Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Χριστίνα Σωτηροπούλου για τη μετάφραση του μυθιστορήματος του Τζ.Μ. Κουτσί [J. M. Coetzee] «Ο Πολωνός» (εκδ. Διόπτρα).
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης συναντήσατε δυσκολίες που δεν τις περιμένατε;
Μετά από είκοσι δύο χρόνια στον χώρο της μετάφρασης, έχω καταλήξει στο εξής συμπέρασμα: η μετάφραση των βιβλίων των σπουδαίων συγγραφέων όπως ο Κουτσί δεν είναι δύσκολη: είναι απαιτητική. Είναι πολύ δυσκολότερο να μεταφράζεις μέτριους συγγραφείς ή καλούς συγγραφείς που έχουν μια άτυχη στιγμή μέσα σε ένα βιβλίο. Οι σπουδαίοι συγγραφείς ακριβολογούν, η κάθε λέξη είναι προϊόν σκέψης και αποτελεί συνειδητή επιλογή. Ο μεταφραστής υπηρετεί τον συγγραφέα έχοντας κατά νου ότι δεν θα βρεθεί ποτέ στη δύσκολη θέση να μαντέψει τι θέλει να πει ή να διαφωνήσει με τις επιλογές του. Τα κείμενα αυτά αποτελούν καλοδεχούμενη πρόκληση για εμάς τους μεταφραστές και είναι ένας από τους λόγους που αγαπάμε τη δουλειά μας.
Συμβουλευτήκατε παλαιότερες μεταφράσεις του κειμένου στα ελληνικά ή αποδόσεις του σε άλλη γλώσσα;
Όχι, εξάλλου το βιβλίο δεν είχε κυκλοφορήσει ακόμη όταν το μετέφραζα. Μου έχει συμβεί στο παρελθόν να συμβουλευτώ τη γαλλική έκδοση βιβλίου για να επιβεβαιώσω κάποιες μεταφραστικές επιλογές μου σε σημεία που μπορούσαν να ερμηνευτούν με διάφορους τρόπους.
Οι μεταφραστές οφείλουμε να παράγουμε πιστές και καλές μεταφράσεις ώστε να έχουν πρόσβαση στο βιβλίο όσο το δυνατόν περισσότεροι αναγνώστες σε ισότιμες λογοτεχνικές συνθήκες.
Πώς τοποθετείστε στο δίλημμα «πιστή μετάφραση / καλή μετάφραση»;
Υποθέτω ότι για τους περισσότερους αναγνώστες που δεν έχουν ασχοληθεί επαγγελματικά με τη μετάφραση, η «πιστή μετάφραση» παραπέμπει στην κατά λέξη μετάφραση. Αλλά η πιστή μετάφραση είναι πιστή προς το πνεύμα του συγγραφέα, απαιτεί συντονισμό του μεταφραστή με τον συγγραφέα, όχι μόνο σε επίπεδο γλώσσας, ρυθμού, αισθητικής, αλλά και σε σχέση με τις επιλογές που καλείται να κάνει ο μεταφραστής για κάθε λέξη, για κάθε πρόταση. Η ερώτηση που θέτω κάθε φορά είναι: πώς θα έγραφε ο συγγραφέας το βιβλίο αν ήξερε ελληνικά; Επομένως, το δίλημμα κατά την ταπεινή μου άποψη, δεν υφίσταται. Οι μεταφραστές οφείλουμε να παράγουμε πιστές και καλές μεταφράσεις ώστε να έχουν πρόσβαση στο βιβλίο όσο το δυνατόν περισσότεροι αναγνώστες σε ισότιμες λογοτεχνικές συνθήκες.
Προτιμάτε να μεταφράζετε κείμενα συγγραφέων που έχετε μεταφράσει βιβλία τους ή να γνωρίζετε νέους συγγραφικούς κόσμους;
Και τα δύο. Ενθουσιάζομαι σαν μικρό παιδί όταν φτάνει στα χέρια μου βιβλίο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα και διαπιστώνω ότι έχει όλες τις προδιαγραφές για μια σημαντική λογοτεχνική πορεία. Και φυσικά, τα καινούρια βιβλία συγγραφέων που έχουμε «συναντηθεί» μεταφραστικά στο παρελθόν είναι πάντα καλοδεχούμενα. Είναι σαν να ξανασυναντάς έναν παλιό φίλο, θες να ακούσεις αυτά που έχει να σου πει και να διακρίνεις τυχόν αλλαγές (στη συντριπτική πλειοψηφία τους, προς το καλύτερο).
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης επιδιώξατε επαφή με τον συγγραφέα; Αν ναι, σε τι σας βοήθησε;
Όχι, σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις επικοινωνώ με τους συγγραφείς των βιβλίων που μεταφράζω – κυρίως όταν προκύπτει κάποιο ζήτημα, αν π.χ. εντοπίσω ένα πραγματολογικό λάθος που ξέφυγε από τον επιμελητή του πρωτοτύπου. Φυσικά, θα ήταν τιμή μου να μιλήσω με τον Τζ. Μ. Κουτσί, ειδικά έχοντας διαβάσει το βιβλίο με τις επιστολές που αντάλλασσε με τον Πολ Όστερ (Here and Now: Letters, 2008-2011). Το συνιστώ ανεπιφύλακτα σε όποιον θέλει να γνωρίσει καλύτερα τον τρόπο σκέψης (και το ευφυέστατο χιούμορ) αυτών των δύο σπουδαίων συγγραφέων έξω από το πλαίσιο του λογοτεχνικού τους έργου.
Συνοπτικό βιογραφικό
Η Χριστίνα Σωτηροπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα και πέρασε την παιδική της ηλικία στο Ηράκλειο Κρήτης. Τελείωσε το λύκειο στην Ελληνογαλλική Σχολή Άγιος Ιωσήφ, σπούδασε μετάφραση και έκανε μεταπτυχιακό στην υπολογιστική γλωσσολογία. Από το 2002 εργάζεται ως μεταφράστρια και γράφει σενάρια για τον κινηματογράφο και τη διαφήμιση. Έχει εκδώσει δύο μυθιστορήματα.
