alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο συγγραφέας και μεταφραστής Μιχάλης Μακρόπουλος με αφορμή το βιβλίο του Saul Bellow Οι περιπέτειες του Ώγκι Μαρτς (εκδ. Καστανιώτη).

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Διογκωμένες προτάσεις είχαν υπάρξει και πριν στην αμερικανική λογοτεχνία, με πιο εξέχοντα παραδείγματα κείνα του Μέλβιλ και του Φώκνερ, αλλ’ όχι σαν αυτές στον Ώγκι Μαρτς, που στην έκφραση μου φαίνονται ελεύθερες με το παραπάνω», γράφει ο Φίλιπ Ροθ, και σε τούτη τη φράση, ιδιαίτερα στη λέξη «ελεύθερες», συνοψίζεται όλη η πρόκληση (και όλη η χαρά) για το μεταφραστή που καταγίνεται με τον Ώγκι Μαρτς.

Στα πρώτα δύο μυθιστορήματά του, ο Μπέλοου ακολουθεί ένα, ας πούμε, «φλωμπέρειο» πρότυπο κλασικής σύνθεσης, χρήσης του λόγου, πλασίματος της φράσης και της παραγράφου. Πριν από τον Ώγκι μετέφρασα το Θύμα, το αμέσως προηγούμενο μυθιστόρημά του, και πράγματι η αίσθηση που είχα ήταν ενός μυθιστορήματος στέρεου μα όχι ρηξικέλευθου, δεξιοτεχνικά γραμμένου αλλ’ όχι καινοτόμου – όπου εντούτοις δεν έπαυε να υπάρχει, εν σπέρματι, ο Μπέλοου του Ώγκι Μαρτς, αυτή η σπιρτάδα εν τη γενέσει της.

Πριν από τον Ώγκι μετέφρασα το Θύμα, το αμέσως προηγούμενο μυθιστόρημά του, και πράγματι η αίσθηση που είχα ήταν ενός μυθιστορήματος στέρεου μα όχι ρηξικέλευθου, δεξιοτεχνικά γραμμένου αλλ’ όχι καινοτόμου.

Καταρχάς, στον Ώγκι Μαρτς ο Μπέλοου εγκαταλείπει τον σαφώς ορισμένο και σφαιρικά περιγεγραμμένο κόσμο που υπάρχει σ’ ένα μυθιστόρημα π.χ. του Φλωμπέρ, προς χάριν κείνου του γραμμικού, χαλαρού ξετυλίγματος επεισοδίων σ’ ένα πικαρέσκο σαν τον Τομ Τζόουνς του Φήλντινγκ ή τον Ζυλ Μπλας του Λεσάζ – κι ο Ώγκι είναι πράγματι ένας πίκαρο, ένας τυχοδιώκτης. Και προικίζει ο συγγραφέας με τούτη την ελευθερία της ανοιχτής φόρμας όχι μονάχα τον αθεράπευτα αισιόδοξο ήρωά του, μα και τη γλώσσα που διαλέγει για ν’ αφηγηθεί τις περιπέτειές του. Αφήνεται ανοιχτός προς κάθε κατεύθυνση, όπου θα τον σπρώξει το ένστικτό του, και σε κάθε γλωσσική επινόηση που θα σκαρφιστεί εν τη ρύμη της γραφής.

Ο μεταφραστής ενίοτε βρίσκεται προ ενός ασυγκράτητου γλωσσικού χείμαρρου, αντιμέτωπος με παραγράφους δοσμένες, θαρρείς, με κομμένη την ανάσα, όπου οι λέξεις τρέχουν ασυγκράτητες, κατρακυλούν η μια πάνω στην άλλη, συγκρούονται και κουτρουβαλιάζονται. Ολοζώντανες περιγραφές μιας πινακοθήκης ολόκληρης από χαρακτήρες, στριμώχνονται κι αλληλοσπρώχνονται με τις λογής λογής ιδέες που πετά δεξιά κι αριστερά ο θυμόσοφος, διαβαστερός Ώγκι. Και πώς μεταφέρονται όλα τούτα στα ελληνικά; Πάνω απ’ όλα με κέφι, με μιαν αίσθηση του ρυθμού, προπαντός μ’ αφτί που να πιάνει τούτον το ρυθμό, με κάτι αναπόφευκτα να χάνεται και, παρ’ όλα αυτά, με κατιτίς να κερδίζεται στον αγώνα με τις λέξεις.

Ο μεταφραστής ενίοτε βρίσκεται προ ενός ασυγκράτητου γλωσσικού χείμαρρου, αντιμέτωπος με παραγράφους δοσμένες, θαρρείς, με κομμένη την ανάσα, όπου οι λέξεις τρέχουν ασυγκράτητες, κατρακυλούν η μια πάνω στην άλλη, συγκρούονται και κουτρουβαλιάζονται. [...] Και πώς μεταφέρονται όλα τούτα στα ελληνικά; Πάνω απ’ όλα με κέφι, με μιαν αίσθηση του ρυθμού, προπαντός μ’ αφτί που να πιάνει τούτον το ρυθμό, με κάτι αναπόφευκτα να χάνεται και, παρ’ όλα αυτά, με κατιτίς να κερδίζεται στον αγώνα με τις λέξεις.

Με το μεταφραστή να ’χει ως κανόνα σχεδόν απαράβατο πως τίποτε δεν πρέπει να μένει απέξω, μήτε τοσηδά λεπτομέρεια (γιατί σ’ ένα κείμενο σαν τον Ώγκι Μαρτς η ουσία είναι στις λεπτομέρειες), μα παλεύοντας, όσο μπορεί, καμία λεπτομέρεια να μη δείχνει αταίριαχτη – και να έχει επίσης σαν κανόνα, ο μεταφραστής, ότι, κει που μια πρόταση είναι μεγάλη, πρέπει να παραμένει μεγάλη, γιατί αυτή η έκταση, η μεγαλύτερη ή η μικρότερη, σ’ ένα κείμενο είναι αναπόσπαστο κομμάτι του, που δεν πρέπει επ’ ουδενί να θυσιάζεται.

Εντέλει, οι Περιπέτειες του Ώγκι Μαρτς μεταφράζονται με… την αισιοδοξία του Ώγκι Μαρτς, που στις ακροτελεύτιες φράσεις των περιπετειών του δηλώνει: «Να, δείτε εμένα πώς πάω παντού! Είμαι ενός είδους Κολόμβος των γύρω πραγμάτων, και πιστεύω ότι μπορείς να φτάσεις σ’ αυτά, σε τούτη την τόσο κοντινή terra incognita που απλώνεται σε κάθε ματιά. Μπορεί σ’ αυτό το εγχείρημα να ’μαι νούλα. Κι ο Κολόμβος πίστευε ίσως ότι ήταν νούλα όταν τον έστειλαν αλυσοδεμένο πίσω. Πράγμα που δεν απόδειχνε, ωστόσο, ότι δεν υπήρχε Αμερική».

Στην terra incognita της μετάφρασης, αυτός [ο μεταφραστής] να είναι ένας μικρός Κολόμβος που, από φράση σε φράση, θα μαθαίνει ξανά και ξανά τη γλώσσα του συγγραφέα, σάμπως να τη διαβάζει για πρώτη φορά, και μετά θα παλεύει με τη δίνη των σκόρπιων μεταφρασμένων λέξεων, θα αντιπαλεύει με πείσμα την απογοήτευση της αποτυχίας, ώσπου σαν μαγική εικόνα να αναδυθεί –όχι πάντα, αλίμονο!– η φράση στη δική του γλώσσα τώρα.

Έτσι πρέπει κι ο μεταφραστής, ακόμα κι αν νιώθει πότε πότε το κείμενο να τον ξεπερνά, να θυμάται την παραίνεση του Ώγκι: στην terra incognita της μετάφρασης (πάντοτε incognita, παρά τους ποταμούς θεωρητικής μελάνης που έχουν χυθεί για το πώς πρέπει ή δεν πρέπει να ’ναι μια μετάφραση), αυτός να είναι ένας μικρός Κολόμβος που, από φράση σε φράση, θα μαθαίνει ξανά και ξανά τη γλώσσα του συγγραφέα, σάμπως να τη διαβάζει για πρώτη φορά, και μετά θα παλεύει με τη δίνη των σκόρπιων μεταφρασμένων λέξεων, θα αντιπαλεύει με πείσμα την απογοήτευση της αποτυχίας, ώσπου σαν μαγική εικόνα να αναδυθεί –όχι πάντα, αλίμονο!– η φράση στη δική του γλώσσα τώρα. Τι κι αν έχει κι αποτυχίες; Πώς μπορεί να μην έχει; Εντέλει, αυτό δεν αποδείχνει πως δεν υπάρχει η Αμερική!

Και, τέλος, λίγος Ώγκι:

«But without being a hoodlum himself he was taken up with gang events and crime, a kind of amateur of the lore and done up in the gangster taste so you might take him for somebody tied in with the dangerous Druccis or Big Hayes Hubacek: sharp financial hat, body-clasping suit, the shirt Andalusian style buttoned up to the collar and worn without a necktie, trick shoes, pointed and pimpy, polished like a tango dancer’s; he clumped hard on the leather heels. Dingbat’s hair was violent, brilliant, black, treated, rippled-maked. Bantam, thin-muscled, swift, almost frail, he had an absolutely unreasonable face. To be distinguished from brutal–it wasn’t that, there was all kind of sentiment in it. But wild, downtwisting, squint-eyed, unchangeably firm and wrong in thoughts, with the prickles coming black through his unmethodical after-shave talcum: the puss of an executioner’s subject, provided we understand the prototype not as a murderer (he attacked with his fists and had a killer’s swing but not the real intention) but as somebody intractable».

«Χωρίς όμως να είναι κακοποιός ο ίδιος, είχε λόξα με οτιδήποτε γκαγκστερικό και με το έγκλημα, ήταν ερασιτέχνης γνώστης και ντυνόταν με γούστο γκάγκστερ, έτσι μπορούσες να τον περάσεις για κάποιον που ’χε πάρε δώσε με τους επικίνδυνους Ντρούτσι ή με τον Μπικ Χέυζ Χούμπατσεκ· με στυλάτο καπέλο χρηματιστή, εφαρμοστό κουστούμι, πουκάμισο φορεμένο με ανδαλουσιανό στυλ, κουμπωμένο μέχρι το γιακά και χωρίς γραβάτα, και με μυτερά παπούτσια νταβατζή γυαλισμένα σαν παπούτσια χορευτή του ταγκό, με τα τακούνια να κροτούν. Το μαλλί του Ντίνγκμπατ ήταν βίαια λαμπερό, μαύρο, περιποιημένο, κυματιστό. Μικρόσωμος αλλά μαχητικός, με λεπτούς μυς, σβέλτος, σχεδόν λεπτεπίλεπτος, είχε πρόσωπο εξωφρενικό. Δεν εννοώ χτηνώδες, όχι, γιατί φανέρωνε κάθε λογής συναισθήματα· αλλά άγριο, στραβωμένο, με λοξή ματιά, με σκέψεις αμετακίνητα στραβές, με τα γένια να βγαίνουν μαύρα μέσ’ από το άταχτα βαλμένο ταλκ του για μετά το ξύρισμα· φάτσα θανατοποινίτη, όχι όμως αληθινού φονιά (έκανε επίθεση με τις γροθιές του κι είχε φονικό χτύπημα μα όχι και φονική πρόθεση), αλλά απλώς ατίθαση».

 

altInfo
Ο Μιχάλης Μακρόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και σπούδασε βιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έζησε εννέα χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Πλέον κατοικεί στη Λευκάδα. Εργάζεται ως μεταφραστής λογοτεχνίας από τα αγγλικά και τα γαλλικά. Έχει μεταφράσει έργα των Ernest Hemingway, Truman Capote, F.S. Fitzgerald, John Steinbeck, Ray Bradbury, Stephen King, Saul Bellow, Richard Powers, Michel Faber, Antoine de Saint-Exupery, Martin Amis, κ.ά.. Έχει εκδώσει βιβλία για ενήλικες, μεταξύ των οποίων το Οδοιπορικό στο Πωγώνι (εκδ. Fagotto) και Το δέντρο του Ιούδα (εκδ. Κίχλη), καθώς και βιβλία για παιδιά. Κείμενα και κριτικές του δημοσιεύονται σε διάφορα περιοδικά ή ιστότοπους.

politeia link


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανοιχτά βιβλιοπωλεία, όπως στη Γαλλία!

Ανοιχτά βιβλιοπωλεία, όπως στη Γαλλία!

Η Σύμπραξη Εκδοτών επανέρχεται με αίτημά της προς την κυβέρνηση, ζητώντας να χαρακτηριστούν τα ...

Διαβάζω τον Χαβιαρά, ονειρεύομαι τον Στρατή

Διαβάζω τον Χαβιαρά, ονειρεύομαι τον Στρατή

Μερικές σκέψεις για το έργο και το πρόσωπο του Στρατή Χαβιαρά, με αφορμή το κλείσιμο σήμερα ενός χρόνου από τον θάνατό του.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Τους φίλους συγγραφείς που έφυγαν από κοντά μας τους μνημονεύουμε ...

Ελλάδα - Γαλλία: 200 χρόνια φιλίας και πολιτιστικού διαλόγου - Όλες οι δράσεις

Ελλάδα - Γαλλία: 200 χρόνια φιλίας και πολιτιστικού διαλόγου - Όλες οι δράσεις

Με την ευκαιρία του εορτασμού των διακοσίων ετών από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος παρουσιάζει ένα πρόγραμμα εκπαιδευτικών και πολιτιστικών δράσεων, καθ’ όλη τη διάρκεια του 2021.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 10 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

...
Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ta-Nehisi Coates «Ο χορευτής του νερού» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη), το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όλη μου τη ζωή ήθελα να φύγω. Δεν ήταν κάτι ...

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός, επιμ. Μαρία Καβάλα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την εισαγωγή της Μαρίας Καβάλα, η οποία είχε και την ευρύτερη επιμέλεια στον συλλογικό τόμο «Νεότερος Ελληνικός Εβραϊσμός. Η δυναμική παρουσία. Η οδυνηρή απουσία. Το σήμερα», ο οποίος κυκλοφορεί στις 11 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις University Studio Press.

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

12 Φεβρουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Βιβλία που θεμελίωσαν τον πολιτισμό μας: 10 διαλέξεις στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Οι συγγραφείς Σώτη Τριανταφύλλου και Κώστας Κατσουλάρης παρουσιάζουν θεμελιώδη βιβλία του πολιτισμού μας σε μια σειρά 10 διαλέξεων μέσω πλατφόρμας τηλεδιάσκεψης, στο πλ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ