνδρα είναι η απομάκρυνση από το υπερπροστατευμένο περιβάλλον της, αφού επιστρέφει στο πατρικό της για να μείνει μόνη πια συντροφιά με τους ψυχαναγκασμούς και τις φοβίες της, αλλά και με μια σχέση που διατηρεί από το τέλος των εφηβικών της χρόνων. Η Αλεξάνδρα ερωτεύεται, επιθυμεί, κατατρώγεται από ενοχές την ίδια στιγμή που φαντασιώνεται όσα της έχουν απαγορευθεί, τολμά, απομονώνεται και φτάνει μέχρι τον φόνο. Ποιόν σκοτώνει όμως στ’ αλήθεια; Τι διακόπτει την φαντασίωσή της Αλεξάνδρας; Ποιος είναι στ’ αλήθεια ο μυστήριος άντρας των ονείρων της;

Θηλυκή αξιοπρέπεια

Η κατάδυση στην ανάκτηση «της θηλυκής αξιοπρέπειας» θα ξαναζωντανέψει συμβολικά την Πενθεσίλεια, τη βασίλισσα των Αμαζόνων. Οι ρόλοι αντιστρέφονται. Ποιος κρύβεται πίσω από τη μάσκα; Ποιος δολοφονείται στη θανάσιμη μονομαχία; Είναι ο Αχιλλέας ή μήπως η αιώνια μάχη του δίπολου των δύο Άλλων; Μήπως ο ανεκπλήρωτος έρωτας; Πώς ανακτάται η χαμένη εικόνα του εαυτού, ποιος είναι ο δρόμος που οδηγεί στην έξοδο από μια κατασκευασμένη ταυτότητα; Είναι όλα αποτέλεσμα μιας κοινωνικά κατασκευασμένης ψύχωσης;

Η αφήγηση, εύκαμπτη πάντα, ως προς τον τρόπο αλλά και τον αφηγηματικό χρόνο, τοποθετεί τον αναγνώστη στη μέση των πραγμάτων, καθώς εισάγεται πρωτοπρόσωπα.

Η αφήγηση, εύκαμπτη πάντα, ως προς τον τρόπο αλλά και τον αφηγηματικό χρόνο, τοποθετεί τον αναγνώστη στη μέση των πραγμάτων, καθώς εισάγεται πρωτοπρόσωπα με την τεχνική του in media res, για να συνεχίσει με αμέτρητα παιχνίδια του αφηγηματικού χρόνου, εντός των οποίων θα συμβούν ευφυείς αναλήψεις γεγονότων.

Οι περιγραφές θα παραμείνουν ωμά ρεαλιστικές στο μεγαλύτερο σώμα του κειμένου, εξυπηρετώντας και το είδος της αστυνομικής πλοκής για να εξελιχθεί στο ψυχολογικό – θεραπευτικό θρίλερ που εκτυλίσσεται στα επόμενα κεφάλαια. Η Αλεξάνδρα βυθισμένη στον κόσμο της φαντασίας, βυθίζεται συχνά σε ένα εσωτερικό παραλήρημα μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας. Ο αναγνώστης βιώνει πραγματική αγωνία, καθώς η πλοκή κορυφώνεται μεταξύ ψυχαναλυτικών αναφορών – αναλύσεων από τον αφηγητή, ενώ κατακλύζεται από εικόνες οι οποίες θα μπορούσαν κάλλιστα να μεταφερθούν στη μικρή ή τη μεγάλη οθόνη.

Παραμονή στο όνειρο

Η Αλεξάνδρα αποφασίζει να παρατείνει την παραμονή στο όνειρο, ενώ η φαντασίωση διαλύει τη βεβαιότητα ενός happy end, παραμένοντας σ’ έναν δρόμο λιγότερο ταξιδεμένο. Εκείνον της έσω στροφής, εκείνον της ασύνειδης άρνησης της διαφυγής από έναν μαθημένο πια εαυτό που συνήθισε στην έλλειψη, που συνήθισε στην υποκλοπή όσων δικαιωματικά τού αναλογούν.

Η ανάγκη του ανθρώπου να αγαπηθεί, να ολοκληρωθεί και να οδηγηθεί στην αυτοπραγμάτωση κυρίως μέσω της άνευ όρων αγάπης. Αυτό το είδος αγάπης που όλοι ποθήσαμε και για το οποίο όλοι αγωνιζόμαστε έστω και ασυνείδητα.

Πρωταγωνίστρια είναι μία τρομερά ανασφαλής κοπέλα που στα τριάντα της χρόνια μετακομίζει για πρώτη φορά μακριά από το σπίτι των ελεγκτικών γονιών της. Για πρώτη φορά αποκτά τον έλεγχο και την ευθύνη της ζωής της. ‘

Έρχεται όμως αντιμέτωπη με έναν καταζητούμενο φετιχιστή λάφυρο-συλλέκτη που προκαλεί φρενίτιδα σε όλη την πόλη. Δευτερεύοντες ήρωες στην ιστορία θα μπορούσε να είναι ο καθένας από εμάς…

* Η KATEΡΙΝΑ Ι. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.