Για το μυθιστόρημα της Μαριάνας Ευαγγέλου «Οστινάτο» (εκδ. Πατάκη).
Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Η μνήμη αρδεύει πολύ συχνά τα κείμενα της λογοτεχνίας και στις καλές της μέρες λειτουργεί ως σύνδεσμος του παρόντος με ένα γόνιμο, ζωντανό, νοσταλγικό, ζητητέο παρελθόν. Αν δεν καταντά στείρος αυτοβιογραφισμός, γεννά αφηγήσεις που συζευγνύουν το βίωμα, το σχόλιο, το ιδιωτικό με το ιστορικό, το εθνικό με το τοπικό. Και συχνά απλώνεται σαν δίχτυ, για να συναρμόσει κομμάτια του παρελθόντος μέσα σε μια ψαριά καλών αναμνήσεων και συναισθηματικών θραυσμάτων.
Η Μαριάνα Ευαγγέλου χρησιμοποιεί τη μνήμη σαν παλίμψηστο, αφού απλώνει δύο στρώσεις της σε ένα μουσικό οστινάτο. Η Άνα, που επιστρέφει στο σπίτι της γιαγιάς στην Ξάνθη, ένα σπίτι το οποίο συνδέεται με παιδικές αναμνήσεις και γλυκιές εικόνες της νιότης, εισχωρεί στις μνήμες του Μάριου, γείτονα μουσικού, που είχε αναλάβει την καλλιτεχνική της παιδεία. Δυο γενιές, τρεις εποχές, δύο πρόσωπα: το αφανές παρόν, το παρελθόν της Άνας και το «προπαρελθόν» του Μάριου, από τη μεσοπολεμική Ελλάδα και τους απόηχους της προσφυγικής κουλτούρας έως τη μεταπολεμική και μεταπολιτευτική καθημερινότητα. Από το δεύτερο ενικό πρόσωπο, που απευθύνεται στην ηρωίδα από έναν / μία άγνωστο / άγνωστη αφηγητή / αφηγήτρια, μέχρι το τρίτο ενικό, που ψηλαφεί τον γηραιό Μάριο και τις συνήθειές του.
Ο μακροπερίοδος και μακροπαραγράφιος λόγος της Μαριάνας Ευαγγέλου, η συνεχής γραφή, ο μουσικός ρυθμός, η λεκτική παρτιτούρα διανθισμένη με μουσικούς όρους είναι χαρακτηριστικά που δημιουργούν ένα πολύ άρτιο αφηγηματικό πλαίσιο.
Ο μακροπερίοδος και μακροπαραγράφιος λόγος της Μαριάνας Ευαγγέλου, η συνεχής γραφή, ο μουσικός ρυθμός, η λεκτική παρτιτούρα διανθισμένη με μουσικούς όρους είναι χαρακτηριστικά που δημιουργούν ένα πολύ άρτιο αφηγηματικό πλαίσιο. Ο αναγνώστης νιώθει το μουσικό χαλί της αφήγησης να τον παίρνει μαζί του σε ένα ταξίδι μνήμης, τανγκό για δύο και νοσταλγίας. Η σχέση καθηγητή και μαθήτριας μεταγγίζει από τον πρώτο στη δεύτερη όχι μόνο τις μουσικές του γνώσεις, αλλά και το πάθος για το πιάνο και τα πεντάγραμμα· κι ακόμα περισσότερο της μεταγγίζει τον κόσμο του, που εκτείνεται τόσο στην κοινή τους καθημερινότητα στην Ξάνθη της δεκαετίας του ’80, όσο και στη δική του ιστορία από τις αρχές του αιώνα έως τότε. Η Θράκη κι η Ανατολική Μακεδονία στιγματίζεται από τον βούλγαρο κατακτητή, τόσο στις επιθέσεις του στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων όσο και στην κατοχή εκ μέρους τους ως συμμάχων των Γερμανών στον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο.
Το θέμα της μουσικής βοηθά στο να ωσμωθούν ετερόκλητες ματιές, ποικίλες μνήμες, μουσικά μοτίβα: το τανγκό και ο Σοπέν συναντά τον Ορφέα από τη Θράκη και το ανατολίτικο ζεμπέκικο συναντά τον Διόνυσο, μεταπηδά στην ορθόδοξη μελωδία κι έπειτα στον θεσσαλονικιό Παπάζογλου. Η μουσική κι η Ιστορία, από τους Βούλγαρους ώς την προσφυγιά του ’22, είναι ένα δημιουργικό παλίμψηστο, ένα γαϊτανάκι συνειρμών, ένα ντόμινο σκέψεων που δεν προδίδουν την αναγνωστική μέθεξη.
Το έργο –σύμφωνα με την κριτική (λ.χ. της Ελισάβετ Κοτζιά)– χρωστά πολλά στο «Νέο μυθιστόρημα» για την ανατροπή που φέρνει στην κλασική αφήγηση, την άχρονη φύση του και την ποιητική του γλώσσα. Κι όντως η Μαριάνα Ευαγγέλου αποδιαρθρώνει την πλοκή, προκειμένου να προβάλλει τη ψυχολογία, διαστέλλει τον χρόνο, παίζει με τα διαστήματά του αλλά και με τη συρρίκνωσή τους και χρησιμοποιεί το δεύτερο πρόσωπο για να συνδέσει την αντικειμενικότητα με την υποκειμενικότητα. Ωστόσο δεν υποτάσσεται στις αρχές του «νέου μυθιστορήματος», καθώς τα πρόσωπά της δεν εξαϋλώνονται εντελώς, έχουν υπόσταση, έχουν παρόν αλλά και παρελθόν, δεν είναι μονοδιάστατα αλλά αποκτούν βάθος, το οποίο μοιράζονται με τον αναγνώστη.
Η πρώτη παρουσία στα γράμματα της Μαριάνας Ευαγγέλου φέρνει τον νέο αέρα της μουσικής στίξης, που ξανασυστήνει τον χρόνο, τον ρυθμό και τα συναισθήματα της νοσταλγίας. Κι αυτός ο αέρας παρασέρνει τον αναγνώστη να διαβάσει το βιβλίο όχι ως αφήγηση μιας ιστορίας αλλά ως εκτέλεση μιας παρτιτούρας.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Οστινάτο
Μαριάνα Ευαγγέλου
Πατάκης 2017
Σελ. 160, τιμή εκδότη €8,80
