1984, του Τζορτζ Όργουελ: το opus magnum ενός σπουδαίου συγγραφέα και ανθρωπιστή

Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 1945, ο Όργουελ είχε γράψει και εκδώσει ένα αλληγορικό αφήγημα για μια κοινωνία ζώων που διολισθαίνει ταχέως από βουλησιαρχία των πολλών σε δικτατορία των ολίγων. Εκεί, στην περιώνυμη Φάρμα των Ζώων, η καθυπόταξη της πλειοψηφίας από μια δράκα πεφωτισμένων εκφράστηκε μοναδικά με το περίφημο σύνθημα: Όλα τα ζώα είναι ίσα, αλλά ορισμένα ζώα είναι πιο ίσα από τα άλλα. Φράση που, παρά τη γλωσσική και συντακτική παραδοξότητά της, έγινε έκτοτε ένα από διασημότερα τσιτάτα που γέννησε ποτέ η λογοτεχνία. Ο μοναδικός σθεναρός ανταγωνιστής της Φάρμας, και σε αυτό το επίπεδο, ήταν το μυθιστόρημα που ακολούθησε, και που προέβαλλε μερικές δεκαετίες μπροστά τις εφιαλτικές ενοράσεις του Όργουελ από την επαφή του με τους Ολοκληρωτισμούς.

Κυριαρχία στη γλώσσα και στα νοήματα

Ίσως η πρώτη και σημαντικότερη διαπίστωση του Όργουελ για τον ολοκληρωτισμό, που αποτελεί κεντρικό θεματικό πυρήνα τόσο στη Φάρμα των ζώων όσο και στο 1984, είναι η εξής: Πρώτο μέλημα της ολοκληρωτικής εξουσίας είναι η καθυπόταξη της γλώσσας ως συστήματος παραγωγής νοημάτων και εννοιών, με σκοπό τον αυστηρό έλεγχο και τη διαστροφή τους – την υποταγή τους εντέλει στον αποκρυπτόμενο πλην μοναδικό σκοπό της ολοκληρωτικής εξουσίας που είναι η αναπαραγωγή της εις το διηνεκές. Στη Φάρμα αυτό επιτελείται μέσα από διαρκείς μικροεπεμβάσεις στα συνθήματα που ορίζουν την ημερήσια διάταξη αλλά και στην αλλοίωση γεγονότων από την πρόσφατη ιστορία, αγγίζοντας ενίοτε τα όρια του παραλόγου. Στο 1984 ο έλεγχος και η καθυπόταξη της γλώσσας περνάνε μέσα από ένα περίπλοκο σύστημα επιβολής που έχει εγκαθιδρύσει το Κόμμα. Πρόκειται για κανονική επιστήμη, που έχει μάλιστα και ονομασία. Λέγεται Νεογλώσσα.

Για παράδειγμα, το υπουργείο που έχει στην ευθύνη του τον διαρκή πόλεμο, ονομάζεται Υπουργείο Ειρήνης. Το Υπουργείο που επιδίδεται στην παραχάραξη της Ιστορίας και τη διαστρέβλωση των γεγονότων, ονομάζεται Υπουργείο Αλήθειας (εκεί εργάζεται και ο κεντρικός ήρωας του βιβλίου, ο Γουίνστον Σμιθ). Παρομοίως, το φρικτότερο Υπουργείο όλων, που έχει ως αποστολή το ξερίζωμα της ερωτικής επιθυμίας, την αποξήρανση της ανθρώπινης καρδιάς από άλλα αισθήματα πλην του φόβου και της λατρείας για τον Μεγάλο Αδελφό, ονομάζεται... Υπουργείο Αγάπης.

Άλλωστε, το τρίπτυχο των συνθημάτων που κανοναρχούν τον δημόσιο χώρο, δίπλα στις τεράστιες αφίσες του Μεγάλου Αδελφού, διαφημίζουν ακριβώς αυτήν τη διαστροφή της γλώσσας όσο και τη δύναμη της εξουσίας να την επιβάλλει:

Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΙΡΗΝΗ
Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΚΛΑΒΙΑ
Η ΑΓΝΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΜΗ

Ο Όργουελ, ενημερωμένος και διορατικός συγγραφέας, είχε ζήσει την εμπειρία του Ισπανικού Εμφυλίου, και την προδοσία αριστερών και αναρχικών από τους σταλινικούς, βγάζοντας χρήσιμα πολιτικά και ανθρωπολογικά συμπεράσματα, ενώ στη διάρκεια του πολέμου εργάστηκε για το BBC. Σε αντίθεση με άλλους διανοούμενους της εποχής του, αλλά και μεταγενέστερους, διείδε εξαρχής τη φρίκη και την απανθρωπιά των μηχανισμών εξουσίας, όχι μόνο του ναζιστικού αλλά και του σταλινικού καθεστώτος.

Οι Δίκες της Μόσχας και η θεσμοθετημένη παράνοια

Από τις περιγραφές των βασανιστηρίων που υφίσταται ο ήρωάς του στο 1984 είναι πασιφανές ότι ο Όργουελ είχε παρακολουθήσει στενά τις περίφημες Δίκες της Μόσχας κατά τη διετία 36-38, τις μαζικές διώξεις δήθεν αντιφρονούντων, τη θεσμοθετημένη παράνοια. Μελέτησε τις ιδιαίτερες μεθόδους του σταλινισμού, τις τακτικές αυτοεξευτελισμού και εκμηδενισμού των αντιπάλων του, που πλέον ήταν πρωτίστως πρώην σύντροφοι και συνοδοιπόροι. Ανέλυσε τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους οι υποτιθέμενοι εχθροί της Επανάστασης όχι μονάχα τιμωρούνταν, με φυλάκιση ή και θάνατο, αλλά πρώτα συνθλίβονταν στον βαθύτερο πυρήνα τους, καθώς αναγκάζονταν να συντάσσουν μακροσκελείς απολογίες για εγκλήματα που αγνοούσαν, υμνώντας και δοξάζοντας μέχρι την τελευταία στιγμή τον πατερούλη Στάλιν που «δικαίως» τους έστελνε στα Γκουλάγκ ή στο εκτελεστικό απόσπασμα. Η χαρακτηριστική ομοιότητα της εικόνας του Μεγάλου Αδελφού με τον Ιωσήφ Στάλιν είναι δηλωτική.

Αρκετές νέες μεταφράσεις του 1984 κυκλοφόρησαν φέτος, οι τρεις από αυτές σχεδόν ταυτόχρονα, τον Ιανουάριο: Κατερίνα Σχινά, Αλέξης Καλοφωλιάς, Αύγουστος Κορτώ, για το Μεταίχμιο, τον Μίνωα και τον Ψυχογιό, αντίστοιχα.

«Ο Μεγάλος Αδελφός σε βλέπει» αναγράφεται στις αφίσες με το πρόσωπο του άντρα με το παχύ μουστάκι και το διεισδυτικό βλέμμα που σε ακολουθεί παντού. Σε βλέπει, σε ακούει, ελέγχει κάθε σου πράξη ή παράλειψη, την παραμικρή σου σκέψη. Η φοβερή Αστυνομία Σκέψης είναι πανταχού παρούσα – πρωτίστως μέσα στο μυαλό των ανθρώπων. Μπορεί να σε καταδώσει ο καλύτερος φίλος σου, η κρυφή ερωμένη σου, εσύ ο ίδιος. Δεν μπορείς να ξέρεις. Δεν ελέγχεις τη γλώσσα, δεν κατέχεις τα νοήματα, είσαι αποστερημένος κάθε δύναμης. Η μοναδική εικόνα που έχει νόημα είναι αυτή της απόλυτης κυριαρχίας του Κόμματος: μια μπότα που συνθλίβει ένα ανθρώπινο πρόσωπο.

Είναι δυνατόν να υπάρξει μια τέτοια κοινωνία;

Με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, το ευρωπαϊκό κράτος που πλησίασε πιο κοντά σε ορισμένες από τις ανατριχιαστικές όψεις του 1984 ήταν μάλλον η Ανατολική Γερμανία. Το δαιδαλώδες σύστημα συλλογής και ταξινόμησης απίστευτων λεπτομερειών, η εμμονή στην παρακολούθηση και καταγραφή κάθε στιγμής της ζωής χιλιάδων ανθρώπων ταυτόχρονα, σε μια εποχή χωρίς εξελιγμένα ηλεκτρονικά μέσα, έχει σίγουρα κάποιες ομοιότητες με τον εφιάλτη του Όργουελ. Ο αριθμός των ανθρώπων που εργάζονταν, εμμέσως ή αμέσως, για τις μυστικές υπηρεσίες, για τη ΣΤΑΖΙ, έφτασε τις τετρακόσιες χιλιάδες – ένας πράκτορας ή χαφιές για περίπου είκοσι πέντε πολίτες.

Η «κλασική» μετάφραση της Νίνας Μπάρτη, από τον Κάκτο, κυκλοφορεί και σε νέα επετειακή έκδοση. Νέα μετάφραση έχουμε επίσης από τον Ανδρέα Παππά, για τον Πατάκη, κι από τη Χριστιάννα Ε. Σακελλαροπούλου, για τον Λιβάνη.

Βέβαια, δεν υπάρχει σύγκριση: ο κόσμος του 1984 είναι πιο σκοτεινός και απέλπιδος απ’ οτιδήποτε υπήρξε ποτέ – ίσως κι απ’ οτιδήποτε μπορεί να υπάρξει. Είναι η απόλυτη δυστοπία, η χειρότερη δυνατή πραγματικότητα. Ένας κόσμος τόσο ζοφερός, που ακόμη κι αν ποτέ υπάρξει, δεν θα μπορεί να διαρκέσει. Αυτό κατόρθωσε η θαυμαστή ιδιοφυΐα του Όργουελ: Φαντάστηκε και περιέγραψε με λεπτομέρειες μια κοινωνία στην οποία οι συνέπειες του ολοκληρωτισμού, καθώς η τεχνολογία καλπάζει, φτάνουν στα έσχατα όριά τους. Προέβαλε στο μέλλον την κτηνωδία της δικής του εποχής, μπολιασμένη με μια φαντασία κυριολεκτικά αποκαλυπτική. Οι επινοήσεις του, τόσο αναφορικά με το ίδιο το σύστημα και τον τρόπο λειτουργίας και αναπαραγωγής του, όσο και για τις συνέπειες ενός τέτοιου συστήματος στη μύχια ζωή των ανθρώπων, προκαλούν ακόμη και σήμερα ανατριχίλες.

Ένα εκπληκτικά καλογραμμένο μυθιστόρημα

Μιλώντας για το 1984 συχνά θαυμάζουμε την οραματική φαντασία του συγγραφέα και υποτιμούμε τη συγγραφική τέχνη του. Πόσο καλά δομημένο μυθιστόρημα είναι, πώς κρύβει εντέχνως τους αρμούς του, με τι μαεστρία εισάγει τους χαρακτήρες και πώς ενισχύει και παρατείνει το σασπένς με τρόπους έξυπνους που διαρκώς ανανεώνονται. Πόσο εκπληκτικά καλογραμμένο βιβλίο είναι, φράση τη φράση, παράγραφο την παράγραφο. Ο Τζορτζ Όργουελ δεν αρκείται στις ιδέες: τις ενσαρκώνει και τις υπηρετεί μέχρι τέλους, μέσα από τους χαρακτήρες και τον κόσμο που έχει χτίσει. Είναι μέχρι την τελευταία του λέξη μυθιστοριογράφος.

Εκτός όμως από ανατριχιαστική αναπαράσταση του κακού, στην πιο διεστραμμένη και απόλυτη εκδοχή της εξουσίας για την εξουσία, το 1984 είναι και μια συγκινητική ερωτική ιστορία. Για δυο ανθρώπους που παραδίδονται στην επιθυμία τους, γνωρίζοντας ότι το δώρο αυτό που κάνουν στον εαυτό τους και στον άλλον δεν θα μείνει ατιμώρητο. Αυτό είναι και το μεγαλείο του σύντομου έρωτά τους.

Κύκνειο άσμα μιας ιδιοφυίας

Ο Τζορτζ Όργουελ έγραφε αυτό το μυθιστόρημα με πυρετώδη ρυθμό, στα 1947 και 48, σε αγώνα δρόμου με τη φυματίωση που τον κατέτρωγε. Πέθανε επτά μήνες μετά την κυκλοφορία του βιβλίου, μόλις στα σαράντα επτά του χρόνια. Αναμφίβολα, η αγωνία του θανάτου, ο τρόμος του τέλους, η αίσθηση ότι συγγράφει το Κύκνειο Άσμα του, προσέδωσαν στο μυθιστόρημα τον σκοτεινό λυρισμό και την άφατη αγάπη για τη ζωή που το διαπερνά, ακόμη και στις πιο σκληρές σελίδες του.

Είναι ένα μυθιστόρημα διπλά διορατικό. Από τη μία κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για το πού μπορεί να οδηγήσει η γοητεία των ολοκληρωτισμών, η ανάγκη για πεφωτισμένους ηγέτες-πατερούληδες... Κι από την άλλη εντοπίζει με οξυδέρκεια την εγγενή αδυναμία αυτών των καθεστώτων στην έλλειψη ζωτικότητας, στην αποσύνδεσή τους από τα απλά ζητούμενα της ζωής.

Λίγο πριν από το τέλος, αφού έχει υποστεί τα πάνδεινα, ταπεινώσεις και εξευτελισμούς πέρα από κάθε ανθρώπινο όριο, ο ήρωας ξαφνιάζει τον βασανιστή του, λέγοντας:

«Δεν θα τα καταφέρετε. Είναι αδύνατον να θεμελιώσεις ένα πολιτισμό πάνω στον φόβο, το μίσος και τη σκληρότητα. Δεν θα διαρκέσει. Η ζωή θα σας νικήσει».

Το 1984 δεν έχει χαρούμενο τέλος, αλλά με τον μαγικό τρόπο της λογοτεχνίας, η ζωή νικάει στις σελίδες του. Κάθε πράξη αντίστασης, ακόμη κι όταν συνθλιβεί, είναι ένα κληροδότημα για τους ανθρώπους του μέλλοντος· αυτό είναι το αισιόδοξο μήνυμα που αναδίνεται καθάριο μέσα από αυτό το σκοτεινό αριστούργημα, ένα από τα βιβλία που, όπως λέμε, καλό είναι να έχει διαβάσει κανείς πριν αφήσει τον μάταιο τούτο κόσμο.

Μια κουβέντα για τη μετάφραση

Φέτος κυκλοφόρησαν τουλάχιστον τέσσερις καλές μεταφράσεις του 1984 και της Φάρμας των ζώων, που προστίθενται πάνω σε άλλες, επίσης δόκιμες και δοκιμασμένες (δείτε παραπάνω). Κυκλοφόρησε επίσης κι ένα πολύ ενδιαφέρον Graphic Novel. Όλα υππογράφονται από κατά τεκμήριο αξιόλογους και πεπειραμένους μεταφραστές που συνεισφέρουν το πολιτισμικό και γλωσσικό κεφάλαιό τους σε αυτό το σπουδαίο βιβλίο. Από αυτές, η μετάφραση που έπεσε πρώτη στα χέρια μου και με έφερε σε μια δεύτερη, ώριμη επαφή με το έργο, είναι αυτή της Κατερίνας Σχινά, για τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Είναι μια μετάφραση αψεγάδιαστη, καλοζυγισμένη, με γλωσσικό βάθος και νοηματική ακρίβεια σε κάθε της φράση. Μια προσφορά στους Έλληνες αναγνώστες.

* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.