Η «ευτυχής συγκυρία» – Μερικές σκέψεις και ένα σχόλιο με αφορμή το 4ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Το 4ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων ολοκληρώνεται την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, καθώς αναμένουμε την πτήση μας για την Αθήνα. Κοντά στις 120 εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν, με Έλληνες και ξένους συγγραφείς, εκπαιδευτικούς, μεταφραστές, ανθρώπους του βιβλίου και του πολιτισμού, μέσα σε έξι γεμάτες μέρες και νύχτες. Όσοι από την πρώτη χρονιά προβλέπαμε τη μακροημέρευση του Φεστιβάλ, φέτος μπορούμε να πούμε, πλέον με βεβαιότητα, ότι δικαιωνόμαστε. Το Φεστιβάλ αποτελεί θεσμό με ιστορία και εξασφαλισμένο μέλλον, συνεισφέροντας έτσι στο γενικότερο αίσθημα ότι ο χώρος του βιβλίου, παρά τις αβεβαιότητες και τις εύλογες ανησυχίες που υπάρχουν, εμφανίζεται δυναμικός, πολύτροπος και ανθεκτικός – η ναυαρχίδα του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού, μαζί με το θέατρο.

Η ευτυχής συγκυρία – εντύπωση ή πραγματικότητα;

Αν κάποιος ξένος συγγραφέας ή απλός βιβλιόφιλος βρισκόταν στη χώρα μας διαρκώς από το Μάρτιο μέχρι και σήμερα, κι αν είχε λίγη τύχη και την κατάλληλη πληροφόρηση, θα αποκόμιζε την εντύπωση ότι βρίσκεται σε μια χώρα όπου η ανάπτυξη της βιβλιοφιλίας είναι εκρηκτική, μια χώρα όπου η λογοτεχνία και η ανάγνωση γιορτάζονται διαρκώς, με πολλούς τρόπους, σε ποικίλες κλίμακες, με διάφορες αφορμές, τόσο στην Αθήνα όσο και σε άλλα μέρη της χώρας – κιι αυτό, πριν τους μιλήσει κανείς για τα λογοτεχνικά περιοδικά και τα περιοδικά πολιτικής και ιδεών που εκδίδονται στη χώρα, ων ουκ έστιν αριθμός.

Ο Απρίλιος, πάλι, είναι μήνας του Βιβλίου, καθώς περιλαμβάνει την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου στις 2 Απριλίου και την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικής Ιδιοκτησίας στις 23 Απριλίου.

Ο Μάρτιος, λοιπόν, μήνας ποίησης στη χώρα μας και παντού, είναι μια περίοδος κατά την οποία η ποίηση γιορτάζεται με πολλές αναγνώσεις ή χάπενινγκ, εκδηλώσεις, συζητήσεις, που κορυφώνονται περί την 21 Μαρτίου, ημέρα της εαρινής ισημερίας οπότε και γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης.

Ο Απρίλιος, πάλι, είναι μήνας του Βιβλίου, καθώς περιλαμβάνει την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου στις 2 Απριλίου και την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικής Ιδιοκτησίας στις 23 Απριλίου. Ο Περίπατος Βιβλίου, στην Αθήνα, με πολλές και διάφορες βιβλιοπαρουσιάσεις και συζητήσεις, είναι μονάχα ένα από τα γεγονότα που ξεχωρίζουν και δίνουν τον τόνο αυτές τις μέρες.

Δεν περνούν παρά μονάχα λίγες μέρες, και το μεγαλύτερο γεγονός της χρονιάς στον χώρο του βιβλίου, η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης, υποχρεώνει (σχεδόν) σύσσωμο τον εκδοτικό χώρο, που εξακολουθεί να είναι αθηνοκεντρικός, να μετακομίσει για τέσσερις ή πέντε μέρες στη Θεσσαλονίκη, σε ένα ραντεβού που έχει πίσω του ήδη 21 χρόνια! Η ΔΕΒΘ είναι ένα πολυγεγονός, μια τεράστια σε μέγεθος και πολυπλοκότητα κατάσταση, κάτι ανάμεσα σε μεγάλη έκθεση βιβλίου, επαγγελματική έκθεση και Φεστιβάλ. Ο διεθνής χαρακτήρας της έδωσε την ευκαιρία στους βιβλιόφιλους να γνωρίσουν, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, γνωστούς και αγαπημένους ξένους συγγραφείς. Φέτος, ήταν η σειρά της Ιταλίας, και όλα δείχνουν ότι η Έκθεση, υπό τη φροντίδα του νεοσύστατου Εθνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ), ξαναβρίσκει τον βηματισμό της και έχει μπροστά της ακόμη καλύτερες μέρες.

Το Φεστιβάλ ΛΕΑ επικεντρώνεται στην Ιβηρική και ισπανόφωνη λογοτεχνία, φέρνοντας τα τελευταία χρόνια σε επαφή το ελληνικό κοινό με σημαντικούς και πολύ ενδιαφέροντες συγγραφείς

ΛΕΑ και άλλα

Ακολούθησε, με μερικές μέρες κενό, ένα ακόμη φιλόδοξο και πλούσιο Φεστιβάλ, μικρότερης κλίμακας, το ΛΕΑ, που μέχρι πρόσφατα λάμβανε χώρα κυρίως στην Αθήνα (εξού και ο τίτλος του, καθώς το αρκτικόλεξο σημαίνει Λογοτεχνία Εν Αθήναις), μα που φέτος επεκτάθηκε στην υπόλοιπη χώρα: Το Φεστιβάλ ΛΕΑ επικεντρώνεται στην Ιβηρική και ισπανόφωνη λογοτεχνία, φέρνοντας τα τελευταία χρόνια σε επαφή το ελληνικό κοινό με σημαντικούς και πολύ ενδιαφέροντες συγγραφείς από την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Κούβα, την Αργεντινή, την Κολομβία κ.ά. Συγγραφείς του ΛΕΑ βρέθηκαν φέτος και στη Θεσσαλονίκη, αλλά και σε κάποιες ακόμη πόλεις της χώρας, ενώ αξίζει να σημειωθεί η προσπάθεια του Φεστιβάλ να συστήσει και Έλληνες συγγραφείς στον ισπανόφωνο κόσμο – μια «ανταλλαγή» που, με βοήθεια και από την ελληνική πλευρά, έχει προοπτικές.

Στο μεσοδιάστημα μπορούσες να κάνεις μια βόλτα μέχρι το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και να παρακολουθήσεις το Φεστιβάλ WOW, ακούγοντας για παράδειγμα την Κάρμεν Μαρία Ματσάδο, και λίγο αργότερα να πας μια Τετάρτη, με μικρό αντίτιμο, να ακούσεις στη Στέγη τον εξαιρετικό χιλιανό συγγραφέα Μπενχαμίν Λαμπατούτ. Μερικές μέρες μετά τα βήματά σου θα μπορούσαν να σε βγάλουν στη Δημοτική Αγορά της Κυψέλης, έναν ακόμη βιβλιοφιλικό hot spot, και να ακούσεις το Τζούντιθ Μπάτλερ με μια εγγύτητα που δύσκολα θα τη βρεις σε άλλες μεγαλουπόλεις (μιλούσε πριν από λίγο καιρό στο Μπομπούρ στο Παρίσι και το να καταφέρεις να πας δεν ήταν το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο...). Στον ίδιο χώρο, θα μπορούσες να δεις την Αμάντα Μιχαλοπούλου με τη Δανάη Σιώζιου να συνομιλούν με τη Ρέιτσελ Κασκ, ενώ λίγο καιρό αργότερα, στο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ στο Γουδί, θα έβλεπες τον Εντουάρ Λουί. Είναι λίγα αυτά;

Και επιστρέφουμε στο Φεστιβάλ ΛΕΑ... Καθώς το ΛΕΑ εξέπνεε, η σκυτάλη περνούσε στα Χανιά, όπου και μεταβαίνουν οι περισσότεροι από τους συγγραφείς που είχαν καλεστεί από το ΛΕΑ, δίνοντας την ευκαιρία, σε ένα άλλο κοινό, να τους γνωρίσει. Από χρονιά σε χρονιά, ο αριθμός των συγγραφέων του ΛΕΑ που «μετακομίζουν» στα Χανιά ποικίλει, αλλά είναι γεγονός ότι, σε έναν βαθμό, τα δύο Φεστιβάλ είναι συγκοινωνούντα δοχεία – και γιατί όχι;

(Αυτά είναι μονάχα μερικά από τα βιβλιοφιλικά γεγονότα, νομίζω τα μεγαλύτερα, που λαμβάνουν χώρα αυτό το διάστημα, αλλά πολλά άλλα συμβαίνουν παράλληλα ή ταυτόχρονα. Παράδειγμα, το Books n’ beer φεστιβάλ στην Αθήνα, που έχει ήδη τη μικρή του ιστορία, η έκθεση βιβλίου στον Πειραιά, η μεγάλη έκθεση Βιβλίου στην Παραλία της Θεσσαλονίκης, που έχει ήδη ξεκινήσει και θα εξελιχθεί τις επόμενες μέρες και που, μαθαίνουμε, εξελίσσεται ταχέως σε κάτι περισσότερο από παζάρι βιβλίου, το Θερινό Βιβλιοστάσιο στην αναγεννημένη Δημοτική Αγορά Κυψέλης, «μια γιορτή βιβλίου στο κέντρο της μητροπολιτικής Αθήνας», που ετοιμάζεται για τον Ιούλιο, το εξαιρετικό Φεστιβάλ Ποίησης που διοργανώνει το περιοδικό Θράκα στη Θεσσαλία τέλος Αυγούστου, η αναβαθμισμένη Έκθεση-Φεστιβάλ του Πεδίου του Άρεως τον Σεπτέμβριο κ.ά. – σε κάθε περίπτωση, δεν φιλοδοξούμε εδώ να κάνουμε έναν πλήρη κατάλογο των εκδηλώσεων που σχετίζονται με το βιβλίο σε όλη τη χώρα, δεν είναι αυτός ο σκοπός του άρθρου).

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: στο τέλος του δρόμου, τα... Ενετικά Νεώρια

Θα ήταν βέβαια άδικο να δοθεί η εντύπωση ότι το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων βασίζεται, σε ό,τι αφορά την παρουσία ξένων συγγραφέων, αποκλειστικά στις «εισροές» από το Φεστιβάλ ΛΕΑ. Κάθε χρόνο, πολλοί και σημαντικοί ξένοι συγγραφείς έρχονται μονάχα για τα Χανιά, ενώ γενικότερα το Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων έχει το δικό του χρώμα και τη δική του δυναμική. Αν πάρουμε τοις μετρητοίς (και δεν έχουμε λόγο να μην το κάνουμε) τα λόγια του Δημάρχου Χανίων Παναγιώτη Σημανδηράκη, σε κουβέντα του με τους δημοσιογράφους το Σάββατο, με το φετινό Φεστιβάλ κλείνει ο πρώτος από τρεις κύκλους! Ο δεύτερος κύκλος, που θα ανοίξει με το επόμενο φεστιβάλ, θα είναι μια ενδιάμεση περίοδος, τριών ή τεσσάρων χρόνων, μέχρι την πλήρη ολοκλήρωση της ανακαίνισης και διαμόρφωσης των Ενετικών Νεωρίων (ένα από αυτά είναι και το πανέμορφο Μεγάλο Αρσενάλι, όπου λαμβάνει χώρα εξαρχής μέρος των εκδηλώσεων), οπότε και το Φεστιβάλ θα μεταφερθεί πλήρως σε αυτά όπου και θα φιλοξενείται… εις το διηνεκές. Είναι προφανές, για όποιον έχει εικόνα του ενετικού λιμανιού των Χανίων, ότι η μεταφορά του Φεστιβάλ σε αυτούς τους χώρους θα συνιστά μεγάλη αναβάθμιση.

Σε ό,τι αφορά το φετινό Φεστιβάλ, συμμετείχα προσωπικά σε τρεις εκδηλώσεις, και κατά τα λοιπά μονάχα ένα μικρό του μέρος κατάφερα να παρακολουθήσω, αλλά όπως γίνεται σε αυτές τις καταστάσεις οι ζυμώσεις που γίνονται πέριξ των εκδηλώσεων αναπληρώνουν, σε έναν βαθμό, την εμπειρία: Άλλωστε, μια από τις σημαντικότερες λειτουργίες των λογοτεχνικών Φεστιβάλ είναι αυτό που συμβαίνει περιφερειακά, οι επαφές και οι ανταλλαγές μεταξύ των ανθρώπων, οι δεσμοί που δημιουργούνται.

Το περίφημο «κοινό», οι πολίτες δηλαδή που γεμίζουν τις αίθουσες ή τους άλλους χώρους, χωρίς να είναι οι ίδιοι ούτε συγγραφείς ούτε δημοσιογράφοι ούτε υπάλληλοι του εκδοτικού κόσμου ή του Δήμου ή ομιλητές σε κάποια εκδήλωση πριν ή μετά, το πραγματικό κοινό, λοιπόν (και αυτό είναι μάλλον «κοινό μυστικό»), δεν είναι ποτέ τόσο μεγάλο όσο θα ήθελαν οι διοργανωτές αλλά και όσο θα θέλαμε όσοι συμμετέχουμε στις εκδηλώσεις.

Συνοψίζοντας: Η γενικότερη αίσθηση είναι ότι και φέτος, όπως και τα προηγούμενα τρία έτη, το Φεστιβάλ Χανίων ήταν απολύτως επιτυχημένο, σε κάθε του πλευρά, θεματικά και οργανωτικά. Δεκάδες Έλληνες συγγραφείς, σε μερική όσμωση με τους λιγότερους ξένους, έδωσαν τον τόνο μέσα και έξω από τις αίθουσες, ενώ η γενική εντύπωση ήταν πως και το κοινό, φέτος μάλλον περισσότερο από τις άλλες φορές, τίμησε το Φεστιβάλ, παρά την αυξημένη του διάρκεια, τόσο κατά μία μέρα, όσο και μέσα στην κάθε μέρα. Το περίφημο «κοινό», οι πολίτες δηλαδή που γεμίζουν τις αίθουσες ή τους άλλους χώρους, χωρίς να είναι οι ίδιοι ούτε συγγραφείς ούτε δημοσιογράφοι ούτε υπάλληλοι του εκδοτικού κόσμου ή του Δήμου ή ομιλητές σε κάποια εκδήλωση πριν ή μετά, το πραγματικό κοινό, λοιπόν (και αυτό είναι μάλλον «κοινό μυστικό»), δεν είναι ποτέ τόσο μεγάλο όσο θα ήθελαν οι διοργανωτές αλλά και όσο θα θέλαμε όσοι συμμετέχουμε στις εκδηλώσεις. Ισχύει και στην πολύ μεγαλύτερη πληθυσμιακά Θεσσαλονίκη, ισχύει και σε πολλές εκδηλώσεις στην Αθήνα, ισχύει και στα Χανιά. Το ζήτημα, εμμέσως ή αμέσως, το στοχαστήκαμε και στη διάρκεια του Φεστιβάλ, με αφορμή συζητήσεις που αφορούν είτε τα φεστιβάλ βιβλίου γενικότερα είτε τις πολιτικές για το βιβλίο, παλιότερα ή σήμερα. Η παρέμβαση του καθηγητή Νίκου Παναγιωτόπουλου στη συζήτηση για τις Πολιτικές Βιβλίου, για να αναφερθώ μονάχα σε ένα παράδειγμα, ήταν πολύ χρήσιμη σε αυτήν την κατεύθυνση, ένας γόνιμος προβληματισμός: Πρέπει να σκεφτόμαστε διαρκώς και να ανανεώνουμε τους τρόπους και τα μέσα με τα οποία απευθυνόμαστε στους αναγνώστες και στους δυνάμει αναγνώστες. Πολλά μπορούν να γίνουν ακόμη ώστε η διάχυση της κουλτούρας του βιβλίου στην κοινωνία να είναι μεγαλύτερη, πιο δημοκρατική, πιο ουσιαστική. Ο ρόλος των σχολείων και των Πανεπιστημίων, σε αυτή την κατεύθυνση, είναι σίγουρα σημαντικός, μα εξίσου σημαντική είναι η αλλαγή νοοτροπίας των ανθρώπων του βιβλίου, εμάς των ιδίων δηλαδή.

Το Εθνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ)

Αυτό που είναι μάλλον απίθανο να αντιλαμβανόταν ο υποτιθέμενος ξένος συγγραφέας ή βιβλιόφιλος κατά την παραμονή του στη χώρα μας είναι αλλαγές που αφορούν τα θεσμικά ζητήματα του χώρου του βιβλίου, αλλαγές που παρότι δεν είναι ορατές σε όλους, επηρεάζουν σε βάθος τον χώρο του βιβλίου και της βιβλιοφιλίας στην Ελλάδα. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η σημαντικότερη εξέλιξη του τελευταίου χρόνου, είναι η ίδρυση και έναρξη λειτουργίας του νέου Φορέα για το Βιβλίο, δεκατρία χρόνια μετά το κλείσιμο του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (το οποίο, τύποις, έκλεισε το 2013, αλλά στην ουσία από το 2012 ήταν ήδη κλινικά νεκρό, χωρίς Διοικητικό Συμβούλιο και χρηματοδότηση). Ο ενδιάμεσος φορέας, ο καθολικός διάδοχος του ΕΚΕΒΙ, το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού, κατάφερε να διατηρήσει ζωντανές κάποιες από τις δράσεις και λειτουργίες του ΕΚΕΒΙ (τη ΔΕΒΘ, τη Βιβλιονέτ και κάποια άλλα…), αλλά ήταν εξαρχής μια λύση ανάγκης, για να μην χαθούν πλήρως τα ευεργετήματα από τη λειτουργία του ΕΚΕΒΙ, και κυρίως να τηρηθούν τα προσχήματα σε σχέση με το κλείσιμό του. Ευσεβείς πόθοι…

Στην εποχή που έρχεται πρέπει όλοι μαζί να συνεργαστούμε ώστε η ευτυχής συγκυρία, που είναι πρωτίστως μια μεγάλη ευκαιρία, να οδηγήσει σε μια μόνιμη άνοιξη του βιβλίου και της βιβλιοφιλίας στη χώρα μας.

Η ίδρυση λοιπόν του νέου Φορέα είναι κάτι που ο κόσμος του βιβλίου αποζητούσε και διεκδικούσε έντονα την τελευταία δεκαετία, και συνεισφέρει τα μάλα στο αίσθημα της «ευτυχούς συγκυρίας» για το οποίο κάνουμε λόγο. Η συνεύρεση πολλών από τους ανθρώπους που καλούνται να παίξουν μικρό ή μεγαλύτερο ρόλο σε αυτό το νέο τοπίο (η Διευθύντρια της Διεύθυνσης Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού – Σίσσυ Παπαθανασίου, ο Πρόεδρος του ΔΣ του ΕΛΙΒΙΠ – Νίκος Μπακουνάκης, ο Διευθυντής του Φεστιβάλ Χανίων – Μανώλης Πιμπλής, ειδικευμένοι επιστήμονες – ο κοινωνιολόγος Νίκος Παναγιωτόπουλος, δημοσιογράφοι από τον χώρο του βιβλίου – Γιάννης Μπασκόζος, ο Πρόεδρος της Εταιρεία Συγγραφέων – Κώστας Κατσουλάρης), σε ένα πάνελ στο Φεστιβάλ, σήμανε πιστεύω μια νέα εποχή συνομιλίας, συνεργασίας και κοινής δράσης. Ήταν μια εξαιρετική πρωτοβουλία του Φεστιβάλ Χανίων που πέρασε το σωστό μήνυμα: Στην εποχή που έρχεται πρέπει όλοι μαζί να συνεργαστούμε ώστε η ευτυχής συγκυρία, που είναι πρωτίστως μια μεγάλη ευκαιρία, να οδηγήσει σε μια μόνιμη άνοιξη του βιβλίου και της βιβλιοφιλίας στη χώρα μας.

Μια συζήτηση, ένα σχόλιο

Παρότι οι κορυφαίες στιγμές του Φεστιβάλ ήταν άλλες (μεταξύ αυτών σίγουρα η Τιμητική Βράβευση του Τίτου Πατρίκιου, μια πολύ συγκινητική τελετή, με τον ποιητή να χειροκροτείται για πολλά λεπτά επί σκηνής) συζητήθηκε έντονα το πάνελ με τη συμμετοχή διακεκριμένων πολιτικών της κεντρικής πολιτικής σκηνής από την περιοχή (Ντόρα Μπακογιάννη, Γιώργος Σταθάκης), μαζί με τους Νίκο Καλογερή και Παναγιώτη Σημανδηράκη, αντιπεριφερειάρχη και δήμαρχο Χανίων αντίστοιχα, και συντονιστή τον διευθυντή του Φεστιβάλ Μανώλη Πιμπλή. Η συζήτηση εντασσόταν στη γενικότερη θεματική του φεστιβάλ, που ήταν το Περιβάλλον, χωρίς να υπάρχει η αφορμή κάποιου βιβλίου – αλλά και άλλες συζητήσεις, όπως αυτή για την «κανονικοποίηση» της άκρας δεξιάς, για παράδειγμα, έγιναν χωρίς αναφορά σε συγκεκριμένα βιβλία. Όπως ήταν ίσως αναμενόμενο, με κάποια ζητήματα κρίσιμης οικολογικής σημασίας να είναι «ανοιχτά» στο νησί (το κίνημα κατά των εξορύξεων ορυκτών καυσίμων είναι δυναμικό, αλλά υπάρχουν και άλλα θέματα), η συζήτηση προκάλεσε την παρέμβαση οικολογικών και πολιτικών οργανώσεων. Υπήρξαν ΜΑΤ, ακούστηκαν κάποια απρεπή συνθήματα κατά την προσέλευση της Ντόρας Μπακογιάννη, αλλά μέσα στην αίθουσα δόθηκε η ευκαιρία και στους διαμαρτυρόμενους να προβάλουν τις θέσεις τους, να γίνει κάποιος διάλογος – όσο είναι δυνατόν υπό τέτοιες συνθήκες.

Θα πρέπει να συμφωνήσουμε ότι σε ένα φεστιβάλ βιβλίου μπορεί να δοθεί βήμα και σε ανθρώπους με τους οποίους δεν συμφωνούμε (μοναδική εξαίρεση, οι δεδηλωμένοι θιασώτες της άκρας ή εναλλακτικής δεξιάς)

Είναι προφανές ότι συγκεκριμένα πρόσωπα, στη συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία, στον συγκεκριμένο τόπο, διεγείρουν κάποια συγκεκριμένα ανακλαστικά. Ως έναν βαθμό, αυτό είναι κατανοητό. Αλλά, αν κάνει κανείς ένα βήμα πίσω, και δει το Φεστιβάλ ως αυτό που είναι, ένα χώρο ανταλλαγής ιδεών και εμπειριών, μια μεγάλη ζύμωση ανθρώπων του πνεύματος με ανθρώπους της δράσης, εκπαιδευτικούς, τεχνικούς κ.ά., θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχουν δύο ώρες για τους εκλεγμένους πολιτικούς του τόπου. Η εξασφάλιση της πολυφωνίας σε αυτές τις συζητήσεις είναι σίγουρα κάτι που στερεί επιχειρήματα στην άλλη πλευρά (εδώ, η παρουσία του κ. Νίκου Σταθάκη ήταν κρίσιμη, αλλά θα μπορούσε να υπάρχει ισχυρότερη εκπροσώπηση της «αντιπολίτευσης»), θα πρέπει πάντως να συμφωνήσουμε ότι σε ένα φεστιβάλ βιβλίου μπορεί να δοθεί βήμα και σε ανθρώπους με τους οποίους δεν συμφωνούμε (μοναδική εξαίρεση, οι δεδηλωμένοι θιασώτες της άκρας ή εναλλακτικής δεξιάς). Είναι πάντως ευτυχές ότι και η διαμαρτυρία, αν και σε κάποια σημεία έχασε σε κοσμιότητα, γενικότερα δεν είχε ως στόχευση τη ματαίωση της εκδήλωσης, κι ως εκ τούτου η συζήτηση, με τις εντάσεις και τις παρεκκλίσεις της, έγινε κανονικά. Σε αυτή την κατεύθυνση βοήθησε και ο ήπιος χαρακτήρας του διευθυντή του Φεστιβάλ που έδωσε τον λόγο στους διαφωνούντες και αποφόρτισε την κατάσταση.

Σαν συμπέρασμα

Ο διάλογος είναι απαραίτητος. Δεν πρέπει να είναι προσχηματικός, ούτε απλώς ένα πλαίσιο φιλοξενίας παράλληλων μονολόγων. Πέρα από τις συναντήσεις συγγραφέων με το κοινό τους, η αξία και η σημασία των λογοτεχνικών φεστιβάλ, σαν αυτό των Χανίων, κρίνονται από τον τρόπο και την ποιότητα με την οποία παρεμβαίνουν, από τις συζητήσεις που δημιουργούν, αλλά και από τις συγκινήσεις που προκαλούν. Όλα χρειάζονται, κι απ’ όλα είχε και το φετινό Φεστιβάλ Βιβλίου στα Χανιά. Τα μικρά ζητήματα που χρειάζονται βελτίωση δεν είναι του παρόντος άρθρου, αλλά θα αναφερθώ μονάχα σε ένα: Το να κάθονται οι ομιλητές πίσω από έδρες, σαν καθηγητές σε σχολεία, είναι ένα ξεπερασμένο «στήσιμο» εκδηλώσεων σε φεστιβάλ, και γενικότερα των συζητήσεων. Φαντάζει ίσως πρακτικό, αλλά διαχωρίζει τους ομιλητές από το κοινό και δίνει την αίσθηση μιας από καθέδρας απεύθυνσης. Η εικόνα των εκδηλώσεων θα αλλάξει άρδην με μια παρέμβαση σε αυτό το σημείο, που δεν έχει μονάχα σημειολογική αξία.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.