Για το δοκίμιο του Κυριάκου Δημητρίου «Η κρυφή ζωή των φιλοσόφων» (εκδ. Επίκεντρο). Κεντρική εικόνα: Ο Νεύτωνας.
Γράφει ο Αντώνης Γουλιανός
Ο βιογραφισμός είναι μια μέθοδος που παρά την μεγάλη της παράδοση επικρίθηκε αρκετά τον 20ό αιώνα. Λόγω της χρονικής της παλαιότητας -καθιερώθηκε από την Αναγέννηση και, παρότι επικαιροποιήθηκε αρκετά με τις κριτικές αναλύσεις του Σαιντ Μπεβ- δεν κατάφερε να αποβάλλει τον μερικώς παρωχημένο χαρακτήρα της. Yπάρχουν βεβαίως στιβαρά επιχειρήματα εναντίον της, ωστόσο εξακολουθεί να συνιστά μια μέθοδο που παραμένει χρήσιμη ως συνοδευτικό εργαλείο για τον σύγχρονο μελετητή και κριτικό. Το μεγαλύτερο πλήγμα στον βιογραφισμό ήρθε με τον πιο εμβληματικό του αντιρρησία, τον Μαρσέλ Προυστ, που στο ημιτελές του δοκίμιο Contre Sainte-Beuve (Εναντίον του Σαιντ Μπεβ) εξηγεί, λαμβάνοντας ως παράδειγμα τον βασικό εκπρόσωπο του βιογραφισμού στην λογοτεχνική κριτική, πως ένα κείμενο δεν πρέπει να κρίνεται με βάση τη ζωή του συγγραφέα του.
Δεν θα είχαμε, για παράδειγμα, την ίδια ερμηνευτική αντίληψη του βιβλίου Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου του Γκαίτε, αν δεν γνωρίζαμε την προσωπική του ιστορία
Βεβαίως, πλέον, και μετά τη φροϋδική επιρροή που έδωσε στον βιογραφισμό μια νέα προοπτική που εξελίχθηκε στη σύγχρονη έρευνα ακόμα και υπό τη μορφή ύστερων διαγνώσεων, η εξέταση της ζωής ενός δημιουργού παραμένει χρήσιμη στη φιλολογική έρευνα, προς αποσαφήνιση ορισμένων προοπτικών του έργου ενός συγγραφέα. Δεν θα είχαμε, για παράδειγμα, την ίδια ερμηνευτική αντίληψη του βιβλίου Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου του Γκαίτε, αν δεν γνωρίζαμε την προσωπική του ιστορία και το πώς ο συγγραφέας εργάστηκε πάνω στο υλικό ενός πραγματικού γεγονότος της ζωής του (τη γνωριμία του με την Charlotte Buff) για να γράψει το εμβληματικό επιστολικό του μυθιστόρημα.
O βιογραφισμός, λοιπόν, είναι κάτι παραπάνω από μια ματιά κλειδαρότρυπας στη ζωή των συγγραφέων. Ειδικότερα, δε, όταν έχουμε να κάνουμε με φιλοσοφικό έργο, η εξέταση του βίου προσφέρει χρήσιμα συμπεράσματα και αποσαφηνίσεις για τη ίδια την φιλοσοφία του στοχαστή. Ο ιστορικισμός, όπως εξηγεί και στον πρόλογο του βιβλίου του, Η κρυφή ζωή των φιλοσόφων, ο Κυριάκος Δημητρίου, απέρριψε με παράλογη απολυτότητα τον βιογραφισμό, έτσι που η εξέταση ενός φιλοσοφικού έργου μοιάζει ως ένα οικοδόμημα που προέκυψε αυθύπαρκτα και όχι από ανθρώπινα όντα, κάτι που αποτελεί μια εκτενής πλάνη και εντέλει συσκοτίζει ορισμένες όψεις της εξεταζόμενης φιλοσοφίας.
Στην αρχαία Ελλάδα, άλλωστε, η ζωή των φιλοσόφων ήταν ένα από τα βασικότερα μέσα έκφρασης των απόψεών τους. Ο Δημητρίου δίνει ως παράδειγμα τον Πλάτωνα και την καταγραφή της ζωής του Σωκράτη, αλλά, δεδομένου πως αυτό αποτελεί ένα αμφιλεγόμενο φιλολογικά θέμα, ίσως θα ήταν ορθότερο να ανατρέξουμε στην επικούρεια φιλοσοφία προς επίρρωση αυτής της θέσης και ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του συσχετισμού της ζωής ενός φιλοσόφου με το έργο του. Εκτός αυτού, οι περισσότεροι φιλόσοφοι και επιστήμονες (π.χ. ο Δαρβίνος) έγραψαν οι ίδιοι αυτοβιογραφίες και συνέδεσαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο το έργο τους με τη ζωή τους. Ο Δημητρίου αναφέρει ενδεικτικά τον Τζον Στιούαρτ Μιλ, τη χαρισματική ιδιοφυΐα που αποτέλεσε ένα παιδαγωγικό πείραμα του πατέρα του και απέκτησε εντυπωσιακές μαθησιακές ικανότητες από την ηλικία των τριών ετών, του οποίου η αυτοβιογραφία είναι μία από τις χαρακτηριστικότερες και διασημότερες. Ειδικά στην περίπτωση του Μιλ, μάλιστα, αναδεικνύεται και έτερη αναγκαιότητα της βιογραφικής μελέτης ενός διανοητή, αφού έχει προκύψει το φιλολογικό ζήτημα της πατρότητας (ή σωστότερα, της μητρότητας) πολλών από των έργων του. Συγκεκριμένα, και κατά τον ίδιο τον Μιλ, πολλά από τα έργα του γράφτηκαν με τη συνδρομή του μεγάλου έρωτα της ζωής του, της Χάριετ Τέιλορ.
Εκτός του Μιλ, βεβαίως, και άλλοι φιλόσοφοι διανοητές έγραψαν διάσημες αυτοβιογραφίες που αποδείχθηκαν σημαντικές για την αποσαφήνιση του έργου τους ή, ακόμη, έγιναν σημαντικό μέρος του ίδιου του έργου τους. Εκτός από την περίπτωση του Νίτσε, που η ταύτισή του με τον Ζαρατούστρα τον οδήγησε σε ψυχιατρική κλινική, ενδεικτικές περιπτώσεις είναι δύο πρόσωπα που δεν αναλύονται στο βιβλίο, ωστόσο αξίζει ο αναγνώστης να ερευνήσει: από τη μία ο Άγιος Αυγουστίνος, του οποίου οι Εξομολογήσεις έχουν και λογοτεχνική αξία, από την άλλη ο Φρόιντ, του οποίου οι προσωπικές απόψεις και η κοσμοθεωρία αποτέλεσαν σημαντικό κομμάτι εξέλιξης του έργου του (επί παραδείγματι, η αγάπη του για τη λογοτεχνία έπαιξε καταλυτικό ρόλο σε πολλές από τις θεωρίες του).
Ωστόσο, ο Δημητρίου στο παρόν βιβλίο δεν επιλέγει απαραιτήτως πρόσωπα που παρουσιάζουν μια εναρμονισμένη εικόνα μεταξύ της ζωής και του έργου τους -θα ήταν, άλλωστε, μάλλον αδύνατο κάτι τέτοιο-, αλλά οι επιλογές του αναδεικνύουν τις πολλές διαφορές και αντιφάσεις μεταξύ της ζωής και του έργου ενός φιλοσόφου. Την ίδια στιγμή, βεβαίως, ο συγγραφέας εξηγεί πως για πολλούς φιλοσόφους, η μη γνώση των βιογραφικών τους στοιχείων ως επιγραμματικών αναφορών, αλλά και η αποφυγή ουσιαστικής εντρύφησης στις λεπτομέρειες του βίου τους, αποκρύπτει κομβικά σημεία κατανόησης του έργου τους και κλείνει πόρτες στην έρευνα.
Παρότι ο συγγραφέας, όπως μάς ενημερώνει, δικαίως απορρίπτει τις ύστερες διαγνώσεις ψυχιατρικών ή σωματικών παθήσεων που επιχειρούνται για πρόσωπα της ιστορίας (διατηρούν βεβαίως κι αυτές το ενδιαφέρον τους, ακόμα και ως εικασίες) εξετάζει λεπτομέρειες από τον βίο των επιλεγμένων φιλοσόφων, που, κατά την έρευνά του, μπορεί να έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση της σκέψης και του έργου τους.
Πασκάλ, Νεύτωνας, Ρουσσώ και άλλοι
Πιο συγκεκριμένα, το ατύχημα του Μπλεζ Πασκάλ με μια ταξιδιωτική άμαξα, στην οποία επέβαινε και η οποία κρεμάστηκε από μια γέφυρα, αποδεικνύεται, όπως εξηγεί ο Δημητρίου, κομβικό περιστατικό στη ζωή του, που όχι μόνο του κληροδότησε χρόνιους ιλίγγους, αλλά και τα εκφυλιστικά συμπτώματα ψυχολογικής και σωματικής φύσης, τα οποία «μετατράπηκαν σταδιακά σε θρησκευτικό ίλιγγο» (σελ. 63). Για την πλειονότητα των μελετητών του Πασκάλ, άλλωστε, αυτό ακριβώς το ατύχημα ήταν που τον «έσπρωξε» στην πίστη. Γράφει ο Δημητρίου, σχεδόν κωμικά: «Μήπως ο Πασκάλ βίωσε μια ψυχωτική διαταραχή, ένα θρησκοληπτικό παραλήρημα, αποτέλεσμα μιας ιδεοψυχαναγκαστικής νεύρωσης ή μήπως μια ψευδαίσθηση που προέκυψε από μια ψυχοσωματική παθολογία - ίσως αποτέλεσμα κατάθλιψης, υπαρξιακού κενού (...), βιωματικής μοναξιάς όντας κυκλοθυμικός, μελαγχολικός και μάλλον ανέραστος;» (σελ. 67-68).
Είναι ενδιαφέρουσα αυτή η άποψη, γιατί τα επιχειρήματα του Πασκάλ υπέρ της χριστιανικής πίστης, παρότι έχουν καταρριφθεί (το στοίχημα του Πασκάλ είναι ωφελιμιστικό και αντικρούεται ευστόχως από το «many gods objection») εξακολουθούν να αποτελούν μια συχνά χρησιμοποιούμενη επιχειρηματολογία θεολογικά. Αν λοιπόν προκύπτουν από ένα «θρησκοληπτικό παραλήρημα» (όπως άλλωστε και πολλές από τις μετέπειτα συμπεριφορές του Πασκάλ, όπως το γεγονός ότι φορούσε μια ζώνη με καρφιά γύρω από τη μέση του) αποσαφηνίζεται μερικώς ο σκοπός της δόμησης της συγκεκριμένης επιχειρηματολογίας που άλλωστε φανερώνει και τη βιωματική του διάσταση ανάμεσα στον επιστημονικό ορθολογισμό και την ψυχολογική του ανάγκη για θρησκευτική πίστη.
Ο Νεύτωνας, παρά την επιστημονική του αφοσίωση, ήταν ταυτόχρονα και ένας παράφορος αλχημιστής
Φυσικά, ο Πασκάλ δεν είναι ο μοναδικός αντιφατικός φιλόσοφος. Στο κεφάλαιο που καταπιάνεται με τον Νεύτωνα, ο συγγραφέας μάς παρουσιάζει μια διαφορετική εικόνα από αυτή που έχουμε συνηθίσει για τον μεγάλο διανοητή. Ο Νεύτωνας, παρά την επιστημονική του αφοσίωση, ήταν ταυτόχρονα και ένας παράφορος αλχημιστής, ενώ στη συμπεριφορά του ήταν οξύθυμος, μνησίκακος και βίωσε, όπως διαβάζουμε, αρκετά mental burnouts. Αποφεύγοντας τις ερωτικές κακοτοπίες, θεωρούσε ότι το ερωτικό ενδιαφέρον ατόμων προς το πρόσωπό του υπέκρυπτε οργανωμένες μηχανορραφίες για να του υποκλέψουν τα επιστημονικά μυστικά. Γράφει ο Δημητρίου για τον Νεύτωνα: «Ήταν ακοινώνητος και εριστικός, ίσως και ναρκισσιστικά διαταραγμένος; Η απάντηση είναι καταφατική, οπωσδήποτε ήταν, ωστόσο δεν θα μπορούσε να είναι οτιδήποτε άλλο, γιατί αν ήταν, τότε πιθανότατα δεν θα συνέτασσε τις Μαθηματικές Αρχές». Η άποψη αυτή, δηλαδή η σύνδεση της μεγαλοφυΐας με την ιδιορρυθμία, επιβεβαιώνεται τόσο από την μελέτη διαφόρων πεδίων της επιστήμης και της τέχνης, όσο και από πρόσφατες έρευνες, που συνδέουν την ιδιοφυΐα με αυτό που η επιστήμη έχει ονομάσει «ψυχική παθολογία». Αυτό δεν σημαίνει πως οφείλουμε να ισχυροποιήσουμε το κλισέ της βασανισμένης ιδιοφυΐας, αλλά να αποδεχτούμε πως η ευφυΐα και η δημιουργικότητα συμπορεύονται συχνά με αυτό που γενικευτικά και ίσως στιγματιστικά ονομάζουμε «αρρώστια».
Ο Σοπενχάουερ, τέλος, ίσως ο «εντιμότερος» απέναντι στο έργο του, αφού είχε εκφράσει ανοιχτά πολλές μισογυνιστικές απόψεις στα βιβλία του
Σε έτερα κεφάλαια, ειδικά σε αυτό που αναλύει τη ζωή του Ρουσσώ αλλά και σε αυτό που καταπιάνεται με τον Βολταίρο και τον Σοπενχάουερ, αναδεικνύονται και οι σκοτεινότερες αντιφάσεις του προσώπου από το έργο. Πέρα από τα γνωστά trivia της μνημειώδους υποχονδρίας του Βολταίρου, μαθαίνουμε πως ο ιδιοφυής φιλόσοφος και λογοτέχνης είχε σχέση και με το ανθρώπινο δουλεμπόριο ως «επιχειρηματίας». Ο Ρουσσώ, από την άλλη, παρότι έγραψε εμπνευσμένα για την αξία της ανθρώπινης υπόστασης και τον ανεκτικό παιδαγωγικό χαρακτήρα που πρέπει να εφαρμόζεται στα παιδιά, κυρίως μέσω του βιβλίου του Αιμίλιος, δεν δίστασε να εγκαταλείψει και τα πέντε παιδιά του σε ορφανοτροφείο αμέσως μετά την γέννησή τους, καθώς, κατά τον ίδιο, δεν διέθετε τους πόρους να τα αναθρέψει, καταδικάζοντάς τα έτσι σε σχεδόν βέβαιο θάνατο, αφού σπάνια επιβίωναν νεογέννητα στις συνθήκες των ορφανοτροφείων της εποχής του. Ο Σοπενχάουερ, τέλος, ίσως ο «εντιμότερος» απέναντι στο έργο του, αφού είχε εκφράσει ανοιχτά πολλές μισογυνιστικές απόψεις στα βιβλία του, εκτός από το μίσος για την αρκετά πιο επιτυχημένη από τον ίδιο συγγραφέα μητέρα του (την περίοδο που ήταν και οι δύο εν ζωή, αφού μετά ο υιός ξεπέρασε την φήμη της μητέρας) μαθαίνουμε πως είχε μια πολύχρονη δικαστική διαμάχη με μια ράφτρα στην οποία επιτέθηκε και εκείνη τον μήνυσε για σωματική βλάβη. Ο Σοπενχάουερ έχασε όλα τα κατοπινά δικαστήρια και κατέβαλε, μέχρι το τέλος της ζωής της αντιδίκου του, αποζημίωση στο θύμα του.
Αν υπάρχει ένα κοινό μοτίβο πάντως σε αυτές τις προσωπικές ιστορίες είναι πως οι περισσότεροι φιλόσοφοι, εκτός από ιδιότροποι και αποσυνάγωγοι, είχαν κακή σχέση με τον ύπνο: ο Πασκάλ δεν κοιμόταν καλά, ο Καντ, παρά το ότι τηρούσε αυστηρό πρόγραμμα ύπνου, είχε περιστασιακά θέματα νυχτερινής ταραχής που τον αναστάτωναν βαθύτατα (εφάρμοζε μάλιστα τη μέθοδο της επανάληψης του ονόματος «Κικέρων» για να μπορέσει να αποκοιμηθεί), ενώ ο Νίτσε έπαιρνε μεγάλες ποσότητες όπιου καθώς αντιμετώπιζε σοβαρό πρόβλημα αϋπνίας σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, κάτι που συνέβαλε στην κατάπτωση της σωματικής και πνευματικής του υγείας.
Σε τελική ανάλυση, αυτό που αποκομίζουμε από την εξέταση της κρυφής ζωής των φιλοσόφων, μαθαίνοντας τα πάθη, τα ελαττώματά τους και τις πολλές αντιφάσεις τους, είναι πως, παρά την εξιδανίκευση που έχουν υποστεί και εκτός από εξαιρετικοί διανοητές, ήταν και αυτοί άνθρωποι με όποια στοιχεία, θετικά και αρνητικά, αυτή η ταυτότητα ενέχει.
* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Κυριάκος Δημητρίου, διδάκτωρ του University College του Λονδίνου, είναι καθηγητής της πολιτικής σκέψης και της ιστορίας των Ιδεών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και Τακτικό Μέλος της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών. Στο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνονται μονογραφίες, άρθρα σε διεθνή περιοδικά, λήμματα και επιμελημένοι τόμοι.
Υπήρξε επιμελητής του διεθνούς περιοδικού «Polis: The journal for greek and roman political thought» (2002-2019). Είναι επιστημονικός υπεύθυνος και επιμελητής της σειράς «Brill’s companions to classical reception» και «Companions to ancient philosophy». Έχει εκδώσει δώδεκα λογοτεχνικά έργα (νουβέλες και διηγήματα).
