«Άσμα Ασμάτων» του Ερνέστ Ρενάν (κριτική) – Μια σπουδαία μελέτη ενός ξεχωριστού ερωτικού κειμένου

Η επέτειος των διακοσίων ετών από τη γέννηση του Ερνέστ Ρενάν (Ernest Renan, 1823-1892) προσέφερε μια ωραία ευκαιρία στη σπουδαία φιλόλογο, πανεπιστημιακή καθηγήτρια, μεταφράστρια, συγγραφέα Ιφιγένεια Μποτουροπούλου ώστε να ενισχύσει την καθ’ ημάς πολιτισμική αγορά με μια ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα έκδοση, στην οποία τη θεματική και υφολογική εστίαση κατέχει το Άσμα Ασμάτων («Το κατεξοχήν Άσμα»), το μοναδικό ερωτικό κείμενο από τα Ποιητικά Βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, αποδιδόμενο στον βασιλιά Σολομώντα (10ος αιώνας π. Χ.).

Πρώτη ύλη για την ανά χείρας έκδοση αποτελεί η μετάφραση του Άσματος Ασμάτων από τον επιφανή συγγραφέα, φιλόλογο, φιλόσοφο, ιστορικό, εξέχοντα Γάλλο στοχαστή Ερνέστ Ρενάν.

Ο Ρενάν μετέφερε το πρωτότυπο εβραϊκό κείμενο στη γαλλική γλώσσα (Le Cantique des Cantiques, 1860), αναδεικνύοντας αυτή ως εργαλείο υψηλής τέχνης του λόγου, ενίσχυσε δε τη μετάφραση με διαχρονικού ενδιαφέροντος μελέτη σχετικά με το διάγραμμα, τη χρονολόγηση και τον χαρακτήρα του ποιήματος.

Με αυτή την ευκαιρία, έχει ενδιαφέρον να θυμηθούμε λεπτομέρειες που αφορούν τον βίο και τη δραστηριότητα του Ρενάν, όπως είναι οι πανεπιστημιακές σπουδές και το διδακτορικό του στη Σορβόννη, οι ιδιαίτερες έως αποκλίνουσες από τον καθολικό «κανόνα» απόψεις του για θεολογικά ζητήματα, μεταξύ των οποίων η έμφαση που έδινε στην ανθρώπινη φύση του Ιησού, περαιτέρω: η συμμετοχή του Ρενάν σε αρχαιολογική αποστολή στον Λίβανο για την ανασκαφή της αρχαίας Φοινίκης, οι περιηγήσεις του στην Αίγυπτο, στη Συρία, στην Τουρκία, στην Ελλάδα, η εκλογή του ως ακαδημαϊκού, καθώς και η δημοσίευση των Παιδικών και νεανικών αναμνήσεων (1883), όπου εντοπίζεται και η εμβληματική «Προσευχή πάνω στην Ακρόπολη» για τη θεά Αθηνά.

Επανέρχομαι στο Άσμα Ασμάτων και στην έκδοση της μετάφρασης του Ρενάν, η οποία αφιερώνεται στον πρώσο διπλωμάτη, αρχαιολόγο, θεολόγο, συγγραφέα βαρόνο Christian Karl Josias von Bunsen, και εισάγεται με Πρόλογο, όπου αναπτύσσεται η υπόθεση εργασίας σχετικά με την αντιμετώπιση του έργου σε πλαίσιο φιλολογικό, ιστορικό, ιδεολογικό, πολιτισμικό (μάλλον διαπολιτισμικό).

Eκτενέστατη μελέτη

Στην εκτενέστατη Μελέτη που ακολουθεί, ο Ρενάν αναπτύσσει και τεκμηριώνει την επιχειρηματολογία του με επιστημονική ακρίβεια και με ρητορική προφορικής μετάδοσης πληροφοριών για τη δομή του ποιήματος με άξονα τον έρωτα του Σολομώντος προς τη νεαρά Σουλαμίτιδα, για τον ειδολογικό χαρακτήρα του έργου (συγχρόνως δράμα και λυρική ποίηση), για τα σημαινόμενα και τις συνδηλώσεις του, για τη χρονική περίοδο της σύνθεσής του, για τη γεωγραφική προέλευση και καταγωγή του.

Στο πλαίσιο αυτό εντοπίζουμε πλείστα δεδομένα που αφορούν την κριτική, σημασιολογική, ερμηνευτική, δραματουργική ανάλυση του ποιήματος, καθώς και την αντιστικτική αντιμετώπισή του σε σχέση με άλλα ομοειδή έργα της Ανατολής (π. χ. μυστικιστική ποίηση της Ινδίας και της Περσίας), επίσης την πρόσληψη του ποιήματος σε διαχρονική διάσταση από διανοουμένους, λογίους, συγγραφείς, φιλοσόφους, θεολόγους και κληρικούς.

O Ερνέστ Ρενάν ήταν Γάλλος ιστορικός και φιλόλογος, συγγραφέας με μεγάλη γλαφυρότητα και θαυμαστή δύναμη (1823-1892). Έγραψε: "Οι αρχές του Χριστιανισμού", "Ο βίος του Ιησού", "Οι Απόστολοι", "Ο Παύλος", "Ο Αντίχριστος", "Τα Ευαγγέλια και η Β΄ χριστιανική γενεά", "Η χριστιανική Εκκλησία", "Ο Μάρκος Αυρήλιος", "Το τέλος του αρχαίου κόσμου", "Προσευχή πάνω στην Ακρόπολη" κ.ά. Η κόρη του παντρεύτηκε το Γιάννη Ψυχάρη, του οποίου ο γιος πήρε το όνομα του παππού του (Ερνέστος).

Στέψη της έκδοσης αποτελεί η μετάφραση του Άσματος Ασμάτων σε δύο εκδοχές: προτάσσεται η μετάφραση που αντιστοιχεί στη δομή του εβραϊκού πρωτοτύπου, και ακολουθεί η μετάφραση με σκηνικές εξηγήσεις του Ρενάν, όπου το κείμενο του ποιήματος έχει λάβει θεατρική μορφή με προβολή ποικίλων χαρακτήρων (ο Σολομών και η Σουλαμίτις, γυναίκες του χαρεμιού ως γυναικείος χορός και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ ως ανδρικός χορός, ο βοσκός και ο σοφός, δύο αδελφοί της Σουλαμίτιδος) σε πέντε πράξεις και συμπερασματικό επίλογο.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, η προ οφθαλμών έκδοση είναι δυνατόν να προσληφθεί ως πεδίο δημιουργικής συνάντησης της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου με τον Ερνέστ Ρενάν.Η ισχυρή κειμενική παρουσία της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου αποτυπώνεται στον συνδυασμό Εισαγωγής και Επιμέτρου ως πρωτότυπων παρακειμένων που υποστηρίζουν τη δημιουργική μετάφρασή της στα καθ’ ημάς για το υλικό της γαλλικής έκδοσης του Άσματος Ασμάτων από τον Ερνέστ Ρενάν.

Η εισαγωγή της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Στην Εισαγωγή, η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου παραθέτει τις απόψεις της με κριτική και συγκριτική αντίληψη σε ό,τι αφορά το κείμενο του Άσματος Ασμάτων και τη θεματική του με άξονα δομής τον έρωτα του Σολομώντος προς τη Σουλαμίτιδα, την προέλευση του κειμένου και τις ποικίλες ερμηνείες του (όπου και συνδηλωτική αναφορά της Μποτουροπούλου στον γάμο του Σολομώντος με τη Νααμά, κόρη του Φαραώ της Αιγύπτου), επίσης την υποδοχή του κειμένου από τη Δυτική και την Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και τις μεταφράσεις του κειμένου από την πρώτη στην Κοινή Ελληνική εκπονηθείσα από τους Εβδομήκοντα Γραμματικούς της Αλεξανδρείας, και τις εν συνεχεία αυτής μεταγενέστερες, μέχρι τη μετάφραση του Ρενάν και τις καινοτομίες που αυτός επέφερε στη γαλλική έκδοση με τις συνακόλουθες ποικίλες αντιδράσεις.

Στο Επίμετρο, η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου αναφέρεται στη διαχρονική πρόσληψη του Άσματος Ασμάτων και στον δημιουργικό διάλογο σε επίπεδο έμπνευσης και σε επίπεδο ειδικότερης αξιοποίησης, προσαρμογής ή διασκευής υλικού.

Στο Επίμετρο, η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου αναφέρεται στη διαχρονική πρόσληψη του Άσματος Ασμάτων και στον δημιουργικό διάλογο σε επίπεδο έμπνευσης και σε επίπεδο ειδικότερης αξιοποίησης, προσαρμογής ή διασκευής υλικού, που ανέπτυξε το ποίημα με προϊόντα πολιτισμικής παραγωγής στις περιοχές της λογοτεχνίας, της μουσικής, των εικαστικών και παραστατικών τεχνών.

Εδώ διασταυρώνουν τις κειμενικές διαδρομές τους, κατά παραβίαση χωροχρονικών συνθηκών, ο βυζαντινός ουμανιστής ιστορικός Μιχαήλ Ψελλός και ο Διονύσιος Σολωμός, ο ποιητής Γιωσέφ Ελιγιά και ο Γιώργος Σεφέρης, ο χαράκτης Α. Τάσσος και ο ζωγράφος Αλέκος Φασιανός, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μίκης Θεοδωράκης, και ακόμα: ο συγγραφέας Jean Giraudoux, οι ποιητές Guillaume Apollinaire και Paul Celan, ο συνθέτης και πιανίστας Anton Rubinstein, μεταξύ πολλών άλλων σε μια μακρά σειρά εκπροσώπων δημιουργικής έκφρασης.

Η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου ενίσχυσε την έκδοση με υποσέλιδο υπομνηματισμό (που συμπληρώνει τον αντίστοιχο υπομνηματισμό της γαλλικής έκδοσης), επίσης με ενδεικτική βιβλιογραφία και με βιο-/εργογραφικό σημείωμα για τον Ερνέστ Ρενάν.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, η ανά χείρας έκδοση προτείνει στην ευρύτερη – πέραν των ειδικών – κοινότητα των σύγχρονων αναγνωστών ατραπούς για ελεύθερες περιηγήσεις ανάμεσα σε τοπία με θεματικά και αισθητικά δεδομένα, όπως αποτυπώνονται σε έργα διαπολιτισμικής επικοινωνίας και διαχρονικής ισχύος.

Ιδιαιτέρως δε, η δημιουργική μετάφραση της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου για το κείμενο του Άσματος Ασμάτων είναι φανερό ότι αποδίδει με τον πλέον παραστατικό τρόπο τη σχέση ισοδυναμίας ανάμεσα στη γαλλική γλώσσα του Ερνέστ Ρενάν και στην ελληνική απόδοσή της (ειρήσθω εν παρόδω, ότι αυτή η σχέση ισοδυναμίας προσδιορίζει και τη μετάφραση της Ιφιγένειας για την «Προσευχή πάνω στην Ακρόπολη»).
Από αυτή την άποψη, είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε εδώ μια παραδειγματική μορφή «φροντιστηρίου» για τη λογοτεχνική μετάφραση, και παράλληλα ως εκ τούτου ένα στοιχείο προστιθεμένης αξίας για την έκδοση.

^＊ Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).

Αποσπάσματα από το Άσμα Ασμάτων

Σαν μηλιά ανάμεσα στα δέντρα του δάσους, έτσι είναι ο αγαπημένος μου ανάμεσα στους νέους. Πολύ καιρό επιθύμησα να καθίσω στη σκιά του, και ο καρπός του είναι γλυκός στον ουρανίσκο μου.
[…]
Ο αγαπημένος μου μοιάζει με το ζαρκάδι ή με νεβρό μιας ελαφίνας. Να τον που στέκεται πίσω από το τείχος, κοιτάζει από το παράθυρο, παραμονεύει στο καφασωτό.
[…]
Ο αγαπημένος μου είναι δικός μου κι εγώ δική του… Ο αγαπημένος μου, που βόσκει το κοπάδι του ανάμεσα στα κρίνα… Όταν πέφτει η ζέστη και γέρνουν οι σκιές, γύρνα πίσω, μοιάσε, πολυαγαπημένε μου, με το ζαρκάδι ή με το νεβρό των ελαφίνων στα λαγκάδια των βουνών.
[…]
Βάλε με τώρα σαν σφραγίδα στην καρδιά σου, σαν βραχιόλι στο μπράτσο σου, γιατί ο έρωτας είναι κραταιός σαν τον θάνατο […]. Οι ωκεανοί δεν θα μπορούσαν να σβήσουν τον έρωτα […].