asma asmaton tassos

Για το βιβλίο «Άσμα Ασμάτων» του Ερνέστ Ρενάν [Ernest Renan] (μτφρ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου, εκδ. Στερέωμα). Kεντρική εικόνα: Άσμα Ασμάτων, ξυλογραφία του Τάσσου © Εθνική Πινακοθήκη. 

Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη

Η επέτειος των διακοσίων ετών από τη γέννηση του Ερνέστ Ρενάν (Ernest Renan, 1823-1892) προσέφερε μια ωραία ευκαιρία στη σπουδαία φιλόλογο, πανεπιστημιακή καθηγήτρια, μεταφράστρια, συγγραφέα Ιφιγένεια Μποτουροπούλου ώστε να ενισχύσει την καθ’ ημάς πολιτισμική αγορά με μια ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα έκδοση, στην οποία τη θεματική και υφολογική εστίαση κατέχει το Άσμα Ασμάτων («Το κατεξοχήν Άσμα»), το μοναδικό ερωτικό κείμενο από τα Ποιητικά Βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης, αποδιδόμενο στον βασιλιά Σολομώντα (10ος αιώνας π. Χ.).

Πρώτη ύλη για την ανά χείρας έκδοση αποτελεί η μετάφραση του Άσματος Ασμάτων από τον επιφανή συγγραφέα, φιλόλογο, φιλόσοφο, ιστορικό, εξέχοντα Γάλλο στοχαστή Ερνέστ Ρενάν.

stereoma renan asma asmaton

Ο Ρενάν μετέφερε το πρωτότυπο εβραϊκό κείμενο στη γαλλική γλώσσα (Le Cantique des Cantiques, 1860), αναδεικνύοντας αυτή ως εργαλείο υψηλής τέχνης του λόγου, ενίσχυσε δε τη μετάφραση με διαχρονικού ενδιαφέροντος μελέτη σχετικά με το διάγραμμα, τη χρονολόγηση και τον χαρακτήρα του ποιήματος.

Με αυτή την ευκαιρία, έχει ενδιαφέρον να θυμηθούμε λεπτομέρειες που αφορούν τον βίο και τη δραστηριότητα του Ρενάν, όπως είναι οι πανεπιστημιακές σπουδές και το διδακτορικό του στη Σορβόννη, οι ιδιαίτερες έως αποκλίνουσες από τον καθολικό «κανόνα» απόψεις του για θεολογικά ζητήματα, μεταξύ των οποίων η έμφαση που έδινε στην ανθρώπινη φύση του Ιησού, περαιτέρω: η συμμετοχή του Ρενάν σε αρχαιολογική αποστολή στον Λίβανο για την ανασκαφή της αρχαίας Φοινίκης, οι περιηγήσεις του στην Αίγυπτο, στη Συρία, στην Τουρκία, στην Ελλάδα, η εκλογή του ως ακαδημαϊκού, καθώς και η δημοσίευση των Παιδικών και νεανικών αναμνήσεων (1883), όπου εντοπίζεται και η εμβληματική «Προσευχή πάνω στην Ακρόπολη» για τη θεά Αθηνά.

Επανέρχομαι στο Άσμα Ασμάτων και στην έκδοση της μετάφρασης του Ρενάν, η οποία αφιερώνεται στον πρώσο διπλωμάτη, αρχαιολόγο, θεολόγο, συγγραφέα βαρόνο Christian Karl Josias von Bunsen, και εισάγεται με Πρόλογο, όπου αναπτύσσεται η υπόθεση εργασίας σχετικά με την αντιμετώπιση του έργου σε πλαίσιο φιλολογικό, ιστορικό, ιδεολογικό, πολιτισμικό (μάλλον διαπολιτισμικό).

Eκτενέστατη μελέτη

Στην εκτενέστατη Μελέτη που ακολουθεί, ο Ρενάν αναπτύσσει και τεκμηριώνει την επιχειρηματολογία του με επιστημονική ακρίβεια και με ρητορική προφορικής μετάδοσης πληροφοριών για τη δομή του ποιήματος με άξονα τον έρωτα του Σολομώντος προς τη νεαρά Σουλαμίτιδα, για τον ειδολογικό χαρακτήρα του έργου (συγχρόνως δράμα και λυρική ποίηση), για τα σημαινόμενα και τις συνδηλώσεις του, για τη χρονική περίοδο της σύνθεσής του, για τη γεωγραφική προέλευση και καταγωγή του.

Στο πλαίσιο αυτό εντοπίζουμε πλείστα δεδομένα που αφορούν την κριτική, σημασιολογική, ερμηνευτική, δραματουργική ανάλυση του ποιήματος, καθώς και την αντιστικτική αντιμετώπισή του σε σχέση με άλλα ομοειδή έργα της Ανατολής (π. χ. μυστικιστική ποίηση της Ινδίας και της Περσίας), επίσης την πρόσληψη του ποιήματος σε διαχρονική διάσταση από διανοουμένους, λογίους, συγγραφείς, φιλοσόφους, θεολόγους και κληρικούς.

ernest renan

O Ερνέστ Ρενάν ήταν Γάλλος ιστορικός και φιλόλογος, συγγραφέας με μεγάλη γλαφυρότητα και θαυμαστή δύναμη (1823-1892). Έγραψε: "Οι αρχές του Χριστιανισμού", "Ο βίος του Ιησού", "Οι Απόστολοι", "Ο Παύλος", "Ο Αντίχριστος", "Τα Ευαγγέλια και η Β΄ χριστιανική γενεά", "Η χριστιανική Εκκλησία", "Ο Μάρκος Αυρήλιος", "Το τέλος του αρχαίου κόσμου", "Προσευχή πάνω στην Ακρόπολη" κ.ά. Η κόρη του παντρεύτηκε το Γιάννη Ψυχάρη, του οποίου ο γιος πήρε το όνομα του παππού του (Ερνέστος).

Στέψη της έκδοσης αποτελεί η μετάφραση του Άσματος Ασμάτων σε δύο εκδοχές: προτάσσεται η μετάφραση που αντιστοιχεί στη δομή του εβραϊκού πρωτοτύπου, και ακολουθεί η μετάφραση με σκηνικές εξηγήσεις του Ρενάν, όπου το κείμενο του ποιήματος έχει λάβει θεατρική μορφή με προβολή ποικίλων χαρακτήρων (ο Σολομών και η Σουλαμίτις, γυναίκες του χαρεμιού ως γυναικείος χορός και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ ως ανδρικός χορός, ο βοσκός και ο σοφός, δύο αδελφοί της Σουλαμίτιδος) σε πέντε πράξεις και συμπερασματικό επίλογο.

Υπ’ αυτές τις συνθήκες, η προ οφθαλμών έκδοση είναι δυνατόν να προσληφθεί ως πεδίο δημιουργικής συνάντησης της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου με τον Ερνέστ Ρενάν.Η ισχυρή κειμενική παρουσία της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου αποτυπώνεται στον συνδυασμό Εισαγωγής και Επιμέτρου ως πρωτότυπων παρακειμένων που υποστηρίζουν τη δημιουργική μετάφρασή της στα καθ’ ημάς για το υλικό της γαλλικής έκδοσης του Άσματος Ασμάτων από τον Ερνέστ Ρενάν.

Η εισαγωγή της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Στην Εισαγωγή, η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου παραθέτει τις απόψεις της με κριτική και συγκριτική αντίληψη σε ό,τι αφορά το κείμενο του Άσματος Ασμάτων και τη θεματική του με άξονα δομής τον έρωτα του Σολομώντος προς τη Σουλαμίτιδα, την προέλευση του κειμένου και τις ποικίλες ερμηνείες του (όπου και συνδηλωτική αναφορά της Μποτουροπούλου στον γάμο του Σολομώντος με τη Νααμά, κόρη του Φαραώ της Αιγύπτου), επίσης την υποδοχή του κειμένου από τη Δυτική και την Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και τις μεταφράσεις του κειμένου από την πρώτη στην Κοινή Ελληνική εκπονηθείσα από τους Εβδομήκοντα Γραμματικούς της Αλεξανδρείας, και τις εν συνεχεία αυτής μεταγενέστερες, μέχρι τη μετάφραση του Ρενάν και τις καινοτομίες που αυτός επέφερε στη γαλλική έκδοση με τις συνακόλουθες ποικίλες αντιδράσεις.

Στο Επίμετρο, η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου αναφέρεται στη διαχρονική πρόσληψη του Άσματος Ασμάτων και στον δημιουργικό διάλογο σε επίπεδο έμπνευσης και σε επίπεδο ειδικότερης αξιοποίησης, προσαρμογής ή διασκευής υλικού.

Στο Επίμετρο, η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου αναφέρεται στη διαχρονική πρόσληψη του Άσματος Ασμάτων και στον δημιουργικό διάλογο σε επίπεδο έμπνευσης και σε επίπεδο ειδικότερης αξιοποίησης, προσαρμογής ή διασκευής υλικού, που ανέπτυξε το ποίημα με προϊόντα πολιτισμικής παραγωγής στις περιοχές της λογοτεχνίας, της μουσικής, των εικαστικών και παραστατικών τεχνών.

Εδώ διασταυρώνουν τις κειμενικές διαδρομές τους, κατά παραβίαση χωροχρονικών συνθηκών, ο βυζαντινός ουμανιστής ιστορικός Μιχαήλ Ψελλός και ο Διονύσιος Σολωμός, ο ποιητής Γιωσέφ Ελιγιά και ο Γιώργος Σεφέρης, ο χαράκτης Α. Τάσσος και ο ζωγράφος Αλέκος Φασιανός, ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μίκης Θεοδωράκης, και ακόμα: ο συγγραφέας Jean Giraudoux, οι ποιητές Guillaume Apollinaire και Paul Celan, ο συνθέτης και πιανίστας Anton Rubinstein, μεταξύ πολλών άλλων σε μια μακρά σειρά εκπροσώπων δημιουργικής έκφρασης.

Η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου ενίσχυσε την έκδοση με υποσέλιδο υπομνηματισμό (που συμπληρώνει τον αντίστοιχο υπομνηματισμό της γαλλικής έκδοσης), επίσης με ενδεικτική βιβλιογραφία και με βιο-/εργογραφικό σημείωμα για τον Ερνέστ Ρενάν.

Με αυτές τις προϋποθέσεις, η ανά χείρας έκδοση προτείνει στην ευρύτερη – πέραν των ειδικών – κοινότητα των σύγχρονων αναγνωστών ατραπούς για ελεύθερες περιηγήσεις ανάμεσα σε τοπία με θεματικά και αισθητικά δεδομένα, όπως αποτυπώνονται σε έργα διαπολιτισμικής επικοινωνίας και διαχρονικής ισχύος.

Ιδιαιτέρως δε, η δημιουργική μετάφραση της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου για το κείμενο του Άσματος Ασμάτων είναι φανερό ότι αποδίδει με τον πλέον παραστατικό τρόπο τη σχέση ισοδυναμίας ανάμεσα στη γαλλική γλώσσα του Ερνέστ Ρενάν και στην ελληνική απόδοσή της (ειρήσθω εν παρόδω, ότι αυτή η σχέση ισοδυναμίας προσδιορίζει και τη μετάφραση της Ιφιγένειας για την «Προσευχή πάνω στην Ακρόπολη»).
Από αυτή την άποψη, είναι δυνατόν να αναγνωρίσουμε εδώ μια παραδειγματική μορφή «φροντιστηρίου» για τη λογοτεχνική μετάφραση, και παράλληλα ως εκ τούτου ένα στοιχείο προστιθεμένης αξίας για την έκδοση.

 Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).


Αποσπάσματα από το Άσμα Ασμάτων

Σαν μηλιά ανάμεσα στα δέντρα του δάσους, έτσι είναι ο αγαπημένος μου ανάμεσα στους νέους. Πολύ καιρό επιθύμησα να καθίσω στη σκιά του, και ο καρπός του είναι γλυκός στον ουρανίσκο μου.
[…]
Ο αγαπημένος μου μοιάζει με το ζαρκάδι ή με νεβρό μιας ελαφίνας. Να τον που στέκεται πίσω από το τείχος, κοιτάζει από το παράθυρο, παραμονεύει στο καφασωτό.
[…]
Ο αγαπημένος μου είναι δικός μου κι εγώ δική του… Ο αγαπημένος μου, που βόσκει το κοπάδι του ανάμεσα στα κρίνα… Όταν πέφτει η ζέστη και γέρνουν οι σκιές, γύρνα πίσω, μοιάσε, πολυαγαπημένε μου, με το ζαρκάδι ή με το νεβρό των ελαφίνων στα λαγκάδια των βουνών.
[…]
Βάλε με τώρα σαν σφραγίδα στην καρδιά σου, σαν βραχιόλι στο μπράτσο σου, γιατί ο έρωτας είναι κραταιός σαν τον θάνατο […]. Οι ωκεανοί δεν θα μπορούσαν να σβήσουν τον έρωτα […].

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

Για το βιβλίο «Σχέδια» του Φραντς Κάφκα [Franz Kafka] (μτφρ. Μαρία Μπεζαντάκου, Σοφία Χρυσαφοπούλου, εκδ. Οξύ).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Φιγούρες αιωρούμενες, ρευστές, δίχως χαρακτηριστικά στα πρόσωπα, άμορφες, σχεδόν μη α...

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

Για το βιβλίο του Ράτζα Σεχάντε [Raja Shehadeh] «Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη;» (μτφρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Οκτώ μήνες αφότου ξεκίνησε ο καταστροφικός και αδιέξ...

«Αξιοπρέπεια για τους βαθιά αμνήμονες συνανθρώπους μας» του Στίβεν Γκ. Ποστ (κριτική) – Πώς μπορούν να ανταποκριθούν οι φροντιστές στις δυσκολίες της νόσου Αλτσχάιμερ

«Αξιοπρέπεια για τους βαθιά αμνήμονες συνανθρώπους μας» του Στίβεν Γκ. Ποστ (κριτική) – Πώς μπορούν να ανταποκριθούν οι φροντιστές στις δυσκολίες της νόσου Αλτσχάιμερ

Για το βιβλίο του Στίβεν Γκ. Ποστ [Stephen G. Post] «Αξιοπρέπεια για τους βαθιά αμνήμονες συνανθρώπους μας» (μτφρ. Πολυξένη Τσαλίκη, εκδ. Αρμός), ένα βιβλίο για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι φροντιστές ανθρώπων που πάσχουν από Αλτσχάιμερ. Κεντρική εικόνα: από την ταινία «Ο πατέρας» με πρωταγωνιστή τον Άντονι Χ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ