Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Έφη Τσιρώνη για τη μετάφραση του μυθιστορήματος της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Η καμπάνα» (εκδ. Διόπτρα).
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης συναντήσατε δυσκολίες που δεν τις περιμένατε;
Είναι πάγια τακτική μου να προσεγγίζω τα προς μετάφραση κείμενα περιμένοντας μεγαλύτερες δυσκολίες απ’ όσες συνήθως ανακύπτουν τελικά – πιστεύω πως όσο κακός σύμβουλος είναι ο φόβος στη μετάφραση, άλλο τόσο καλός σύμμαχος είναι η σύνεση και η μετρημένη επιφυλακτικότητα. Όσο για την Καμπάνα συγκεκριμένα, την πρώτη μεταφραστική συνάντησή μου με την ιδιοφυή Άιρις Μέρντοχ, διαπίστωσα με θαυμασμό, αλλά και ανακούφιση, ότι οι όποιες δυσκολίες μπορούν να ξεπεραστούν με αρωγό το ίδιο το κείμενο. Χωρίς εκπτώσεις και απλουστεύσεις, τα κείμενα της Μέρντοχ έχουν την ιδιότητα να λύνουν τα προβλήματα που τα ίδια θέτουν χάρη στο μοναδικό ταλέντο της συγγραφέως τους να συνδυάζει ένα σπινθηροβόλο και ευρύ, κρυστάλλινης καθαρότητας πνεύμα με μια πραγματικά αριστοτεχνική πένα.
Συμβουλευτήκατε παλαιότερες μεταφράσεις του κειμένου στα ελληνικά ή αποδόσεις του σε άλλη γλώσσα;
Η Καμπάνα μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά, και ήταν μεγάλη χαρά και τιμή για μένα να αναλάβω τη μετάφρασή της. Όσο για το αν αναζήτησα αποδόσεις του βιβλίου σε άλλη γλώσσα, όχι, εκτός και αν υπολογίσει κανείς ως «άλλη γλώσσα» τα έξοχα, στιβαρά, και ομολογουμένως αρκετά σπάνια στις μέρες μας, αγγλικά της Μέρντοχ.
Οι συγγραφείς που γνωρίζεις μεταφραστικά είναι σαν παλιοί φίλοι, κάτι σαν το περιώνυμο «παλιό πουλόβερ». Νιώθεις άνετα μαζί τους [...] πάντοτε όμως έρχεται η στιγμή που λαχταράς την αλλαγή και το καινούριο. Η ευτυχέστερη συγκυρία προκύπτει όταν ανακαλύπτεις σ’ αυτό το καινούριο, και ειδικότερα στους νέους συγγραφείς, επιρροές και αποτυπώματα των παλιών, αγαπημένων σου φίλων.
Πώς τοποθετείστε στο δίλημμα «πιστή μετάφραση / καλή μετάφραση»;
Προτιμώ τον όρο «επιτυχημένη μετάφραση», και, για μένα, το μετάφρασμα είναι επιτυχημένο όταν κατορθώνει να μεταφέρει με σαφήνεια και γλαφυρότητα τη σημασιολογική, νοηματική και λογοτεχνική πρόθεση του πρωτοτύπου, δηλαδή του συγγραφέα.
Προτιμάτε να μεταφράζετε κείμενα συγγραφέων που έχετε μεταφράσει βιβλία τους ή να γνωρίζετε νέους συγγραφικούς κόσμους;
Οι συγγραφείς που γνωρίζεις μεταφραστικά είναι σαν παλιοί φίλοι, κάτι σαν το περιώνυμο «παλιό πουλόβερ». Νιώθεις άνετα μαζί τους, και χαλαρά, καμιά φορά σε επικίνδυνο σημείο, πάντοτε όμως έρχεται η στιγμή που λαχταράς την αλλαγή και το καινούριο. Η ευτυχέστερη συγκυρία προκύπτει όταν ανακαλύπτεις σ’ αυτό το καινούριο, και ειδικότερα στους νέους συγγραφείς, επιρροές και αποτυπώματα των παλιών, αγαπημένων σου φίλων.
Κατά τη διάρκεια της μετάφρασης η χρονική απόσταση που σας χωρίζει με τη συγγραφέα αισθανθήκατε ότι ήταν ανασταλτικός παράγοντας για τη μετάφραση ή λειτούργησε με τρόπο απελευθερωτικό για το μεταφρασμένο κείμενο;
Θεωρώ πως, εκτός των άλλων, η μετάφραση είναι, ή θα έπρεπε να είναι, μια μηχανή του χρόνου. Αν καταφέρεις να επιβιβαστείς σε αυτήν, χρησιμοποιώντας την έρευνα, τη λογική, αλλά και την ενσυναίσθηση, οι αποστάσεις εκμηδενίζονται, οι συγγραφείς, η πρόθεσή τους, και ο κόσμος στον οποίο έζησαν και δημιούργησαν αποκαλύπτονται, λύνοντάς σου τα χέρια και λειτουργώντας απελευθερωτικά για το μεταφρασμένο κείμενο. Θέλω να πιστεύω ότι στην περίπτωση της Καμπάνας είχα την καλή τύχη να προλάβω τη μεταφραστική χρονομηχανή – το αν τελικά τα κατάφερα, είναι κάτι που μένει στην κρίση των Ελλήνων αναγνωστών.
