alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Πρώτη μας φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Μαργαρίτα Ζαχαριάδου για το μυθιστόρημα του Heinrich Böll Ομαδικό πορτρέτο με μια κυρία (εκδ. Πόλις).

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν χρειάστηκε να σκεφτώ ούτε δευτερόλεπτο για να δεχτώ να μεταφράσω το Ομαδικό Πορτρέτο. Για κάτι τέτοια βιβλία ζούμε εμείς οι μεταφραστές ξένης λογοτεχνίας. Είναι στιγμή τεράστιου (και ακατανίκητου) ενθουσιασμού όταν σου προτείνουν το opus magnum ενός συγγραφέα σαν τον Μπελ, ακόμα κι αν έχεις περάσει δεκαετίες κάνοντας αυτή τη δουλειά – ή μάλλον ιδίως τότε. Από εκεί και πέρα αρχίζεις να προετοιμάζεσαι ψυχολογικά για τις δυσκολίες της αναμέτρησης με το κείμενο – και για το βουνό της δουλειάς που σε περιμένει.

Η δεύτερη «πρόκληση» για μένα όσον αφορά το συγκεκριμένο βιβλίο είχε να κάνει με την ίδια τη γλώσσα, σε δύο πολύ διαφορετικά μεταξύ τους επίπεδα. Το πρώτο είναι καθαρά πρακτικό: έχω μεταφράσει, για να το πω λίγο «μπακάλικα», πολύ λιγότερες σελίδες γερμανόφωνης λογοτεχνίας από ό,τι αγγλόφωνης, συνεπώς κινούμαι πάντα με μεγαλύτερη περίσκεψη ανάμεσα στις γραμμές ενός γερμανικού κειμένου. Με άλλα λόγια, το βουνό της δουλειάς ήταν, εν προκειμένω, οροσειρά, δεδομένου και του όγκου του βιβλίου. Στο μυαλό μου όμως, κάθε φορά που πιάνω ένα ωραίο γερμανικό κείμενο, υπάρχει πάντα και μια ακόμα, ενδόμυχη, επιθυμία: να «δείξω», έστω και μέσω της μετάφρασης, ότι η γερμανική γλώσσα είναι κάτι πολύ περισσότερο, κάτι απείρως ομορφότερο από τα κακόηχα «ράους» και τα «γιαβόλ» των ναζί από τις ελληνικές ταινίες, με τα οποία έχουμε συνηθίσει να τη συνδέουμε.

Το έχω πάρει εδώ και πολλά χρόνια απόφαση, ότι πραγματικά «εύκολα» βιβλία δεν υπάρχουν, αν θες να κάνεις τη δουλειά σου σωστά. Αλλά το Ομαδικό Πορτρέτο ήταν ένα από τα δυσκολότερα που έχουν πέσει στα χέρια μου.

Το έχω πάρει εδώ και πολλά χρόνια απόφαση, ότι πραγματικά «εύκολα» βιβλία δεν υπάρχουν, αν θες να κάνεις τη δουλειά σου σωστά. Αλλά το Ομαδικό Πορτρέτο ήταν ένα από τα δυσκολότερα που έχουν πέσει στα χέρια μου. Η πρώτη μου δυσκολία ήταν καθαρά πρακτική: η συνεχής ροή του κειμένου, σε συνδυασμό με τον μακροπερίοδο λόγο. Είναι πολύ επικίνδυνο να χάσεις το νήμα σε τέτοια κείμενα, το κέντρο βάρους της πρότασης. Δεν είχα διαβάσει στο παρελθόν το βιβλίο, ούτε στα ελληνικά ούτε σε μετάφραση. Δεν το ήξερα καθόλου. Αντιθέτως, ήμουν πολύ εξοικειωμένη με τα διηγήματα του Μπελ (από το πρωτότυπο), που στυλιστικά βρίσκονται ακριβώς στον αντίποδα του Ομαδικού Πορτρέτου, με την εξαιρετικά απλή γλώσσα τους (όσοι έχουν διδαχθεί ποτέ γερμανικά, σίγουρα έχουν διαβάσει και διηγήματα του Μπελ από το πρωτότυπο – τόσο απλά γραμμένα είναι). Κατά κάποιον τρόπο, λοιπόν, αιφνιδιάστηκα με το ύφος. Έπειτα, ήταν η πολυφωνικότητα – να εντοπίσω δηλαδή τα στοιχεία εκείνα που χαρακτηρίζουν τον «τρόπο» καθενός από τα πρόσωπα, την ταυτότητα του λόγου τους, και να αποδώσω το ήθος αυτό στα ελληνικά. Τέλος, ήταν το πλήθος των ειδικών αναφορών, τόσο σε στοιχεία της ναζιστικής περιόδου όσο και σε πρόσωπα και πράγματα της δεκαετίας του ’60 στη Δυτική Γερμανία. Το πρόβλημα με τις πολλές αναφορές δεν είναι τόσο το ψάξιμο που συνεπάγεται όσο η επιλογή: να αποφασίσεις, δηλαδή, για λογαριασμό του αναγνώστη τι απ’ όλα απαιτεί οπωσδήποτε ιδιαίτερη σημείωση/επεξήγηση και τι όχι. Χωρίς αυτή τη διαδικασία από τη μεριά του μεταφραστή, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να μετατρέψεις ένα βιβλίο λογοτεχνίας σε μικρή εγκυκλοπαίδεια, αποπροσανατολίζοντας εν τέλει τον αναγνώστη, μπουκώνοντάς τον με πληροφορίες, αντί να τον διευκολύνεις.

Προσωπικά, ακολουθώ απαρέγκλιτα την αρχή να μην διαβάζω παλιότερες ελληνικές μεταφράσεις που τυχόν υπάρχουν για βιβλία που καλούμαι να μεταφράσω εκ νέου, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο: θέλω να ακούσω αδιαμεσολάβητα, απευθείας, τη φωνή του συγγραφέα.

Ίσως η πιο κρίσιμη (και μαγική) στιγμή σε μια μετάφραση είναι όταν αρχίζεις να ακούς στο κεφάλι σου τη φωνή του αφηγητή. Γιατί κυριολεκτικά την ακούς. Προσωπικά, ακολουθώ απαρέγκλιτα την αρχή να μην διαβάζω παλιότερες ελληνικές μεταφράσεις που τυχόν υπάρχουν για βιβλία που καλούμαι να μεταφράσω εκ νέου, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο: θέλω να ακούσω αδιαμεσολάβητα, απευθείας, τη φωνή του συγγραφέα. Αυτό είναι, άλλωστε, το προνόμιο και ταυτόχρονα το καθήκον του μεταφραστή. Φυσικά, ένα τέτοιο βιβλίο ήταν, μοιραία, γεμάτο σπαζοκεφαλιές. Σε σημεία όπου στάθηκα αναποφάσιστη ανάμεσα σε δύο πιθανές ερμηνείες, συμβουλεύτηκα την αγγλική μετάφραση της Leila Vennewitz, της κατεξοχήν μεταφράστριας του Μπελ στα αγγλικά.

Έχω την εντύπωση ότι το δίπολο «πιστή μετάφραση - καλή μετάφραση» αποτελεί μια υπεραπλούστευση αυτής της δουλειάς που, εν τέλει, όπως όλες οι υπεραπλουστεύσεις, συσκοτίζει τα πράγματα. Νομίζω πως η πιστή μετάφραση είναι και καλή, εφόσον με τη λέξη «πιστή» εννοούμε κατ’ αρχάς τη βαθιά κατανόηση του «τι» και του «γιατί» και του «πώς» κάθε κειμένου. Αν, λέγοντας «πιστή μετάφραση» εννοούμε απλώς μια διαδικασία αντιστοίχισης λέξεων, όπου κάτω από το μεταφρασμένο κείμενο διαφαίνεται ευκρινώς η σκιά του πρωτοτύπου, οι ιδιαιτερότητες της πρωτότυπης γλώσσας, η σειρά των λέξεων κλπ., προσωπικά βρίσκομαι στον αντίποδα. Τα κείμενα αυτά κυριολεκτικά δεν διαβάζονται. Ταυτόχρονα όμως θεωρώ τεμπέλικη και κακή μετάφραση εκείνη που «ξυρίζει» με ευκολία τα «τι», τα «πώς» και τα «γιατί», όπως λέγαμε παραπάνω, που απαιτούν ευελιξία, έρευνα και δημιουργικότητα, ή αυτήν όπου ο μεταφραστής καπελώνει τον συγγραφέα προκειμένου να βολέψει τις δικές του γλωσσικές/αισθητικές προτιμήσεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις, μπορεί να προκύψει όντως ένα ωραίο, «ρέον», όπως λέγεται στην κριτική, κείμενο, που όμως δεν αντανακλά αυτό που οφείλει να αντανακλά: το έργο του συγγραφέα. Για να έχεις μια καλή μετάφραση δεν αρκεί να είναι η ίδια ιστορία, αλλά ειπωμένη αλλιώς. Όταν μιλάμε για λογοτεχνία, ύφος και περιεχόμενο είναι πράγματα απολύτως αξεδιάλυτα, το «πώς» είναι το «τι», άρα καλή και πιστή μετάφραση ουσιαστικά συμπίπτουν, όταν θες να πεις την ιστορία με τον τρόπο του συγγραφέα κι όχι απλώς για να δει ο αναγνώστης τι θα γίνει παρακάτω.

altInfo
Η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου είναι μεταφράστρια από τα αγγλικά και τα γερμανικά. Έχει μεταφράσει Graham Greene, Mark Twain, Jonathan Coe, Edgar Lawrence Doctorow, Franz Kafka, Daniel Mendelsohn, David Mitchell. Το πρώτο της βιβλίο, Το παρόν αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις.

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τόνια Κοβαλένκο: «Τα 149 χρόνια που με χώριζαν από τον κορυφαίο Χάρντυ ξυπνούσαν συχνά μέσα μου ένα δέος»

Τόνια Κοβαλένκο: «Τα 149 χρόνια που με χώριζαν από τον κορυφαίο Χάρντυ ξυπνούσαν συχνά μέσα μου ένα δέος»

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Τόνια Κοβαλένκο για τη μετάφραση του μυθιστορήματος του Τόμας Χάρντυ [Thomas Hardy] «Μακριά απ...

Μιχάλης Δελέγκος: «Και τα τρία βιβλία της Ντόνα Ταρτ μου άφησαν ανεξίτηλες εντυπώσεις»

Μιχάλης Δελέγκος: «Και τα τρία βιβλία της Ντόνα Ταρτ μου άφησαν ανεξίτηλες εντυπώσεις»

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο μεταφράστής Μιχάλης Δελέγκος για τη μετάφραση των τριών μυθιστορημάτων της Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt] «Η μυσ...

Αθηνά Δημητριάδου: «Ο Κολμ Τομπίν ήταν πολύ πρόθυμος να συμπαρασταθεί στους μεταφραστές του»

Αθηνά Δημητριάδου: «Ο Κολμ Τομπίν ήταν πολύ πρόθυμος να συμπαρασταθεί στους μεταφραστές του»

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Αθηνά Δημητριάδου για τη μετάφραση του μυθιστορήματος του Κολμ Τομπίν [Colm Tóibín] «Ο μά...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) –  Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) – Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

Για το βραβευμένο με Πούλιτζερ 2022 μυθιστόρημα του Τζόσουα Κοέν [Joshua Cohen] «Οι Νετανιάχου» (μτφρ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Η οικογένεια Netanyahu (ο μικρός αριστερά είναι ο «Μπίμπι» - Μπένιαμιν Νετανιάχου, ενώ από τη φωτογραφία απουσιάζει ο τρίτος γιος της οικογένειας, ο Ίντο)...

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

«Ο θάνατος του συγγραφέα, δημοσιογράφου και μέλους της Εταιρείας μας, Δημήτρη Φύσσα, ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία και γέμισε θλίψη όλους όσους τον γνώριζαν, προσωπικά ή μέσω των κειμένων του.« 

Επιμέλεια: Book Press

Ο Δημήτρης Φύσσας, «Μήτσος» για τ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ