Η πάλη με τον άγγελο, του Σταμάτη Πολενάκη

Ο συγγραφέας-αφηγητής, ας τον ονομάσουμε «Πολενάκη», παρακολουθεί τον Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι –ναι, τον πασίγνωστο κορυφαίο λογοτέχνη– στη Γενεύη να θρηνεί την κόρη του που πέθανε, αλλά και να καταριέται τους Ελβετούς που φέρονται ψυχρά και απάνθρωπα. Παράλληλα, να μαθαίνει τις ειδήσεις μέσω του Τύπου που αναφέρονται στη δολοφονία του αποστάτη Ιβάν Ιβάνοφ από τον επαναστάτη Σεργκέι Νετσάγιεφ. Ένας συγγραφέας, λοιπόν, παρακολουθεί έναν άλλο συγγραφέα να συλλαμβάνει το θέμα που θα γίνει πυρήνας του βιβλίου του, των Δαιμονισμένων. Το περιστατικό της δολοφονίας συνέβη το 1869, ενώ το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Рyсский вeстник» («Ρωσικός αγγελιοφόρος») το 1871-2.

Γιατί ο Έλληνας πεζογράφος εγκύπτει στη δολοφονία που διέπραξε ο Νετσάγιεφ και στη μυθοπλασία που αυτή ενέπνευσε; Ποια τεθλασμένη γραμμή συνδέει την Πάλη με τον άγγελο με τους Δαιμονισμένους και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, αλλά και όλης της ανθρώπινης ιστορίας;

Η Ρωσία –και γενικότερα η Ευρώπη του 19ου αιώνα– λειτουργεί ως μήτρα θεωριών, ιδεολογιών, επαναστατικών απόψεων και κοινωνικών ζυμώσεων. Από τον πανσλαβισμό έως τον ευρωπαϊσμό, που οδηγούν προς αντίθετες κατευθύνσεις τον προσανατολισμό της χώρας, μέχρι τον αναρχισμό του Μπακούνιν και τον μηδενισμό, που εισάγεται στο Πατέρες και γιοι του Ιβάν Τουργκένιεφ (1862), από τον φιλελευθερισμό εισαγμένο από τη Γαλλία έως τις μαρξιστικές και σοσιαλιστικές ιδέες, που κερδίζουν σταδιακά έδαφος, κι από τους επαναστάτες Δεκεμβριστές του 1825 μέχρι τις αντιτσαρικές εξεγέρσεις. Σ’ αυτό το κλίμα, ο Σεργκέι Νετσάγιεφ –μέσα στη δεκαετία του 1860– εκφράζει δυναμικά το πνεύμα του μηδενισμού (ή νιχιλισμού), τάσσεται υπέρ μιας καθολικής ανατροπής των υπαρχουσών δομών, θεωρεί απαραίτητη την ένοπλη πάλη και τη βία, διακηρύσσει ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα και ως «πρώτος αδελφός» της επαναστατικής οργάνωσης «Λαϊκή Εκδίκηση» δολοφονεί τον Ιβάνοφ. Εδώ μπαίνει στο προσκήνιο ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, που εμπνέεται και πλάθει τον ήρωά του Πιότρ Βερχοβένσκι.

Η αφήγηση αφίσταται από τον μυθιστορηματικό ειρμό και αξιοποιεί την αποσπασματικότητα της ποίησης, ώστε να δημιουργήσει εντυπώσεις και κλονισμούς.

Η δολοφονία του Ιβάνοφ είναι το κέντρο, από το οποίο με σπειροειδείς κονδυλιές η αφήγηση του Σταμάτη Πολενάκη περνά στους επάλληλους κύκλους της ιστορίας. Ο μυθιστοριογράφος εφαρμόζει μια ποιητική μέθοδο, όχι στο ύφος του λόγου, αλλά στη συνάρμοση των εικόνων του, των επεισοδίων δηλαδή, που διαπερνούν την ιστορία για να επικαθορίσουν το στίγμα της ματιάς του. Η αφήγηση αφίσταται από τον μυθιστορηματικό ειρμό και αξιοποιεί την αποσπασματικότητα της ποίησης, ώστε να δημιουργήσει εντυπώσεις και κλονισμούς· μια στο αιματηρό 1869 και στους Δαιμονισμένους του 1871 και μια στο παρελθόν του 16ου αιώνα ή στο μέλλον του 20ού.

Ρητά ο συγγραφέας θέλει να σκιαγραφήσει –διά του Ντοστογιέφσκι και μέσω αυτού– «τις δραματικές συνέπειες που μπορεί να έχει πάνω στην ανθρώπινη ζωή η τυφλή πίστη στη λογική και στην πρόοδο», η πίστη ότι στο όνομα του γενικού καλού μπορεί να γίνουν θηριωδίες και στο όραμα της επανάστασης να εκμηδενιστεί η ανθρώπινη ζωή: από την εξέγερση της Δρέσδης το 1849 ως την εκτέλεση του Νικολάι Γκουμιλιόφ το 1921 κι από τον σφαγιασμό χιλιάδων χωρικών και του πρωτοστάτη της εξέγερσης Τόμας Μύντσερ το 1525 έως τις διώξεις εναντίον της Αχμάτοβα το 1941 στην ΕΣΣΔ κι από τη γενοκτονία των Αρμενίων εκ μέρους των Τούρκων μέχρι τις δίκες της Μόσχας στη δεκαετία του ’30…

Ο Σταμάτης Πολενάκης γεννήθηκε το 1970 στην Αθήνα. Σπούδασε στο Τμήμα Ισπανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Complutense της Μαδρίτης. Έχει δημοσιεύσει έξι ποιητικές συλλογές. Για το τελευταίο του βιβλίο, Τα τριαντάφυλλα της Μερσέδες (Μικρή Άρκτος, 2016), τιμήθηκε με το βραβείο ποίησης του περιοδικού Αναγνώστης το 2016 και με το κρατικό βραβείο ποίησης 2017.

Ο συγγραφέας-αφηγητής παρεμβαίνει και συνδέει την αφήγησή του με την Ιστορία, με έναν τρόπο όμως που φανερώνει ότι η πρώτη είναι υπόδουλη της δεύτερης, δεν μπορεί να ξεφύγει από τη νομοτέλειά της, κι ότι ο ίδιος ο δημιουργός θα ήθελε πολύ να αλλάξει τα πράγματα, αλλά δεν μπορεί. Ο παντοδύναμος συγγραφέας, που οικοδομεί, αλλάζει, χειραγωγεί, διαγράφει ό,τι υπάρχει μέσα στο βιβλίο του, είναι ανήμπορος σαν μικρός θεός μπροστά στη λαίλαπα της μοίρας.

Με αυτόν τον τρόπο, το βιβλίο του Σταμάτη Πολενάκη, με τη μισοδοκιμιακή, μισομυθοπλαστική του μορφή, γίνεται μια μετααφηγηματική πράξη (ξεκινά από τον Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι για να καταλήξει στον Γ. Άιντελμαν) και συνάμα μια μεταϊστορική χειρονομία, που αναρωτιέται πόσο αναπόφευκτη είναι η Ιστορία και πόσο αναπόδραστο είναι το Κακό μέσα σ’ αυτήν. Κι αν ο Παράδεισος χάθηκε από μια ανθρώπινη παρεξήγηση των λόγων του Θεού; Αν δηλαδή το Κακό μπήκε στον κόσμο, κατά λάθος; Και πού είναι ο Θεός μέσα σε όλο αυτό: δεν είναι τόσο ισχυρός όσο δηλώνεται ή έχει παραιτηθεί από κάθε ανάμιξη στα ανθρώπινα; Είναι μια απορία ανάλογη με τη γνωστή ρήση του Πρίμο Λέβι, που εκφράζεται από τον ιταλοεβραίο συγγραφέα ως βεβαιότητα, «Υπάρχει το Αουσβιτς, δεν μπορεί επομένως να υπάρχει Θεός».

Δοκίμιο, μυθοπλασία, ποιητική σπειροειδής γραφή, μετα-ιστορία, το έργο του Σταμάτη Πολενάκη ορθώνει τη βαθιά πολιτική και αισθητική του γραφή μέσα στο χάος των εποχών. Είναι ο προβληματισμός που εκπορεύεται από ένα οδυνηρό «γιατί;» και μια κραυγή που βλέπει τη λογοτεχνία και την Ιστορία να ωρύονται μπροστά στη φρίκη.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Η πάλη με τον Άγγελο
ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΠΟΛΕΝΑΚΗΣ
ΕΝΥΠΝΙΟ 2020
Σελ. 176, τιμή εκδότη €12,20

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΜΑΤΗ ΠΟΛΕΝΑΚΗ