Σάκος εκστρατείας του επίμονου αναγνώστη: «Βιβλιοφάγοι & Βιβλιομανείς»

Βιβλιοφάγοι & Βιβλιομανείς: Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος «Το εικοσιτετράωρο ενός αναγνώστη» (εκδ. Πόλις), Nuccio Ordine «Οι κλασικοί στη ζωή μας — Μια μικρή ιδανική βιβλιοθήκη» (μτφρ. Μαρία Σπυριδοπούλου, εκδ. Άγρα), Αλέξης Πανσέληνος «Σεμινάρια δημιουργικής γραφής» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη

Στη σειρά κειμένων με τίτλο Σάκος Εκστρατείας, προτείνω παράλληλες αγαγνώσεις, δίδυμες, ενίοτε και τρίδυμες, συνδυασμούς νέων κυκλοφοριών με κάποιες παλαιότερες ώστε η τέρψη της ανάγνωσης να συμβαδίσει με την καλύτερη αφομοίωση των σελίδων, μιας και πάντα τα διασταυρούμενα πυρά είναι και τα αποτελεσματικότερα. Τρία βιβλία, αυτή τη φορά, διεκδικούν μια περίοπτη θέση στο κομοδίνο, στο γραφείο, και στη βιβλιοθήκη κάθε επίμονου αναγνώστη. Τα υπογράφουν, μάλιστα, συστηματικοί και αθεράπευτοι λάτρεις της ανάγνωσης.

Μανιώδεις και μανιακοί ενίοτε, ορισμένοι συγγραφείς γράφουν μόνο και μόνο διότι η συγγραφή είναι το άλλοθί τους για να διαβάζουν.

Μανιώδεις και μανιακοί ενίοτε, ορισμένοι συγγραφείς γράφουν μόνο και μόνο διότι η συγγραφή είναι το άλλοθί τους για να διαβάζουν. Ίσως θα ήσαν ευτυχείς εάν τον χρόνο της συγγραφής κατάφερναν να τον περιορίσουν σε ένα επαρκές ελάχιστο επιμηκύνοντας όσο δεν πάει τις ώρες της ανάγνωσης, αλλά και της επιλογής και αγοράς βιβλίων, της καταστρώσεως απανωτών καταλόγων με τα αγαπημένα τους βιβλία, με τα βιβλία που θα έπαιρναν σε ένα νησί όπου θα έμεναν για πάντα, με όσα βιβλία διάβασαν μεταξύ συρμού και αποβάθρας, με εκείνα τα βιβλία που δεν εγκατέλειψαν αφηρημένοι στο κουρείο, και ούτω καθεξής. Δύο Έλληνες και ένας Ιταλός, εξ αγχιστείας συγγενείς του Μπόρχες και του Καλβίνο, αλλά και εξ αίματος (αν σκεφτούμε πόσο αίμα —όσο και μελάνι! όσο και χρήμα και χρόνος!— ξοδεύεται για να αποκτηθούν, να διαβαστούν, να ταξινομηθούν, κ.τ.λ., τα βιβλία που λιγουρεύονται οι βιβλιομανείς), μας προσφέρουν μεγάλη αναγνωστική τέρψη, συνοδευόμενη από ισχυρές δόσεις χιούμορ και από εκκλήσεις να συμμεριστούμε το πάθος τους — όχι μόνον το υγιέστερο πάθος από καταβολής κόσμου, αλλά και αυτό διά του οποίου γίνεται καλύτερη η ανθρωπότητα: το πάθος της φιλαναγνωσίας, το πάθος της βιβλιοφιλίας.

Ο Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος (Αθήνα, 1971) συνομιλεί με θηριώδεις αναγνώστες, όπως ο Αλμπέρτο Μανγκέλ (Alberto Manguel, Μπουένος Άιρες, 1948) και ο Ζορζ Περέκ (Georges Perec, 1936-1982), και συγκροτεί τη δική του αναγνωστική (κατά το: ποιητική), το δικό του βιβλιοφιλικό ήθος, τη δική του απολογία και τον δικό του πανηγυρικό για τα όσα έχει διαπράξει και, συνάμα, κατορθώσει από τότε που αποφάσισε ότι τα βιβλία είναι η μοίρα του. Στον κομψό τόμο Το εικοσιτετράωρο ενός αναγνώστη (εκδ. Πόλις), στεγάζονται τριάντα έξι κείμενα που καταπιάνονται με θέματα όπως «Τι διαβάζουν οι συγγραφείς που διαβάζεις» (όπου μαθαίνουμε κάποια από τα βιβλία που σημάδεψαν τη ζωή δημιουργών όπως ο Αχιλλέας Κυριακίδης, ο Χάρης Βλαβιανός, ο Κώστας Μαυρουδής, ο Δημήτρης Μαμαλούκας, κ.ά.), σε ποια μέρη και ποιες ώρες προτιμούσαν να αφοσιώνονται στο διάβασμα φυσιογνωμίες και προσωπικότητες όπως ο Στέφαν Τσβάιχ αλλά και ο Πετράρχης, ο Χάρολντ Μπλουμ αλλά και ο Δημήτριος Βικέλας, ο Στίβεν Κινγκ αλλά και ο Μακιαβέλι, ή τι σημαίνει κλασικός συγγραφέας και γιατί είναι καλύτερο να διαβάζουμε τους κλασικούς από το να μην τους διαβάζουμε.

Στο Εικοσιτετράωρο θα συναντήσουμε μιαν ευπρόσδεκτη υπεράσπιση της μη γραμμικής ανάγνωσης (με μνείες στον Κορτάσαρ, στον Μπάροουζ, στον Πάβιτς), θα βρούμε πληροφορίες σχετικά με τα χόμπι θρυλικών ντετέκτιβ όπως ο Σέρλοκ Χολμς (παίζει βιολί, παίρνει μορφίνη, ασχολείται με τη μελισσοκομία), ο Πέπε Καρβάλιο (μαγειρεύει περίφημα και στο τζάκι του καίει βιβλία), ο Ρέμπους (πίνει, περιπλανιέται, και παθιάζεται με τους Who και με τους Rolling Stones), ο αδιανόητος ανάρχας που γεννήθηκε από την πένα του Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ και ακούει στο όνομα Έκτορ Μπελασκοαράν Σάιν, και ο αγαπημένος μας Φίλιπ Μάρλοου (πίνει ουίσκι και παίζει σκάκι).

Το πιο απολαυστικό, και ταυτοχρόνως πιο σοβαρό, κείμενο του βιβλίου είναι, κατά τη (λίαν μεροληπτική, ας το ομολογήσω) γνώμη μου το «Ερωτηματολόγιο Αναγνωστικής Συμπεριφοράς», όπου ο αναγνώστης καλείται να απαντήσει σε 15 ερωτήσεις και εν συνεχεία να δει εάν κατατάσσεται στους «υγιείς βιβλιόφιλους», ή στην κατηγορία των «βιβλιοφάγων», ή εάν του αξίζει ο χαρακτηρισμός του «βιβλιομανούς», ενός κατεστραμμένου συναισθηματικά και οικονομικά τύπου που ζει σε μια προσωπική κόλαση «που ελάχιστα απέχει από το να αποτελεί τον προσωπικό του παράδεισο».

Ο Όρντινε επιμένει στην οικουμενική διάσταση της εκπαίδευσης, στην απόλυτη σημασία της μελέτης των κλασικών, ιδίως σήμερα, στην εποχή ενός γενικευμένου αναλφαβητισμού, που συνδυάζεται με την πρωτοκαθεδρία του fast, της άκρατης και άκριτης ταχύτητας στα πάντα και των πάντων.

Ο Νούτσιο Όρντινε (Nuccio Ordine, 1958), λόγιος και εκπαιδευτικός, προτάσσει τη «χρησιμότητα του άχρηστου», ήτοι του επιτηδεύματος της ζωής, της τέχνης του βίου, των τρόπων αντίστασης στη δικτατορία του κέρδους και του ωφελιμισμού. Ο Όρντινε επιμένει στην οικουμενική διάσταση της εκπαίδευσης, στην απόλυτη σημασία της μελέτης των κλασικών, ιδίως σήμερα, στην εποχή ενός γενικευμένου αναλφαβητισμού, που συνδυάζεται με την πρωτοκαθεδρία του fast, της άκρατης και άκριτης ταχύτητας στα πάντα και των πάντων. Ο Όρντινε, με το πολύτιμο βιβλίο Οι κλασικοί στη ζωή μας – Μια μικρή ιδανική βιβλιοθήκη (μτφρ. Μαρία Σπυριδοπούλου, εκδ. Άγρα), μας δελεάζει να εξοικειωθούμε με το πνεύμα, το γράμμα, τους τρόπους των κλασικών, με τις φωνές του Φόκνερ και του Φλομπέρ, του Μολιέρου και του Ντίκενς, του Μπαλζάκ και του Ρίλκε, του Πεσσόα και του Θερβάντες. «Ἡ διαφθορά είναι όπλο της μετριότητας», επισημαίνει ο Μπαλζάκ. «Αξιοθρήνητη είναι η ζωή των ανθρώπων αφού ολόκληρη σαν θυελλώδης άνεμος τη διαπερνά η αφόρητη φιλαργυρία», τονίζει ο [Ψευδο] Ιπποκράτης. «Ο άνθρωπος/ που μέσα του δεν έχει μουσική, ούτε συγκινιέται/ από γλυκόηχων τόνων συμφωνία, είναι άξιος/ για προδοσιές, ρεμούλες και κατεργαριές», διδασκόμαστε από τον μεγαλοφυέστερο κατάσκοπο νου και ψυχής του κόσμου, από εκείνον τον πρώτο «κοσμοναύτη του έσω διαστήματος», τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Ο Νούτσιο Όρντινε, σαν μαέστρος, συντονίζει τις φωνές των κλασικών, καλώντας μας να επωφεληθούμε, αν μη τι άλλο, από τη σοφία και τις βαθιές τους γνώσεις.

Με το έξοχο και αιχμηρό χιούμορ του καλιεργημένου αναγνώστη και του μάστορα δημιουργού, ο Πανσέληνος προειδοποιεί: «Ή την τέχνη θα πάρετε στα σοβαρά ή τον εαυτό σας».

«Μη χάνετε την ώρα σας: ξεχασμένα αριστουργήματα δεν υπάρχουν. Ό,τι είναι σπουδαίο δεν ξεχνιέται, ό,τι έχει ξεχαστεί καλώς ξεχάστηκε. Και ο χρόνος είναι κριτικός αμείλικτος», φρονεί ο συγγραφέας Αλέξης Πανσέληνος (Αθήνα, 1943) στο βιβλίο του Σεμινάρια δημιουργικής γραφής (εκδ. Κίχλη) όπου με δύο εισιτετράωρα αφορισμούς, ήτοι 48 πυκνές θέσεις για την κατάσταση της συγγραφής στην εποχή του fast, όπως λέει και ο Νούτσιο Όρντινε, επιθυμεί να μας στρέψει και αυτός στους κλασικούς και να μας θυμίσει ότι συγγραφικό έργο χωρίς μελέτη και δίχως εργασία, περισυλλογή, περίσκεψη, και περιπάτους στο παρελθόν δεν νοείται, ή έστω δεν μπορεί να έχει αξιώσεις ισχύος. Με το έξοχο και αιχμηρό χιούμορ του καλιεργημένου αναγνώστη και του μάστορα δημιουργού, ο Πανσέληνος προειδοποιεί: «Ή την τέχνη θα πάρετε στα σοβαρά ή τον εαυτό σας». Σχολιάζοντας ροπές και τάσεις της σύγχρονης βιβλιοπαραγωγής, ο Πανσέληνος, με γλώσσα μελετημένα απλή, μας ωθεί να σκεφτούμε περίπλοκα, να πάμε στο βάθος του κήπου της δημιουργικότητας, να φροντίσουμε την σκευή μας πριν πιάσουμε μολύβι και χαρτί. Αλλά και να αποφεύγουμε την πόζα, την εκζήτηση, το φαίνεσθαι που θέλει να υπερκεράσει το είναι. «Όσοι γράφουν μυθιστορήματα», μειδιά ο Πανσέληνος, «το κάνουν επειδή αισθάνονται πως μπορούν. Όσοι δεν μπορούν ισχυρίζονται ότι το μυθιστόρημα πέθανε». Και: «Είναι χάλια να μιλάτε σαν τον Μπουκόφσκι ενώ βλέπετε τον κόσμο με τα γυαλιά των αδελφών Μπροντέ».

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής.

Απόσπασμα από τα βιβλία

«Η κινητήρια δύναμη κάθε αφήγησης είναι η περιπλάνηση και η επιστροφή, γεγονός που καθορίζει και τη στάση που οφείλει να τηρεί ο αναγνώστης, αν στ᾽ αλήθεια επιθυμεί να καρπωθεί όση απόλαυση και ωφέλεια μπορεί να του προσφέρει η μοναχική πράξη της ανάγνωσης». (Χαράλαμπος Γιανακόπουλος, Το εικοσιτετράωρο ενός αναγνώστη, σ. 145)

«Η μάθηση απαιτεί βραδύτητα, στοχασμό, σιωπή, περισυλλογή. Για τον λόγο αυτό, στη σημερική τόσο δύσκολη εποχή μας, το εγκώμιο της βραδύτητας και της φιλολογίας που έπλεξε ο Φρήντριχ Νίτσε αντιπροσωπεύει ένα πολύτιμο και ευεργετικό δεδομένο». (Νούτσιο Όρντινε, Οι κλασικοί στη ζωή μας, σ. 53)

«Διαλέξτε προσεκτικά ποιους θα αντιγράψετε. Πολλοί από αυτούς είναι απλοί αντιγραφείς άλλων, και κρασί νερωμένο δυο φορές είναι για πέταμα». (Αλέξης Πανσέληνος, Σεμινάρια δημιουργικής γραφής, σ. 40)

Το 24ωρο ενός αναγνώστη
Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος
Πόλις 2017
Σελ. 256, τιμή εκδότη €12,00