ersi sotiropoulou

Μερικές σκέψεις με αφορμή τη «Φάρσα» (εκδ. Πατάκη) της Έρσης Σωτηροπούλου, ένα πολύ ιδιαίτερο ελληνικό μυθιστόρημα το οποίο, αν και κυκλοφόρησε πριν από σαράντα δύο χρόνια, παραμένει φρέσκο, παιγνιώδες και ανατρεπτικό.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Τι μ’ έπιασε ξαφνικά, θα σκεφτεί κανείς, με τόσα καινούργια βιβλία να κατακλύζουν τις προθήκες των βιβλιοπωλείων, να ασχοληθώ με ένα μυθιστόρημα που, σε λίγα χρόνια, θα έχει πίσω του μισό αιώνα; Και μάλιστα, άκουσον άκουσον, ένα ελληνικό μυθιστόρημα.

Καταρχάς, να ξεκαθαρίσουμε κάτι: Στη γλώσσα μας έχουν γραφτεί, κυρίως μεταπολεμικά, δεκάδες σημαντικά και εξαιρετικά ενδιαφέροντα μυθιστορήματα. Για λόγους που δεν μπορώ να αναπτύξω εδώ, και τους οποίους μάλλον δεν γνωρίζω και πλήρως, τα μυθιστορήματα αυτά παραμένουν αγνοημένα από τους περισσότερους Έλληνες αναγνώστες, και αρκετά από αυτά μάλιστα είναι και παραμένουν εξαντλημένα. Έχει σημασία να γυρίζουμε πίσω και να τα αναζητούμε, να τα διαβάζουμε και να συζητάμε, αφού όχι μονάχα έχουν μεγάλο ενδιαφέρον, αλλά παραμένουν από πολλές απόψεις ρηξικέλευθα και πρωτοποριακά. Τόσο ρηξικέλευθα και πρωτοποριακά που κάνουν πολλά μυθιστορήματα που εκδίδονται σήμερα και τραβούν πάνω τους τους προβολείς να φαντάζουν επιφανειακά και συντηρητικά.

Ένα από αυτά είναι η Φάρσα, της Έρσης Σωτηροπούλου: μυθιστόρημα δυσκατάτακτο, ασυμβίβαστο και αρυτίδωτο, που ερεθίζει ακόμη με την προκλητική του ασέβεια απέναντι σε κάθε νόρμα, απέναντι σε κάθε εξουσία – ακόμη κι απέναντι στην εξουσία της γλώσσας και της λογικής.

«Μανιφέστο της επαναστατημένης γυναίκας»

Η Φάρσα κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1982, κι έκτοτε, απ’ όσο γνωρίζω, δεν έχει βγει ποτέ εκτός κυκλοφορίας. Εδώ και μερικά χρόνια, από το 2010, έχουμε στα χέρια μας μια νέα έκδοση, από τις εκδόσεις Πατάκη, που περιλαμβάνει δύο εισαγωγικά κείμενα του Νάνου Βαλαωρίτη – το πρώτο συνόδευε την αρχική έκδοση, και το δεύτερο προστέθηκε σε αυτήν, την τελευταία. Στο πρώτο, η Φάρσα χαιρετίζεται πρωτίστως ως ένα φεμινιστικό μυθιστόρημα, «μανιφέστο της επαναστατημένης γυναίκας», το χαρακτηρίζει, ενώ στο δεύτερο τονίζεται πιο εμφατικά ο πειραματικός χαρακτήρας του βιβλίου και η σχέση του, σύμφωνα πάντα με τον Βαλαωρίτη, με τον υπερρεαλισμό. Και τα δύο κείμενα έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον, και κυκλώνουν το βιβλίο από πολλές πλευρές, τόσο για τις θεματικές του όσο και για την τεχνική του, μα όπως παγίως λέμε, χρησιμότερο είναι να τα συμβουλευτούμε αφού έχουμε ολοκληρώσει τη δική μας ανάγνωση.

Τι συμβαίνει στη Φάρσα; Πολλά και διάφορα, αλλά κυρίως τούτο: Δύο κορίτσια, η Ρένα και η Τίτι, συναντιούνται στο διαμέρισμα της πρώτης και ξεσπούν σε αλλεπάλληλες και μεθοδικές τηλεφωνικές φάρσες. Αλλεπάλληλες, γιατί το κάνουν διαρκώς, καθημερινά, τελετουργικά σχεδόν, καθόλη τη διάρκεια των μηνών που διαρκεί η αφήγηση (αν και το ζήτημα του χρόνου σε αυτό το μυθιστόρημα δεν είναι τόσο απλό, όπως και τίποτε άλλο), αλλά και μεθοδικά, αφού για το κάθε «θύμα» τους, όπως και για κάθε θέμα τους, διαθέτουν ξεχωριστό φάκελο.

Τι συμβαίνει στη Φάρσα; Πολλά και διάφορα, αλλά κυρίως τούτο: Δύο κορίτσια, η Ρένα και η Τίτι, συναντιούνται στο διαμέρισμα της πρώτης και ξεσπούν σε αλλεπάλληλες και μεθοδικές τηλεφωνικές φάρσες.

Οι φάρσες αυτές έχουν κυρίως σατιρικό και αποκαθηλωτικό χαρακτήρα, και στοχεύουν κατά μέτωπο τη σοβαροφάνεια του κόσμου της μικροαστικής ευπρέπειας και εξουσίας. Το γεγονός ότι τα «θύματα» είναι πάντα άντρες, δεν είναι βέβαια δίχως σημασία. Βρισκόμαστε επίσης λίγες μέρες πριν και κάμποσες μέρες μετά την έλευση της δικτατορίας, όταν ο ξύλινος και τραγελαφικά ψευδεπίγραφος και αρχαιοπρεπής δημόσιος λόγος παίρνει χαρακτήρα παροξυσμού.

Σε μία από αυτές τις φάρσες, για παράδειγμα, η ηρωίδα καταφέρνει να πιάσει γραμμή σε κάποιον στην Γενική Ασφάλεια, για να του ζητήσει την άδεια για μια πολύ ξεχωριστή διαδήλωση. Τι διαδήλωση; Πρόκειται για μια διαδήλωση ψυχών, λέει. (γκουλπ)

Κάθε έννοια συνοχής και αντικειμενικότητας υπονομεύεται

Λοιπόν; Τι άλλο συμβαίνει στην Φάρσα, εκτός από τις δεκάδες φάρσες των κοριτσιών, προς τους εκάστοτε κυρίους Στεργίου, Πιερίδη, Εμμανουήλ; Σε αυτήν την ερώτηση δεν υπάρχει εύκολη απάντηση, γιατί το ίδιο το μυθιστόρημα, με τον τρόπο που είναι γραμμένο, δεν ευνοεί ούτε τη συνοχή ούτε τη σαφήνεια. Υπάρχει κάπου στο φόντο ο θάνατος του πατέρα και η ενοχή που τον συνοδεύει, αλλά σύντομα δεν είσαι σίγουρος ότι κάτι τέτοιο έχει συμβεί στ’ αλήθεια στην ηρωίδα. Ένα μνημόσυνο επανέρχεται, επίσης, όπως και μια οικογενειακή συγκέντρωση και η επιστροφή της άσωτης κόρης στην εστία, αλλά κι αυτά είναι γεγονότα υπό αίρεση.

Οι ηρωίδες άλλωστε είναι την περισσότερη ώρα μεθυσμένες, στοιχείο που θολώνει ακόμη περισσότερο, και μέσα από τα σπλάχνα της αφήγησης, τα περιγράμματα: Γεγονότα, επιθυμίες, υποθέσεις, γίνονται ένα κουβάρι που άλλοτε ξετυλίγεται, και άλλοτε τυλίγεται και κλείνεται στον εαυτό του. Κάθε έννοια συνοχής και αντικειμενικότητας υπονομεύεται, καθώς συχνότατα μια περιγραφή αίρεται ως δήθεν αναληθοφανής, κι ακολουθεί μια άλλη που κι αυτή με τη σειρά της θα αναιρεθεί, είτε αμέσως αφού εκφέρεται είτε σε κάποιο επόμενο σημείο. Ακόμη και το κατά πόσον η Ρένα και η Τίτι είναι δύο διαφορετικά πρόσωπα, κι όχι κατοπτρισμοί του ενός κι αυτού προσώπου, παραμένει ανοιχτό.

Με αυτόν τον τρόπο, το κείμενο που διαβάζουμε, εκτός από ένα αφηγηματικό σύμπαν πολλαπλών διαστάσεων, είναι και σπουδή πάνω στην ίδια τη διαδικασία της γραφής, μια και, σε ένα άλλο επίπεδο, είναι λες και ο αναγνώστης παρακολουθεί το μυθιστόρημα την ίδια τη στιγμή που γράφεται. Παρότι συχνά χρησιμοποιούνται και παρελθοντικοί χρόνοι, η αφήγηση λιμνάζει, ή τρέχει, κατά περίπτωση, μέσα σε ένα αδιευκρίνιστο παρόν, στις παρυφές μιας συνείδησης που πασχίζει να μην χάσει τα λογικά της.

H Φάρσα βγάζει τη γλώσσα της απέναντι στον ίδιο τον εαυτό της, γελάει με τη προσπάθειά της να κατασκευάσει έναν κόσμο συνεκτικό και συμπαγή, έναν κόσμο όπου τα πράγματα θα βρίσκουν στο τέλος ένα και μοναδικό νόημα.

Προσοχή όμως: Αν και τα παραπάνω είναι, όπως το πιστεύω, ακριβή, δεν πρέπει να μας οδηγήσουν στην εντύπωση ότι η Φάρσα είναι ένα από εκείνα τα μυθιστορήματα του ύστερου μοντερνισμού όπου κάθε σελίδα τους είναι κι ένα επιπλέον αναγνωστικό μαρτύριο, γιατί ο συγγραφέας ενδιαφέρεται περισσότερο για τις λέξεις και λιγότερο για τον κόσμο, περισσότερο για τις σκέψεις και καθόλου για τη δράση – κι έχουν γραφτεί και στη χώρα μας ουκ ολίγα τέτοια μυθιστορήματα.

Αυτό που καταφέρνει η Φάρσα, και γι’ αυτό τη συζητάμε ακόμη σήμερα, είναι πως όλα τα παραπάνω τα περιέχει και την ίδια στιγμή τα ανατρέπει ή τα χλευάζει. Πέρα από τον ατίθασο φεμινισμό της, πέρα από την υπονόμευση κάθε σοβαροφάνειας και κάθε ανδρικής ή άλλης εξουσίας, η Φάρσα βγάζει τη γλώσσα της απέναντι στον ίδιο τον εαυτό της, γελάει με τη προσπάθειά της να κατασκευάσει έναν κόσμο συνεκτικό και συμπαγή, έναν κόσμο όπου τα πράγματα θα βρίσκουν στο τέλος ένα και μοναδικό νόημα. Το κάνει με ατελείωτο κέφι και τέτοια γλωσσική ενάργεια, που νομίζεις ότι οι σελίδες έχουν πάρει φωτιά. Οι ίδιες οι φάρσες είναι γραμμένες με τόση πνευματική ευφορία, τόση επινοητικότητα, που δεν αρκούνται στο να γελοιοποιούν: βγάζουν αληθινό γέλιο.

Η Φάρσα είναι ένα γελαστό βιβλίο, όσο είναι ένα απελπισμένο βιβλίο. Η ενέργεια που το κινεί είναι έντονα σεξουαλική, οι επιθυμίες και τα σώματα αναζητούν ικανοποίηση προς κάθε κατεύθυνση, αλλά η βασική της λειτουργία είναι υπονομευτική και τελικά κυκλική: Η φάρσα γίνεται μια φάρσα της φάρσας, μέσα σε μια μεγαλύτερη φάρσα: εν προκειμένω, τη Φάρσα του Ελλάς, Ελλήνων, Χριστιανών.

patakis sotiropoulou farsaΈνα «ανατρεπτικά φεμινιστικό» μυθιστόρημα

Κι επανέρχομαι στην αρχή: Γιατί χαρακτηρίζω τη Φάρσα ένα «ανατρεπτικά φεμινιστικό» μυθιστόρημα, αφού είναι και τόσα άλλα πράγματα μαζί; Γιατί κάθε εποχή, διαβάζει με τα γυαλιά της. Κι ως σημερινός αναγνώστης, δεν μπορώ να αγνοήσω ότι η Φάρσα είναι ένα μυθιστόρημα γραμμένο από γυναίκα, με ηρωίδες γυναίκες, μέσα στο μυαλό των οποίων θάλλουν και πολλές ακόμη γυναίκες, όπως δηλοί ο καταιγισμός από γυναικεία ονόματα που καταγράφονται σχεδόν μηχανικά κάθε τόσο.

Αν αυτός είναι φεμινισμός, που είναι, είναι ένας φεμινισμός ανατρεπτικός και γελαστικός, καθόλου βλοσυρός και καταγγελτικός: ένας φεμινισμός που δεν ζητάει, δεν εκλιπαρεί, αλλά διεκδικεί και κάνει πράξη αυτό που θέλει να πετύχει. Αυτή η επιτελεστική διάσταση, αυτό που κάνει δηλαδή κι όχι αυτό που λέει το μυθιστόρημα της Έρσης Σωτηροπούλου, είναι που το καθιστά μοντέρνο και το φέρνει κοντά στις πλέον προχωρημένες και ριζοσπαστικές φωνές της γυναικείας εμπειρίας σήμερα.


Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η αποτύπωση μιας σειράς συζητήσεων με τον Δημοσθένη Κούρτοβικ με τίτλο «Σκοντάφτοντας σε ανοιχτά σύνορα» (εκδ. Πατάκη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

«Πυρηνική ενέργεια; ΝΑΙ, παρακαλώ» – Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος»

Σκέψεις με αφορμή το γκράφικ νόβελ «Ένας κόσμος χωρίς τέλος» των Ζαν Μαρκ Ζονκοβισί, Κλεμένς Σαπέν και Κριστόφ Μπλεν, που κυκλοφορεί σε μετάφραση Φωτεινής Βλαχοπούλου και επιμέλεια Γιάννη Ζηρίνη, από τις εκδόσεις Κριτική. Ένας προβληματισμός για την ενέργεια, και για την πυρηνική ενέργεια. 

Γράφει ...

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

«Μαντάμ Μποβαρί» του Γκιστάβ Φλομπέρ – Μια γυναίκα που διέρρηξε τα όρια

Σκέψεις για το κλασικό μυθιστόρημα του Γκιστάβ Φλομπέρ [Gustave Flaubert] «Μαντάμ Μποβαρί», που κυκλοφόρησε ξανά πρόσφατα σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη από τις εκδόσεις Ψυχογιός. Στην έκδοση περιλαμβάνεται χρονολόγιο, τα πρακτικά της δίκης εναντίον του Φλομπέρ καθώς και ένα δοκίμιο του Τιερί Λαζ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πρόσωπο του άλλου» του Κόμπο Αμπέ (κριτική) – Ένα νοητικό και φιλοσοφικό παιχνίδι

«Το πρόσωπο του άλλου» του Κόμπο Αμπέ (κριτική) – Ένα νοητικό και φιλοσοφικό παιχνίδι

Για το μυθιστορημα του Κόμπο Αμπέ [Köbö Abe] «Το πρόσωπο του άλλου» (μτφρ. Στέλιος Παπαλεξανδρόπουλος, εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου (1966).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Ο τρόπος που συντίθεται η...

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Χάρη Γεωργιάδη «Νέος ρεαλισμός – Το Κυπριακό 50 χρόνια από την τουρκική εισβολή», το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Παπαζήση.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό που η ιστορία τω...

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: Το φετινό πρόγραμμα, οι προοπτικές και τα σχέδια για το μέλλον

Δόθηκε σήμερα (28/5) η Συνέντευξη Τύπου για το 3ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων (26-30 Ιουνίου 2024). Σπουδαίοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς αναμένονται στην Κρήτη, ενώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων είναι πιο φιλόδοξο σε σχέση με τα προηγούμενα δύο χρόνια. Στην κεντρική εικόνα, εκδήλωση από το περσινό φεστιβάλ στα σκαλιά πί...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

«Νέος ρεαλισμός» του Χάρη Γεωργιάδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Χάρη Γεωργιάδη «Νέος ρεαλισμός – Το Κυπριακό 50 χρόνια από την τουρκική εισβολή», το οποίο θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Παπαζήση.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αυτό που η ιστορία τω...

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωτικές ηρωίδες

Πέντε ελληνικά μυθιστορήματα, πέντε εντυπωτικές ηρωίδες

Γυναίκες άλλων εποχών, αλλά και σύγχρονες. Βασίλισσες, αλλά και γυναίκες της διπλανής πόρτας. Επιλέγουμε πέντε πρόσφατα βιβλία Ελλήνων συγγραφέων που μας προσφέρουν, αντίστοιχα, πέντε εντυπωτικές και καλοσχηματισμένες ηρωίδες. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος  ...

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ