alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Λένια Ζαφειροπούλου για τις μεταφράσεις των Σονέτων του Shakespeare, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Gutenberg.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τα σονέτα του Σαίξπηρ τα διάβαζα πολύ στην εφηβεία, στη μετάφραση του Βασίλη Ρώτα. Ο Σαίξπηρ ποιητής δεν μπορεί ούτε θέλει να κρύψει τον Σαίξπηρ δραματουργό. Ο έρωτας στα σονέτα, όπως και σε άλλα του έργα, στο Πολύ Κακό για το Τίποτα, στο Ημέρωμα της Στρίγγλας, στην Δωδεκάτη Νύχτα ή στο Όνειρο είναι ένα ατελείωτο παιχνίδι status: μια ασίγαστη πάλη για το ποιος θα κρατά τα ηνία και κατά πού θα τραβήξει το άρμα του έρωτα. Κι οι ερωτευμένοι του Σαίξπηρ κατατρώγονται πάντα από μια μισοσοβαρή, μισογελοία εκδικητικότητα προς τον αγαπημένο για τα δεινά που προκαλεί η λατρεία του. Όπως σχεδόν όλα στον Σαίξπηρ, τα σονέτα είναι κλαυσίγελως. Υψηλόφρονες δεήσεις μαζί με ζηλότυπη μικροπρέπεια, ιδεαλισμός μαζί με χυδαιολογία.
Την μετάφραση την άρχισα δοκιμαστικά και λίγο σαν παιχνίδι για το «μικρό» έτος Σαίξπηρ 2014 και το αφιέρωμα του περιοδικού ΠΟΙΗΤΙΚΗ. Αποφάσισα τότε να μεταφράσω ένα αρκετά μεγάλο μέρος του έργου για να αναμετρηθώ μαζί του και να δω αν θα μπορούσα να το δαμάσω ολόκληρο.

Ο έρωτας στα σονέτα είναι ένα ατελείωτο παιχνίδι status: μια ασίγαστη πάλη για το ποιος θα κρατά τα ηνία και κατά πού θα τραβήξει το άρμα του έρωτα. Κι οι ερωτευμένοι του Σαίξπηρ κατατρώγονται πάντα από μια μισοσοβαρή, μισογελοία εκδικητικότητα προς τον αγαπημένο για τα δεινά που προκαλεί η λατρεία του. Όπως σχεδόν όλα στον Σαίξπηρ, τα σονέτα είναι κλαυσίγελως. Υψηλόφρονες δεήσεις μαζί με ζηλότυπη μικροπρέπεια, ιδεαλισμός μαζί με χυδαιολογία.

Η «κουζίνα» της μετάφρασης των σονέτων έχει περισσότερο κόπο στην προετοιμασία παρά στην εκτέλεση. Χρειάζεται οπωσδήποτε μια κριτική έκδοση για να βοηθηθείς στους δαιδαλώδεις συλλογισμούς, τα ιδιοφυιή λογοπαίγνια αλλά και τα διπλά νοήματα που σχετίζονται με τους συνειρμούς του αναγνώστη της εποχής. Μέσα τους υπάρχουν πολλές αναφορές στη Βίβλο, στην λατινική γραμματεία, στον θεατρικό, νομικό και εμπορικό κόσμο της ελισαβετιανής Αγγλίας. Πάμπολλα τολμηρότατα και δυσμετάφραστα σεξουαλικά υπονοούμενα κρύβονται μέσα ή κάτω απ' τις λέξεις και πρέπει να διασωθούν. Ένα καλό έχουν όμως αυτά τα σονέτα και αυτό κάνει την έμμετρη μετάφραση ολόκληρου του έργου εφικτή: δεν είναι κανονικά σονέτα με διπλές ρίμες. Κάθε τετράστιχο έχει τη δική του ρίμα, όλα τα τελικά δίστιχα μια ξεχωριστή ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Ο Σαίξπηρ δε νοιάζεται τόσο για το αισθητικό αποτέλεσμα, δεν είναι δεξιοτέχνης της φόρμας αλλά του συλλογισμού και της περιπέτειας του αισθήματος. Δεν ενδιαφέρεται τόσο για την τελειότητα της μορφής, συχνά οι ρίμες του είναι μόνο οπτικές. Αυτό απενοχοποιεί τον μεταφραστή και τον προτρέπει να κινηθεί κι εκείνος με γρήγορες κι ελεύθερες χειρονομίες όπως ο ποιητής του.

Μεταφράζοντας, είχα δίπλα μου τον Βασίλη Ρώτα, ο οποίος όμως λίγο με βοήθησε γιατί δεν ενδιαφέρεται πολύ για την πιστότητα ούτε για τη διάσωση ολόκληρης της εξίσωσης του σαιξπηρικού νοήματος. Είχα κοντά μου και τις ωραιότατες, κομψές αποδόσεις του Διονύση Καψάλη. Κατά τα άλλα δούλεψα με σχολιασμένες εκδόσεις του πρωτοτύπου, αγγλικές και γερμανικές.

Ο Σαίξπηρ δε νοιάζεται τόσο για το αισθητικό αποτέλεσμα, δεν είναι δεξιοτέχνης της φόρμας αλλά του συλλογισμού και της περιπέτειας του αισθήματος. Δεν ενδιαφέρεται τόσο για την τελειότητα της μορφής, συχνά οι ρίμες του είναι μόνο οπτικές. Αυτό απενοχοποιεί τον μεταφραστή και τον προτρέπει να κινηθεί κι εκείνος με γρήγορες κι ελεύθερες χειρονομίες όπως ο ποιητής του.

Για μένα η πιστότητα είναι η εν τω νόμω πρώτη και μεγάλη εντολή. Δευτέρα δε ομοία αυτή, η εξεύρεση μιας φόρμας που να αντικατοπτρίζει την φόρμα του πρωτοτύπου. Αυτό το δίδυμο, πιστό νόημα, πιστή φόρμα είναι όπως καταλαβαίνετε μια διελκυνστίνδα μέσα στο μυαλό του μεταφραστή. Το μέτρο και η ρίμα θα μου κλέψουν κάτι από το πλήρες νόημα. Από την άλλη, τη φόρμα πρέπει να τη διαλέξω τέτοια που να εξυπηρετεί το νόημα: να μου επιτρέπει δηλαδή να χωρέσω μέσα της ένα μεγάλο μέρος του πρωτότυπου νοήματος. Στα σονέτα λοιπόν του Σαίξπηρ έχω στο πρωτότυπο ενδεκασύλλαβο, τις μικροσκοπικές αγλλικές λέξεις κι ένα πυκνό, περιπλοκότατο νόημα. Σε καμιά περίπτωση δεν παραιτούμαι από το μέτρο και τη ρίμα, αλλιώς το σκεύος μέσα στο οποίο σερβίρω το νόημα δεν έχει πλέον τίποτε κοινό με το σκεύος του ποιητή. Παραιτούμαι όμως απ' τον ενδεκασύλλαβο γιατί οι ελληνικές λέξεις είναι μακριές και κλιτές και δεν χωρούν τον σαιξπηρικό συλλογισμό μέσα σε 11 συλλαβές. Διαλέγω λοιπόν δεκαπεντασύλλαβο και το κάνω και για έναν άλλο λόγο: επειδή θέλω στα ελληνικά ένα αποτέλεσμα που να μυρίζει Αναγέννηση. Και τα δικά μας αναγεννησιακά έργα, ο Ερωτόκριτος, η Ερωφίλη κι οι Παραλογές είναι γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο. Επίσης, αυτός ο στίχος είναι ο πιο φυσικός ρυθμός της νέας ελληνικής γλώσσας και δίνει μια αίσθηση ταχύτητας και ευκολίας στον αναγνώστη, όπως δίνει περιέργως και το πρωτότυπο, παρά το περίπλοκο νόημά του. Όλα αυτά δεν είναι βέβαια δόγμα και δεν τα αποφασίζω θεωρητικά αλλά κατά τη διάρκεια της μάχης. Ο μεταφραστής είναι καπετάνιος και το πρωτότυπο είναι το πολύτιμο εμπόρευμα του πλοίου του. Το εμπόρευμα πρέπει να φθάσει στην ακτή. Στην τρικυμία θα δει τι πρέπει να πετάξει στη θάλασσα, για να σωθεί. Κι ακόμα, πρέπει το εσωτερικό του ρολόι να χτυπά περίπου στο ρυθμό του πρωτοτύπου. Αλλιώς δεν θα τα καταφέρει καλά.

Τον έχω διαβάσει πολύ τον Σαίξπηρ και τον διαλέγω πάντα όταν αισθάνομαι σκοτάδι, κόπωση ή μονοτονία. Το εύρος του, ο πλούτος του, το υπέρτερο χιούμορ, το ότι μοιάζει να έχει εποπτεία όλου του κόσμου χωρίς ποτέ να ξεχνά το θάνατο, το ότι δεν κάνει ποτέ κήρυγμα και προπαγάνδα, δεν δίνει απαντήσεις και μόνο ρωτά κι αμφιβάλλει: όλα αυτά δρουν για μένα θεραπευτικά. Ο Σαίξπηρ είναι ένα αληθινό φάρμακο.

Τον έχω διαβάσει πολύ τον Σαίξπηρ και τον διαλέγω πάντα όταν αισθάνομαι σκοτάδι, κόπωση ή μονοτονία. Το εύρος του, ο πλούτος του, το υπέρτερο χιούμορ, το ότι μοιάζει να έχει εποπτεία όλου του κόσμου χωρίς ποτέ να ξεχνά το θάνατο, το ότι δεν κάνει ποτέ κήρυγμα και προπαγάνδα, δεν δίνει απαντήσεις και μόνο ρωτά κι αμφιβάλλει: όλα αυτά δρουν για μένα θεραπευτικά. Ο Σαίξπηρ είναι ένα αληθινό φάρμακο. Κι ο δικός του ασίγαστος κόσμος τροφοδοτεί πάντα τον αναγνώστη με πλούτο και φόρα για τη ζωή. Τώρα θα δοκιμάσω τις δυνάμεις μου στην τραγικωμωδία Measure for Measure, πάλι για τις Εκδόσεις Gutenberg.

altInfo
Η Λένια Ζαφειροπούλου είναι λυρική τραγουδίστρια, ποιήτρια και μεταφράστρια. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1979. Σπούδασε τραγούδι, πιάνο και Lied στη Musikhochschule της Στουτγάρδης και όπερα στο Opera Course του Guildhal School of Music and Drama και στο National Opera Studio του Λονδίνου. Έχει κερδίσει υποτροφίες των ιδρυμάτων Μαρία Κάλλας και Αλέξανδρος Ωνάσης, καθώς και του Royal Opera House Covent Garden.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ