alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη η μεταφράστρια Ιφιγένεια Μποτουροπούλου με αφορμή την μετάφραση του μυθιστορήματος του Émile Zola Στον παράδεισο των κυριών, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Στερέωμα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για μένα προσωπικά, που μέχρι πριν λίγο καιρό δίδασκα στο πανεπιστήμιο Ιστορία του Γαλλικού Πολιτισμού, ο Ζολά με το έργο του ήταν αυτό που λέμε στον χώρο «διδακτέα ύλη», δηλαδή οι θεματικές των μυθιστορημάτων του ήταν από μόνες τους μια τοιχογραφία της γαλλικής κοινωνίας, σε όλη της τη διαστρωμάτωση και σε όλα τα προβλήματα του καιρού του, ώστε αποτελούσαν έναυσμα για παρατήρηση και συζήτηση με τους φοιτητές σχετικά με την κίνηση των ιδεών. Το μυθιστόρημά του Au Bonheur des Dames, που απέδωσα στα ελληνικά Στον Παράδεισο των Κυριών, ήταν μια πρόκληση για μένα αφενός γιατί, ενώ έχει γραφτεί πριν από 134 χρόνια, το θέμα του εξακολουθεί να είναι επίκαιρο και να ταράζει τα νερά, κι αφετέρου γιατί παρέμενε άγνωστο στο ελληνικό κοινό, καθώς δεν είχε εκδοθεί ποτέ μέχρι τώρα. Ο Ζολά υπήρξε αμείλικτος σ’ αυτό το έργο του για την παντοδυναμία του χρήματος, παρουσιάζοντας με τον γνωστό ρεαλισμό του την αναπόδραστη πρόοδο που ισοπέδωσε όμως και σκότωσε ένα κομμάτι της γαλλικής κοινωνίας, εκείνο του μικρο-εμπορίου, προς όφελος του μεγάλου κεφαλαίου που αντιπροσώπευαν τα μεγάλα πολυκαταστήματα που τότε έκαναν την εμφάνισή τους. Ο καμβάς του μυθιστορήματος υφαίνεται, ωστόσο, και πάνω σε μια μεγάλη ιστορία έρωτα που καθηλώνει τον αναγνώστη.

Το μυθιστόρημά του Au Bonheur des Damesπου απέδωσα στα ελληνικά Στον Παράδεισο των Κυριών, ήταν μια πρόκληση για μένα αφενός γιατί, ενώ έχει γραφτεί πριν από 134 χρόνια, το θέμα του εξακολουθεί να είναι επίκαιρο και να ταράζει τα νερά, κι αφετέρου γιατί παρέμενε άγνωστο στο ελληνικό κοινό, καθώς δεν είχε εκδοθεί ποτέ μέχρι τώρα.

Οι δυσκολίες που παρουσιάζει η μετάφραση, εκτός βέβαια της απόδοσης στα ελληνικά του χαρακτηριστικού και απαράμιλλου ύφους του συγγραφέα, έγκειται στο γεγονός ότι χρησιμοποιεί εξειδικευμένο λεξιλόγιο ως μεγάλος γνώστης από τον χώρο της μόδας και των υφασμάτων, της αρχιτεκτονικής με έμφαση στην σιδηρά κατασκευή, της πολεοδομίας, της μηχανικής, αλλά κυρίως της οικονομίας και του εμπορίου και τους νόμους που διέπουν αυτά τα δυο, για να αναφέρω μόνο λίγους από τους τομείς, στους οποίους χρησιμοποιεί αυτό το εξειδικευμένο λεξιλόγιο. Οι σχολιαστές του Ζολά τονίζουν ιδιαιτέρως το γεγονός ότι γι’ αυτό το μυθιστόρημα ο συγγραφέας είχε συλλέξει απίστευτο όγκο πληροφοριών προκειμένου να στηρίξει τον ιστό της ιστορίας σε όλα αυτά τα ζητήματα. Έτσι λοιπόν θα έλεγα ότι οι δυσκολίες που συνάντησα στη μετάφραση του βιβλίου αφορούν κυρίως τις πολυσέλιδες περιγραφές των εμπορευμάτων με τις χίλιες ονομασίες, αλλά επίσης τον τρόπο παρουσίασης και έκθεσής τους στο πολυκατάστημα. Μπορώ να πω το ίδιο και για τις περιγραφές στην εσωτερική κι εξωτερική όψη των κτιρίων και των γύρω δρόμων. Γιατί η ιστορία διαδραματίζεται την εποχή των μεγάλων αλλαγών που έφερε ο βαρόνος Ωσμάν στο Παρίσι με την διάνοιξη λεωφόρων, το γκρέμισμα παλιών κτιρίων και ολόκληρων τετραγώνων, που μεταμόρφωσαν την πόλη και της έδωσαν την όψη μιας μοντέρνας πρωτεύουσας την περίοδο της Γ΄Δημοκρατίας.

Ο Ζολά, ως ο κυριότερος ίσως εκπρόσωπος του νατουραλισμού, μας έδωσε λοιπόν εκπληκτικούς πίνακες όπου η αλήθεια κι η ακρίβεια κυριαρχούν, όπου οι φράσεις, οι εικόνες, τα γεγονότα εναλλάσσονται μέσα σ’ ένα είδος συνεχούς έντασης που παρασύρει τον αναγνώστη σαν δυνατό ποτάμι. Πραγματικά οι περιγραφές του είναι μοναδικές!

Αλλά και η αισθητική των εσωτερικών χώρων, με την πρωτοπορία των ελαφρών μεταλλικών στοιχείων και του γυαλιού, που συνδύαζαν πολυτέλεια και τεχνολογία, όπως την περιγράφει ο Ζολά, είναι μια πανδαισία λέξεων από αρχιτεκτονικούς όρους που δυσκολεύουν αρκετά τον μεταφραστή. Ο λυρισμός της αρχιτεκτονικής έμπνευσης του συγγραφέα, για τον οποίο όλο αυτό δεν ήταν απλώς ζήτημα γούστου, αλλά μια στρατηγική στη μέθοδο των πωλήσεων, είναι ένα στοίχημα μεταφραστικό που πρέπει να κερδηθεί. Οι χαρακτήρες των ηρώων εξάλλου περιγράφονται τόσο εσωτερικά όσο κι εξωτερικά και είναι τόσο παραστατικές αυτές οι εικόνες, ώστε νομίζεις ότι βλέπεις κινηματογραφική ταινία, και παρακολουθείς την παραμικρή λεπτομέρεια στη διάθεσή τους, στη σκέψη τους. Η θεωρία του πειραματικού μυθιστορήματος αναδύεται εδώ σε όλη της τη διάσταση! Ο Ζολά, ως ο κυριότερος ίσως εκπρόσωπος του νατουραλισμού, μας έδωσε λοιπόν εκπληκτικούς πίνακες όπου η αλήθεια κι η ακρίβεια κυριαρχούν, όπου οι φράσεις, οι εικόνες, τα γεγονότα εναλλάσσονται μέσα σ’ ένα είδος συνεχούς έντασης που παρασύρει τον αναγνώστη σαν δυνατό ποτάμι. Πραγματικά, οι περιγραφές του είναι μοναδικές! Μπροστά στα μάτια μας, οικογένειες, πλήθη, μια πόλη ολόκληρη ζει, μιλά, ερωτεύεται, επιθυμεί, υποφέρει, πεθαίνει. Όλα αυτά πρέπει ο μεταφραστής να τα νιώσει στο πετσί του για να μπορέσει να κάνει μιαν αξιόπιστη μετάφραση, να μεταφέρει στον αναγνώστη το μεγαλείο του ύφους αυτού του συγγραφέα.

Έκρινα ότι θα έπρεπε να αποδοθεί στα ελληνικά με τρόπο ώστε το κείμενο να παραμένει πιστό στο λογοτεχνικό ύφος του συγγραφέα, αλλά κυρίως να αποδίδει με τον καλύτερο δυνατό λεξικό πλούτο τη διαχρονικότητα του έργου και τις αξίες που μεταφέρονται στον σύγχρονο αναγνώστη.

Καθώς δεν είχε εκδοθεί μέχρι τώρα σε ελληνική γλώσσα το συγκεκριμένο έργο του Ζολά, δεν είχα τον πειρασμό να δω μεταφράσεις άλλων. Αλλά ούτε συμβουλεύτηκα μετάφραση σε άλλη γλώσσα, αγγλική ας πούμε. Έχω όμως διαβάσει σε ελληνική μετάφραση άλλα έργα του Ζολά κι έτσι έχω μια γενική εικόνα του πως μεταφράζουν οι άλλοι. Γενικά, όταν πρόκειται να μεταφράσω ένα βιβλίο, δεν συνηθίζω να βλέπω πώς το έχουν αντιμετωπίσει άλλοι μεταφραστές. Ίσως να κοιτάξω το κείμενο που μετέφρασε κάποιος άλλος αφού όμως έχω ολοκληρώσει το δικό μου. Έχω την αίσθηση ότι αν διαβάσω την μετάφραση άλλου θα επηρεαστώ και δεν θα δώσω την δική μου άποψη. Πάντως, μέχρι στιγμής μου έχει τύχει μόνο μια-δυο φορές να μεταφράσω έργο που έχει προηγουμένως μεταφραστεί από άλλους. Τα τελευταία χρόνια μετέφρασα μυθιστορήματα σύγχρονων γάλλων συγγραφέων που παρουσιάζονται πρώτη φορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Με μεγάλη χαρά όμως με την ευκαιρία του βιβλίου του Ζολά επανήλθα σε κλασικό κείμενο και μάλιστα τόσο σημαντικό και πλούσιο, παρά τις μεταφραστικές προκλήσεις του. Έκρινα ότι θα έπρεπε να αποδοθεί στα ελληνικά με τρόπο ώστε το κείμενο να παραμένει πιστό στο λογοτεχνικό ύφος του συγγραφέα, αλλά κυρίως να αποδίδει με τον καλύτερο δυνατό λεξικό πλούτο τη διαχρονικότητα του έργου και τις αξίες που μεταφέρονται στον σύγχρονο αναγνώστη.

Η μετάφραση είναι πολύπλοκη διαδικασία όπου ο μεταφραστής χρησιμοποιεί όλο το φορτίο των γνώσεων του και γι’ αυτό το τελευταίο πρέπει να είναι πολύ πλούσιο. Πρέπει να ψάχνουμε τις λέξεις μέχρι να βρούμε τη σωστή, κι αυτό είναι κάτι που απαιτεί υπομονή κι επιμονή. Θα έλεγα λοιπόν ότι το βάρος μιας μετάφρασης πέφτει στις αποχρώσεις των λέξεων, μια άστοχη επιλογή μπορεί να καταστρέψει τα πάντα.

Θεωρώ πως μια μετάφραση οφείλει να είναι πολύ κοντά στο πρωτότυπο, δεν πρέπει να προδίδουμε τον συγγραφέα, σε καμιά περίπτωση. Επομένως, μια καλή μετάφραση οφείλει να είναι πιστή στο πρωτότυπο. Αλλά χωρίς στενότητα μυαλού. Πρέπει να βγαίνει νόημα σ’ αυτό που μεταφράζουμε, πάντα όμως σύμφωνα με το πνεύμα του συγγραφέα. Η μετάφραση είναι πολύπλοκη διαδικασία όπου ο μεταφραστής χρησιμοποιεί όλο το φορτίο των γνώσεων του και γι’ αυτό το τελευταίο πρέπει να είναι πολύ πλούσιο. Πρέπει να ψάχνουμε τις λέξεις μέχρι να βρούμε τη σωστή, κι αυτό είναι κάτι που απαιτεί υπομονή κι επιμονή. Θα έλεγα λοιπόν ότι το βάρος μιας μετάφρασης πέφτει στις αποχρώσεις των λέξεων, μια άστοχη επιλογή μπορεί να καταστρέψει τα πάντα, καθώς ο Ζολά έχει στηρίξει τα μυθιστορήματά του στην λεπτομερή παρατήρηση των προσώπων που αναδύονται μέσα από περιστάσεις, περιβάλλοντα, γεγονότα. Υπάρχει από την άλλη μια τρομερή συνοχή σ’ όλους τους χαρακτήρες και στο πεπρωμένο τους που διατρέχει όλο το μυθιστόρημα και που υποχρεώνει τον μεταφραστή να υποβάλει συνεχώς σε δοκιμασία να παραμείνει αληθινός, πιστός, κριτής των λέξεών του. Το κείμενο του Ζολά βασανίζει κυριολεκτικά τον μεταφραστή, κι αυτό ας μη θεωρηθεί υπερβολή εκ μέρους μου. Η μεγαλύτερη όμως δυσκολία για το συγκεκριμένο κείμενο είναι να μείνει ο μεταφραστής πιστός στο λογοτεχνικό ύφος, στη μοναδικότητα αυτού του έργου, που λόγω του ρεαλισμού του δεν αφήνει κανένα περιθώριο για επεμβάσεις και παρεμβάσεις.

Η αναμέτρηση όμως μ’ ένα τέτοιο έργο είναι επίσης μοναδική εμπειρία, από την οποία δεν βγαίνει κανείς αλώβητος: ο μεταφραστής έχει μπει βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή χάρις στον συγγραφέα, έχει γίνει ένα με τα πάθη των ηρώων, έχει νιώσει τον θρίαμβο ή την πτώση τους, ακόμα και τον θάνατό τους. Έχει πάρει πολλά από τον Ζολά, αλλά κι ο ίδιος έχει καταθέσει την ψυχή του στη μετάφραση του έργου.

altInfo
Η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και έλαβε τον τίτλο της διδάκτορος από το Université de Paris IV-Sorbonne. Είναι Ομότιμη Καθηγήτρια της Ιστορίας του Γαλλικού Πολιτισμού στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο οποίο δίδαξε επί σειρά ετών. Έχει δημοσιεύσει επιστημονικές μελέτες και βιβλία. Έχει μεταφράσει πολλά ψυχαναλυτικά και λογοτεχνικά έργα.

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική)  – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική) – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ντένις Τζόνσον (Denis Johnson) «Δέντρο από καπνό» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη), με αφορμή την κυκλοφορία –ήταν εξαντλημένο εδώ και χρόνια– της δεύτερης έκδοσής του. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Εί...

Για να τον ξεχάσω (διήγημα)

Για να τον ξεχάσω (διήγημα)

Η αλήθεια είναι πως στην αρχή σε σιχαινόμουν. Απ’ την πρώτη στιγμή που σ’ έφερε στο σπίτι και σε είδα να κολυμπάς μέσα σ’ εκείνο το διάφανο σακούλι που το ‘σφιγγε σαν πουγκί στο χέρι του, σαν μπελά σ’ έβλεπα περισσότερο παρά σαν παρέα, ένα μπελά με τον οποίο δεν ήθελα επ’ ουδενί να συμβιώσω.

Της Χρυσ...

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Τρια μυθιστορήματα του επιτυχημένου Ισπανού συγγραφέα Χαβιέρ Θέρκας (Javier Cercas) και ο τρόπος με τον οποίο ο Ισπανικός Εμφύλιος εντάσσεται στις τρεις ιστορίες. Οι διαθλάσεις της Ιστορίας στον καθρέφτη της μνήμης και της λογοτεχνικής αφήγησης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

02 Μαΐου 2022 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Οι δώδεκα συμβουλές του Ρομπέρτο Μπολάνιο για τη συγγραφή διηγημάτων

Ο Χιλιανός πεζογράφος και ποιητής Roberto Bolaño ήταν ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους ισπανόφωνους λογοτέχνες. Μετανάστευσε σε μικρή ηλικία στο Μεξικό και αργό

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ