plagkton

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με τα πεζά κείμενα του Βασίλη Αμανατίδη «Πλαγκτόν – Οι ιστορίες» (εκδ. Νεφέλη). Κεντρική εικόνα: Κεφάλι μέδουσας από την έκθεση του M.E.T. © «Από την Ασσυρία στην Ιβηρική στην αυγή της Κλασικής Εποχής» (Σεπτέμβριος 2014 – Ιανουάριος 2015).

Του Κωνσταντίνου Ματσούκα

«Έσβησα το πορτατίφ. Έβαλα τις παντόφλες μου και βγήκα στο μπαλκόνι. “Είχαμε μπαλκόνι τελικά;…” είπα μέσα μου».

Ένας συγκεντρωτικός τόμος από τα διηγήματα δύο συλλογών, Ο Σκύλος της Χάρυβδης (2008) και Μη με φας (2005), συν επτά αδημοσίευτες ιστορίες. Γλωσσικές μικροκατασκευές με άξονα την παρέκκλιση, που τις διακρίνει η επινοητικότητα, η προφορικότητα και μια νέα τόλμη στη διαχείριση του αφηγηματικού εγχειρήματος. (Ο Αμανατίδης δεν κτίζει χαρακτήρες αλλά, μάλλον, στιγμιότυπα ψυχισμού).

Η παρέκκλιση, σε όλη της την γκάμα, είναι προφανής πόλος έλξης στην θεματολογία του Πλαγκτόν: Στο «Σιαμαίοι στη Ζούγκλα» η αγάπη είναι μια διαχωριστική λεπίδα. Στο «Το κορίτσι μας μιλάει στο θείο», ένας άνδρας σε αναπηρικό καροτσάκι είναι δέσμιος της ανηψιάς του, προέφηβης «με ειδικές ανάγκες» (αν και είναι μάλλον στον Θεό όπου εκείνη απευθύνει τον αγουροξυπνημένο ερωτισμό της.) Στον φουτουριστικό, burlesque μονόλογο «Roman Dick ή Καουτσούκ», (ισάξιο ενός Κ. Βόνεγκατ) η Θεοτόκος παρουσιάζεται ως cyborg σε reality show…

Δυσμορφία, διασάλευση, διάρρηξη ορίων, διαταραχή... οι παράμετροι του «φυσιολογικού» εξαρθρώνονται με την μεθοδικότητα μικρού παιδιού που διαμελίζει ακρίδα (ή και το αντίστροφο). Αυτό συμβαίνει τόσο σε μορφολογικό επίπεδο όσο και σε ηθικό. Σε πολλές περιπτώσεις, οι «χαρακτήρες» μακράν απέχουν από την αρτιμέλεια (σωματική/ψυχική), όπως συμβαίνει κυριολεκτικά και μεταφορικά στο «Το κλάμα (τους)». Αλλού πάλι δείχνουν να μην έχουν διδαχθεί τις συμβάσεις της αμοιβαιότητας. Δανείζονται απλώς τις φόρμες της για να εκδραματίσουν τη δική τους ιδιότυπη κατανόηση («Μινιόν», «Μπάρμπι Τάφος»). Είναι, λένε και πράττουν με την αμοραλιστική αθωότητα τεράτων («Ζωολογικός Κήπος»). 

«Θα ευχόμουν το βιβλίο αυτό να δημιουργήσει στον αναγνώστη ένα μείγμα έκπληξης, τρόμου και απόλαυσης» γράφει ο Αμανατίδης στο επίμετρο. Και όντως, στις σελίδες αυτές ενεδρεύει μια διάχυτη ευφροσύνη του τρόμου. 

Επιπλέον, υπάρχει μια κατασκευαστική μέριμνα στα περιβάλλοντα («Αστρονομία»), συγκεκριμένες ηδυπαθείς λεπτομέρειες που εντείνουν την εσωτερικότητα και την απόσταση, είτε σε μια υπόγεια τάφρο είτε στο εσωτερικό ενός κρανίου. Χαρακτηριστική η «Αστεία πολυκατοικία» που είναι ντυμένη (απ’ έξω) με τριανταφυλλιά ταπετσαρία. «Θα ευχόμουν το βιβλίο αυτό να δημιουργήσει στον αναγνώστη ένα μείγμα έκπληξης, τρόμου και απόλαυσης» γράφει ο Αμανατίδης στο επίμετρο. Και όντως, στις σελίδες αυτές ενεδρεύει μια διάχυτη ευφροσύνη του τρόμου. 

Το λακανικό corps morcelé, η ασυνείδητη μνήμη του ασυντόνιστου, διαμελισμένου σώματος επιστρέφει ξανά και ξανά στο χειρουργικό φαντασιακό του βιβλίου. Αυτό που στην καθημερινότητα είναι πηγή άγχους, αρδεύει την λογοτεχνική frisson. Μια ψυχαναλυτική ανάγνωση των δεινών απολαύσεων του Πλαγκτόν ίσως εντόπιζε εδώ την συμπτωματολογία ενός πένθους. Όταν η διεκδίκηση από το αντικείμενο που χάθηκε επιμένει, έχουμε την παραπτωματική συμπεριφορά που δηλώνει ότι θα πάρω αυτό που θέλω, το δικαιούμαι έστω και αν η πραγματικότητα συνωμότησε για να μου το στερήσει. Η ίδια εξίσωση αλλιώς: το μέγεθος της απώλειας που έχω υποστεί, με καθιστά εξαιρετέο από τον νόμο. (Νήμα σκέψης που ακολουθώντας το, προσεγγίζουμε το πρόταγμα της τραγωδίας κατά τον Γ. Χειμωνά: να βρεθεί τρόπος να αναπαυθεί ο ήρωας εν μέσω της συντριβής του).

amanatidis ex


Ίσως αυτά τα σχόλια να είναι υπερβολικά κανονιστικά, και σίγουρα ανεπαρκή χωρίς μνεία της γλωσσικής δεξιοτεχνίας διηγημάτων όπως το «Φάντασμα»: οκτώ σελίδες διαλόγου στην διάρκεια των οποίων, ο ένας συνομιλητής σιγεί απολύτως! Εν γένει οι ιστορίες είναι (σαν) κατασκευαστικά στοιχήματα που καλύπτουν μια μεγάλη, παιγνιώδη γκάμα: από μια έκθεση ιδεών («Περί Ελεφάντων και Ανθρώπων») μέχρι ένα διήγημα-εικονογράφηση παροιμίας («Χαμογέλα πάλι στον φακό γλυκειά μου») μέχρι ένα βίντεο-ποστάλ («Το Μαλλί της Γριάς»). «Το κομμένο πόδι» ανήκει σε μια εντελώς δική του κατηγορία: «αναστοχαστικού παραληρήματος;». Επιπλέον, αρκετά από τα διηγήματα είναι ουροβορικά, με το τέλος να επιστρέφει και να συμπίπτει με την αρχή τους, μ’ έναν τρόπο επανεκκινώντας τα.

Άλλη χαρακτηριστική στρατηγική του Αμανατίδη είναι να μας υπενθυμίζει με πλείστους όσους τρόπους ότι βρισκόμαστε μέσα σ’ ένα γλωσσικό παιχνίδι σε εξέλιξη. Δεν φείδεται της δευτεροπρόσωπης αφήγησης, καθιστώντας τον αναγνώστη συνεργό του, και στο ευφάνταστο «Ψαλίδι», τον συμπεριλαμβάνει στο cast των χαρακτήρων του. «Εσύ [τον βλέπεις] ως κάποιον που αγνοώ». Αντίστοιχα, το συγγραφικό εγώ παρεισφρέει απροκάλυπτα στο κείμενο: «Πάμε, λοιπόν, παρακάτω με μερικές κοφτές και αρκετά μελοδραματικές φράσεις». Αλλού: «Είμαστε εδώ και ώρα όρθιοι κι έτσι θα παραμείνουμε ως το τέλος, κάτι που λέγεται ορθοστασία και πολλή δουλειά για να γραφτεί ένα διήγημα». Ενισχύεται, λοιπόν, σε κάθε ευκαιρία η ψευδαίσθηση του κείμενου ως συμβάν που ενεργοποιείται στον παρόντα χρόνο από την ανάγνωση («αυτή τη στιγμή που σας μιλώ», «τώρα λοιπόν ανακοινώνω»). 

Καθομολογία του συγγραφέα, η σκευή των διηγημάτων του έχει υλικά κοινά με τα όνειρα: «εύθραυστα, εύφλεκτα, δίχως αρχή και τέλος» – αυτά, αρέσκεται να τα εξωθεί στα άκρα για να δοκιμάσει την αντοχή τους («Παπάκι», «Το κομμένο πόδι»). Προκρίνοντας την ωμότητα και το παράδοξο, το ευμετάβλητο των μορφών, κι έναν προ-οιδιπόδειο αμοραλισμό στα γλωσσικά παιχνίδια που κατασκευάζει, ο Αμανατίδης μας εισάγει σ’ έναν sui generis, συγγραφικό «Κήπο επίγειων απολαύσεων». Η συνολική επίγευση του βιβλίου, πάντως, αφορά μάλλον την γλωσσική του ενάργεια, παρά την παρέλαση από τα απροσδόκητα πλάσματα που κατοικούν εκεί.

* Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη – Μονόλογοι και ομολογίες

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη – Μονόλογοι και ομολογίες

Για το βιβλίο του Γιάννη Ευσταθιάδη «Ανοιχτό μικρόφωνο – Μονόλογοι και ομολογίες» (εκδ. Μελάνι).

Της Άννας Λυδάκη

«Έχεις δει ποτέ φωτογραφία με το πρόσωπο να κλαίει; Έχεις; Ενώ η φωνή είναι αλλιώς…» Όλοι έχουμε δει πρόσωπα να κλαίνε σε φωτογραφίες, όμως μόνο αν είναι ενσταντανέ, φ...

Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων, του Γιώργου Σκαμπαρδώνη

Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων, του Γιώργου Σκαμπαρδώνη

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα © Nafsika G./Unsplash

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

«Στο “Jumbo”» ο αφηγητής παρακολουθεί έναν εβδομηντάχρονο υπερήλικα να σερ...

Το ίδιο χώμα, της Λίλας Τρουλινού

Το ίδιο χώμα, της Λίλας Τρουλινού

Για το μυθιστόρημα της Λίλας Τρουλινού «Το ίδιο χώμα – Κατεβαίνοντας τις ανηφόρες της ιστορίας» (εκδ. Περισπωμένη). Στην κεντρική εικόνα, πίνακας της Σοφίας Δατσέρη. 

Του Νίκου Ξένιου

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Τρουλινο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μια μέρα σαν σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου 1977, πέθανε στο Παρίσι από καρδιακή προσβολή στα 54 της χρόνια η «θεία» Μαρία Κάλλας. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Η μεγαλύτερη ντίβα της όπερας, η Μαρία Κάλλας γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη στις 2 Δεκεμβρίου 1923. Η κόρη τω...

Τάβι Βάρτια: «Ήθελα να γράψω μια δυνατή ιστορία αγάπης και επιβίωσης»

Τάβι Βάρτια: «Ήθελα να γράψω μια δυνατή ιστορία αγάπης και επιβίωσης»

Συνέντευξη με τον Φινλανδό σκηνοθέτη, σεναριογράφο και συγγραφέα Taavi Vartia, με αφορμή το μυθιστόρημά του «Κλεμμένη νύφη» (μτφρ. Όικαρινεν-Βασιλοπούλου Γιάννα, εκδ. Βακχικόν)

Της Ελένης Κορόβηλα

Ο Τάβι Βάρτια είναι γνωστό...

Ανακοινώθηκε η βραχεία λίστα για το Booker 2021

Ανακοινώθηκε η βραχεία λίστα για το Booker 2021

Πριν από λίγο ανακοινώθηκε η βραβεία λίστα με τα έξι μυθιστορήματα που είναι υποψήφια για το φετινό Man Booker Prize. Η λίστα δεν περιλαμβάνει ούτε τον Καζούο Ισιγκούρο ούτε τη Ρέιτσελ Κασκ.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 31 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ