magritte pipe 728

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβή με τη γλώσσα του πρωτοτύπου, σχεδόν πάντοτε τα αγγλικά. Καθώς η εικόνα που έχουν του πρωτοτύπου τούς πείθει (και σωστά!) ότι όλο και κάτι στερούνται, παρασύρονται και δεν εκτιμούν τι τους προσφέρεται ως αντάλλαγμα. Γίνονται καχύποπτοι γιατί στο μυαλό τους έχουν το ανέφικτο, την ταύτιση με το πρωτότυπο, ζητούν να πάρουν και να αισθανθούν ό,τι ακριβώς (νομίζουν πως) τους δίνει εκείνο. Και δεν καταλαβαίνουν ότι η μετάφραση είναι συνεχές πάρε-δώσε, κέρδος-απώλεια, αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας.

Καλύτερα κρίνουν τις μεταφράσεις, και δεν παραδοξολογώ εδώ, όσοι αγνοούν τη γλώσσα του πρωτότυπου. Αν έχουν λογοτεχνική παιδεία, μπορούν να κρίνουν τον ρυθμό, τη γλωσσική ποιότητα, τη λογοτεχνική πειστικότητα της έκφρασης.

Μια έκφραση επιτηδευμένη, ας πούμε, που δεν μπορώ να την αναδημιουργήσω εκεί όπου ο συγγραφέας την έχει, ως μεταφραστής έχω τη δυνατότητα να την μεταθέσω στην παρακάτω παράγραφο. Έναν αργκοτισμό ή έναν αρχαϊσμό, να τον μεταφέρω στην παρακάτω σελίδα. Μπορώ δηλαδή να αποδώσω αργκοτικά ή αρχαϊστικά ένα χωρίο που στο πρωτότυπο είναι σε καθομιλουμένη. Δεν μεταφράζεις σωστά! αμέσως θα πει ο καχύποπτος. Η αλήθεια είναι όμως ότι εκείνος δεν διαβάζει σωστά γιατί δεν έχει γενική εικόνα. Αντί να ανέβει στο παρατηρητήριο και να κοιτάξει πανοραμικά, τρέχει στο μικροσκόπιο και υπερμεγεθύνει το δευτερεύον. 

Καλύτερα κρίνουν τις μεταφράσεις, και δεν παραδοξολογώ εδώ, όσοι αγνοούν τη γλώσσα του πρωτότυπου. Αν έχουν λογοτεχνική παιδεία, μπορούν να κρίνουν τον ρυθμό, τη γλωσσική ποιότητα, τη λογοτεχνική πειστικότητα της έκφρασης. Και είναι απαλλαγμένοι από αυτή την καχυποψία που τους αλλοιώνει τη γεύση.

Ο Έλιοτ όταν πρωτοσυνάντησε τον Σεφέρη στο Λονδίνο τον επαίνεσε για τη μετάφραση της Έρημης χώρας. «Μα πώς κρίνατε», τον ρώτησε ο Σεφέρης. «Από τα κουτσοελληνικά μου», του απάντησε ο Έλιοτ (είχε διδαχθεί αρχαία και κάποια νέα για την εμπορική αλληλογραφία της τράπεζας όπου δούλευε), «μπόρεσα να παρακολουθήσω τον ρυθμό. Μου φάνηκε σωστός».

alt
(Επάνω): T.S. Eliot – Γιώργος Σεφέρης
(Κάτω): Άρης Αλεξάνδρου – Άννα Αχμάτοβα




Ο Έλιοτ μίλησε για τον ρυθμό, όχι για την τάδε ή τη δείνα λέξη. Με βάση αυτόν, ένας ασκημένος αναγνώστης δεν χρειάζεται να ξέρει ρωσικά για να πει ότι η μετάφραση του Αλεξάνδρου στο Ρέκβιεμ της Αχμάτοβα είναι εξαίρετη. Ούτε να ξέρει γαλλικά για να επαινέσει τις μεταφράσεις του Καρυωτάκη από τη γλώσσα του Βιγιόν. Ούτε λατινικά για να ενθουσιαστεί με τον Οβίδιο του Παπαγγελή. Το πράγμα βοά.

Θα πει κανείς: κι αν οι μεταφράσεις αυτές είναι εσφαλμένες, αν παραποιούν το πρωτότυπο κτλ., κτλ. – εγώ πώς θα το κρίνω; Υπάρχει όντως τέτοιο ενδεχόμενο. Κάποιες από τις μεταφράσεις του Παπαγιώργη καμωμένες πάνω στη φούρια της βιοπάλης έχουν λάθη. Υπέροχα ελληνικά, αλλά και ανακρίβειες. Και σε μια μετάφραση του Στάινερ παλιότερα, παρότι εκ πρώτης όψεως πειστική, η κριτική τής βρήκε ένα σωρό μαργαριτάρια. Όμως δεν είναι αυτού του είδους τα λάθη που μετράνε συνήθως. Το μέγα πρόβλημα είναι οι πάμπολλες κακές μεταφράσεις (ιδίως ποιημάτων) που στο όνομα του τυφλοσούρτη της αντιγραφής λέξη προς λέξη εξαερώνουν πλήρως τη λογοτεχνία, τη σκέψη, την ίδια τη γλώσσα. Και αυτοί που τις κατασκευάζουν σκέφτονται όπως οι αντιρρησίες του παραδείγματός μας. Προσηλωμένοι στο δέντρο, χάνουν από εμπρός τους το δάσος.

Με τέτοια κριτήρια, εντελώς εξω- ή και αντι-/λογοτεχνικά, λογικά πρέπει να φρίξει κανείς αν αντιπαραβάλει με το λατινικό του πρωτότυπο το ακόλουθο χωρίο από την Ars amatoria, λ.χ.:

«Προσέχουμε και τον συντονισμό· πρέπει κι αυτή να σου κρατά το ίσο
και αντιστοίχως φρόντισε κι εσύ την κοπελιά να μην αφήσεις πίσω.
Το νήμα να το κόψετε μαζί· η ηδονή ποτέ δεν είναι πλήρης
εκτός και αν οι δύο παρτεναίρ τελειώσουν ταυτοχρόνως και κλινήρεις.

Επέμεινα στο θέμα του ρυθμού: τέμπο αργό θα συνιστούσα μόνο
αν είναι ασφαλές το ραντεβού και διαθέτεις άνεση και χρόνο.
Εάν ο χρόνος, πάλι, δεν αρκεί, τότε το πράγμα προφανώς αλλάζει:
τότε το παίζεις πρόσω ολοταχώς και σανιδώνεις πάραυτα το γκάζι».

«Ραντεβού», «τέμπο», «το παίζεις», «σανιδώνεις το γκάζι» κ.ο.κ. σε ποίημα του 1oυ αιώνα; Κι όμως, στην σατιρική ουσία του οβιδιακού έργου ο Θεόδωρος Παπαγγελής μένει απόλυτα πιστός, την έχει συλλάβει μοναδικά. Και επειδή ουσία ίσον μορφή καλλιτεχνική, ο πολυσύλλαβος ομοιοκατάληκτος στίχος του ανασυστήνει υπέροχα στα καθ’ ημάς την εξαίσια μαστοριά του Λατίνου. 

Είναι αδύνατο ο όποιος Άγγλος ή Γερμανός να νιώσει άνευ ετέρου τη μυσταγωγική γραφή του Παπαδιαμάντη. Του λείπουν τα προσωπικά βιώματα, του λείπουν οι ιστορικές παραστάσεις. Και ένα τέτοιο έλλειμμα, που ζυγίζει πολύ πιο βαριά από ένα απλό γνωστικό κενό, δεν καλύπτεται.

Είτε μας αρέσει είτε όχι, κάθε γλώσσα, κάθε ξεχωριστή παράδοση προσλαμβάνοντας το ξένο κείμενο το αλλοιώνει. Αναδιευθετεί τις σημασίες του, αναδιατάσσει τις εμφάσεις, ανακατεύει αλλιώς τα βασικά του συστατικά. Στις ευτυχείς περιπτώσεις, προκύπτει τότε ένα κείμενο συγγενές: τεχνοτροπικά, κοσμοθεωρητικά και βιωματικά εξίσου πλούσιο με το πρωτότυπο. Αλλά και αυτή η συγγένεια έχει τα όριά της. Αναγκαστικά φθίνει όσο η γλώσσα προελεύσεως και η γλώσσα προορισμού χωροχρονικά απομακρύνονται. 

Κακά τα ψέματα. Είναι αδύνατο ο όποιος Άγγλος ή Γερμανός να νιώσει άνευ ετέρου τη μυσταγωγική γραφή του Παπαδιαμάντη. Του λείπουν τα προσωπικά βιώματα, του λείπουν οι ιστορικές παραστάσεις. Και ένα τέτοιο έλλειμμα, που ζυγίζει πολύ πιο βαριά από ένα απλό γνωστικό κενό, δεν καλύπτεται. Γι’ αυτό και οι μεταφράσεις του Σκιαθίτη δεν έχουν τύχη συνήθως στην αλλοδαπή. Για να φέρουν τέτοιας λογής κείμενα κοντά στο κοινό τους, όσο γίνεται τέλος πάντων, οι μεταφραστές δουλεύουν με αναλογίες. Με ισοδυναμίες δηλαδή, με αντιστοιχίες, με παραλληλίες πολιτισμικές. 

Από τα ιταλικά στα ελληνικά η εγγύτητα η πολιτισμική ίσως να είναι κοντά στο 90%. Από τα γερμανικά στα ελληνικά πέφτει ενδεχομένως στο 60%. Κάπου ανάμεσα βρίσκονται τα αγγλικά. Με γλώσσες όπως τα κινεζικά υπάρχει χάος, οι διαφορές είναι περισσότερες από τις συμπτώσεις. Κρίνοντας από τις μεταφράσεις που κυκλοφορούν, όταν αποδίδουμε αρχαία κινεζικά κείμενα σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή γλώσσα αμφιβάλλω αν «πιάνουμε» ένα 20%. Το υπόλοιπο 80% ο μεταφραστής καλείται να το αναπλάσσει εκ των ενόντων, αντλώντας από τη δική του γλώσσα και τον δικό του πολιτισμό. 

Δύο συμπεράσματα λοιπόν.

Το πρώτο: Δεν μεταφράζουμε λέξεις! Μεταφράζουμε στάσεις, νοοτροπίες, ψυχισμούς. Δεν μεταφράζουμε ξερά σημαινόμενα. Μεταφράζουμε ήχους, εικόνες, ρυθμούς, μεταφράζουμε πρωτίστως μορφές. Με άλλα λόγια, μεταφράζουμε κόσμους. Το «νόημα» των επιμέρους λέξεων ή φράσεων δεν αφορά την λογοτεχνία, αλλά τα λεξικά. 

Και το δεύτερο: Μακάριοι οι καλόπιστοι! Εκείνοι που ασκούν και εμπιστεύονται το ένστικτό τους το αναγνωστικό. Όσοι κρατούν το υποδεκάμετρο πάνω από μια μετάφραση και κυνηγούν το «λάθος», το πιθανότερο είναι να περάσουν μια ζωή άμοιρη τέρψεων λογοτεχνικών.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο βιβλίο του, η συλλογή κειμένων «Η τέχνη που αυτοκτονεί – Για το αδιέξοδο της ποίησης του καιρού μας» (εκδ. Μικρή Άρκτος).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...
Μεταφράζοντας με τον Μπένγιαμιν

Μεταφράζοντας με τον Μπένγιαμιν

Το πολυεπίπεδο κείμενο του Βάλτερ Μπένγιαμιν για την Αποστολή του μεταφραστή.

Του Γιώργου Λαμπράκου

Η πορεία του μεταφραστή στη ναρκοθετημένη ζώνη της γλώσσας είναι μια ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

Στο 40ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον μετρ του noir, σκηνοθέτη, συγγραφέα και μεταφραστή Ανδρέα Αποστολίδη, με αφορμή την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου «Roman-tica» (εκδ. Άγρα). Η συζή...

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ