stratis xabiaras

Μερικές σκέψεις για το έργο και το πρόσωπο του Στρατή Χαβιαρά, με αφορμή το κλείσιμο σήμερα ενός χρόνου από τον θάνατό του.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Τους φίλους συγγραφείς που έφυγαν από κοντά μας τους μνημονεύουμε και τους κρατάμε ζωντανούς διαβάζοντας τα βιβλία τους. Πού αλλού να συναντήσεις το πρόσωπο, πλέον, αν όχι μέσα στο έργο; Πώς αλλιώς να νιώσεις τον άνθρωπο που δεν είναι κοντά σου; Η φωνή, η παρουσία, ο αχός της ύπαρξής του, πού επιβιώνει; Πού ακούγεται, πού ανασαίνει, πού δονείται περισσότερο και με μεγαλύτερη πιστότητα, αν όχι μέσα στα βιβλία του;

Έπιασα πρόσφατα και ξαναδιάβασα το πρώτο μυθιστόρημα του Στρατή, το Όταν τραγουδούσαν τα δέντρα, που το είχα διαβάσει επιπόλαια, όπως διαπίστωσα, και κάπως βιαστικά, δώδεκα χρόνια πριν, με την αγωνία να απαντήσω άμεσα στην ευγενική χειρονομία του να μου το χαρίσει.

ta dentraΕίναι ένα μυθιστόρημα που «πατάει» στα γεγονότα που τον σημάδεψαν ως παιδί, στη Νέα Κίο Αργολίδας όπου μεγάλωσε, στα χρόνια της Κατοχής. Το 1944, ο πατέρας του Χρήστος, εκτελέστηκε από τους Ναζί, στη συνέχεια η μητέρα του, Γεωργία Χατζηκυριάκου, εκτοπίστηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία, ενώ το σπίτι της οικογένειας κατεδαφίστηκε. Με αυτό το φορτίο στις πλάτες του, στα 44 χρόνια του, κι έχοντας πίσω του μόνο ποιητικές συλλογές (την ποίηση δεν την εγκατέλειψε ποτέ), ο Στρατής Χαβιαράς συγγράφει το μυθιστόρημα When the Tree Sings (1979) σε μια γλώσσα που δεν είναι η μητρική του, που είναι η γλώσσα της χώρας που τον υιοθέτησε από το 1967, των Ηνωμένων Πολιτειών. Το μυθιστόρημα ήταν υποψήφιο για το σημαντικό βραβείο Natiοnal Book Awards, κι ήταν η απαρχή μιας εκπληκτικής πορείας που σφραγίστηκε και με το επόμενο μυθιστόρημα, επίσης γραμμένο στα αγγλικά, τα Ηρωικά χρόνια (The Heroic Age).

Επιστρέφοντας στα Δέντρα, ο Χαβιαράς δεν αρκέστηκε να μεταφέρει σε μια εξιστόρηση τη συγκλονιστική μαρτυρία του. Κάθε άλλο. Καταφεύγει στην τέχνη του Μυθιστορήματος, στην μαγική αυτή δύναμη που μας επιτρέπει, μέσα από το κατάλληλο σκάψιμο στις λέξεις και στις εξιστορήσεις και στις αναβιώσεις, να αναπαριστούμε όχι μόνο τα όσα συνέβησαν, αλλά και μαζί όλο το φαντασιακό και αλληγορικό φορτίο που συνοδεύει τα γεγονότα – και την ίδια στιγμή τα φωτίζει, τα προβάλλει τρισδιάστατα στην οθόνη της ανάγνωσης. Τα νερά που τρέχουν κάτω από το έδαφος της Ιστορίας. Τα τραυματικά αυτά συμβάντα (εκτέλεση, εκτοπισμός, κατεδάφιση) υπάρχουν στο μυθιστόρημα, αλλά επέρχονται αργά στην εξιστόρηση, είναι το αποκορύφωμα της τραγωδίας, κι όχι τα δραματικά γεγονότα που την πυροδοτούν. Όλα, άλλωστε, διαθλώνται και αντανακλώνται μέσα από το βλέμμα και την ψυχή του ήρωα-παιδιού, έτσι που ακόμη και η μεγαλύτερη δυστυχία, η ανυπόφορη πείνα, οι αδικίες και η σκληρότητα, είναι μέρος ενός κόσμου όπου το παιχνίδι είναι μια τελετουργία βίωσης της ζωής, όχι διάλειμμα από αυτήν.

Όλα, άλλωστε, διαθλώνται και αντανακλώνται μέσα από το βλέμμα και την ψυχή του ήρωα-παιδιού, έτσι που ακόμη και η μεγαλύτερη δυστυχία, η ανυπόφορη πείνα, οι αδικίες και η σκληρότητα, είναι μέρος ενός κόσμου όπου το παιχνίδι είναι μια τελετουργία βίωσης της ζωής, όχι διάλειμμα από αυτήν.

Δεν γνωρίζω άλλο μυθιστόρημα Έλληνα συγγραφέα που να περιγράφει τα χρόνια της Κατοχής στην επαρχία με ζωντανότερο, πληρέστερο, λογοτεχνικά βαθύτερο τρόπο από αυτό το πρώτο βιβλίο του Στρατή. Οι διαδικασίες μέσα από τις οποίες η πραγματικότητα ανάγεται στο μυθικό της φορτίο, καθώς οι περιγραφές των ψυχικών και γλωσσικών διεργασιών συνδέονται με το συλλογικό ασυνείδητο (από παραστάσεις του Καραγκιόζη μέχρι επιβιώσεις παγανιστικών εθίμων και τελετουργιών), είναι αποτέλεσμα μιας ποιητικής που δεν διακρίνει όρια ανάμεσα στον ποιητικό και τον πεζό λόγο. Εντούτοις, τα ίδια στοιχεία χαρακτηρίζουν και τα δυο επόμενα μυθιστορήματά του, τα Ηρωικά χρόνια (1985) και τα Πορφυρό και μαύρο νήμα (2007), στα οποία οι τραγικές εμπειρίες της Κατοχής ανάγονται στον Μακρύ Χρόνο της Ιστορίας, είτε μέσω της γραμματείας είτε, συνηθέστερα, μέσα από το λαϊκό φαντασιακό και τις επιβιώσεις του στα xaviaras axnaθρησκευτικά τελετουργικά και έθιμα. Πρόκειται στην ουσία για ένα Τρίπτυχο που μπορεί να διαβαστεί ως μια Ενότητα. Προσθέτοντας στα παραπάνω το τελευταίο πεζό του Στρατή, την ιδιόμορφη και μοναχική Άχνα (2014), ένα πεζόμορφο ποίημα ή ένα ποιητικό πεζό που αποτελεί, τρόπον τινά, το απόσταγμα της λογοτεχνικής πορείας του, έχει κανείς πλήρη εποπτεία του μικρού σε όγκο, αλλά μεγάλου σε αξία και σημασία πεζογραφικού έργου του.*

Η περίπτωση του Στρατή Χαβιαρά είναι κάπως ξεχωριστή, ίσως και μοναδική, ως προς τούτο: Είναι ένας Έλληνας συγγραφέας, με μητρική γλώσσα τα ελληνικά, μεγαλωμένος στην Ελλάδα, με θεματολογία που αρδεύεται αποκλειστικά και μόνο από την ελληνική εμπειρία (πρωτίστως την Κατοχή) και γραμματεία-μυθολογία, ο οποίος έγραψε σχεδόν το σύνολο του έργου του (πλην της Άχνας) σε μια ξένη γλώσσα (τα αγγλικά). Κατά συνέπεια, η πρόσληψή του στη χώρα μας ήταν πάντοτε αποτέλεσμα μετάφρασης (Παύλος Μάτεσις, Τατιάνα Αβέρωφ, Ρένα Χάτχουτ, οι γνωστότεροι μεταφραστές του), με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Ειδικά σε ό,τι αφορά τα Δέντρα, η μετάφραση του Μάτεσι, εκπληκτικής δύναμης και ομορφιάς, ιδιαίτερα επινοητική και φορτισμένη γλωσσικά, δεν είναι βέβαιο ότι απηχεί με ακρίβεια την αισθητική του Χαβιαρά. Τέλος, το γεγονός ότι ουδέποτε λογίστηκε, «τύποις», Έλληνας πεζογράφος, είχε σαν συνέπεια να μην έχει ποτέ βραβευτεί ή τιμηθεί από την ελληνική Πολιτεία για το έργο του, με ό,τι σημαίνει αυτό για την καθιέρωσή του στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού, μεγάλο μέρος του οποίου συνεχίζει ακόμη και σήμερα να τον αγνοεί. Άλλωστε, τα δύο πρώτα του μυθιστορήματα, τα σημαντικότερα από πλευράς επιρροής και σημασίας (υμνήθηκαν στις ΗΠΑ, μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες), είναι σήμερα εξαντλημένα στον τελευταίο εκδότη τους (εκδ. Καστανιώτη).

Τέλος, το γεγονός ότι ουδέποτε λογίστηκε, «τύποις», Έλληνας πεζογράφος, είχε σαν συνέπεια να μην έχει ποτέ βραβευτεί ή τιμηθεί από την ελληνική Πολιτεία για το έργο του, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την καθιέρωσή του στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού, μεγάλο μέρος του οποίου συνεχίζει ακόμη και σήμερα να τον αγνοεί.

Ο Στρατής –κι αυτό το επιβεβαιώνουν όλοι όσοι τον γνώρισαν έστω και λίγο–, ήταν άνθρωπος ταπεινός και σεμνός, παλιάς κοπής, και την ίδια στιγμή περήφανος – ένας ανθρωπολογικός τύπος που εκλείπει, αν δεν έχει ήδη εκλείψει. Το θεωρούσε άκομψο, κάπως σαν «ντροπή», να ασχολείται ο ίδιος με την έκδοση, διάδοση, προώθηση του έργου του. Πίστευε πως όταν το έργο αξίζει, αυτήν τη δουλειά την κάνουν οι άλλοι, την κάνει το ίδιο το έργο. Ήταν επίσης ο μοναδικός συγγραφέας που έχω γνωρίσει ο οποίος άξιζε τον τιμητικό τίτλο «δάσκαλος», όχι μόνο γιατί αυτός έφερε τη Δημιουργική Γραφή στην Ελλάδα –δεν ήταν απλός «εισαγωγέας» μιας τάσης–, αλλά επειδή είχε βαθιά και ολοκάθαρη θεώρηση του τι αξίζει και τι όχι στην γραφή, κι είχε τα μέσα και τη διάθεση να τα μεταδώσει. Τα ίδια του τα μυθιστορήματα είναι άλλωστε μαθήματα γραφής, αφού πέρα από το ιστορικό τους πλαίσιο και τα γεγονότα που τα τροφοδοτούν, αποτελούν όλα ανεξαιρέτως και μελέτες πάνω στην ποιητική, στην ικανότητα της μυθοπλασίας να «διορθώνει» την πραγματικότητα, ένας ύμνος στις δυνάμεις της αφήγησης και της ποιητικής ανάπλασης του κόσμου μας μέσα από τις λέξεις.

Σήμερα, κλείνει ένας χρόνος που δεν τον έχουμε κοντά μας. Θα τον θυμόμαστε και θα τον έχουμε στην καρδιά μας για πάντα. Και θα συνεχίζουμε να τον κρατάμε ζωντανό ανάμεσά μας, έτσι όπως κρατάμε ζωντανούς τους άξιους συγγραφείς: διαβάζοντάς τους. Ξανά και ξανά. Και γνωρίζοντας το έργο τους στους νεότερους ή/και σε όσους το αγνοούν.

Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

* Ενδεικτικά, δείτε τη λίστα με τα 10 καλύτερα πολιτικά μυθιστορήματα του 20ου αιώνα που κατάρτισε ο  συγγραφέας Tim Pears, για τον Guardian, κι όπου το Όταν τραγουδούσαν τα δέντρα κατατάσσεται στην όγδοη θέση, μπροστά από το Βίος και Πολιτεία του Μάικλ Κ. του Τζ.Μ. Κούτσι και από το Φάντασμα της Άνιλ του Michael Ondaatje. 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ονειρεύεται η Κλάρα το «ηλεκτρικό πρόβατο»;

Ονειρεύεται η Κλάρα το «ηλεκτρικό πρόβατο»;

Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή την ανάγνωση του τελευταίου μυθιστορήματος του νομπελίστα Καζούο Ισιγκούρο «Η Κλάρα και ο Ήλιος» (μτφρ. Αργυρώ Μαντόγλου) που κυκλοφορεί από τις εκδόσειες Ψυχογιός. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το τελευταίο μυθιστόρημα του ...

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Πόσο καλή τέχνη είναι η «ανθρωπιστική τέχνη»;

Η τέχνη τίθεται στην υπηρεσία του ανθρώπου, είναι δηλαδή τέχνη ανθρωπιστική, ειδάλλως δεν είναι τέχνη. Αυτά διακηρύσσει ο Κινέζος καλλιτέχνης Ai Weiwei, έργω και λόγω. Αρκεί όμως η τέχνη να έχει καλές προθέσεις, ακόμη και χρήσιμα αποτελέσματα, για να είναι καλή τέχνη; Σκέψεις με αφορμή πρόσφατη έκδοσ...

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Αυτό που κάνει η Μαρία Λαϊνά με τις λέξεις

Οι λέξεις δεν είναι πράγματα, αλλά κάνουν πράγματα. Τι μπέρδεμα... Αλλά και πάλι, πώς μπορεί κανείς να είναι σίγουρος; Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το αφήγημα της Μαρίας Λαϊνά «Τι όμορφη που είναι η ζωή» (εκδ. Πατάκη)

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Το πανδοχείο, της Δέσποινας Χατζή (προδημοσίευση)

Το πανδοχείο, της Δέσποινας Χατζή (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Δέσποινας Χατζή «Το πανδοχείο – Η ζωή στην ελληνόφωνη Καλαβρία», το οποίο κυκλοφορεί στις 12 Απριλίου από τις εκδόσεις Μίνωας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16
Ορεινή Μπόβα – ...

Διαβάζοντας με τη Γωγώ Μπρέμπου

Διαβάζοντας με τη Γωγώ Μπρέμπου

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Η ηθοποιός Γωγώ Μπρέμπου απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις. Φωτογραφία: © Γιάννης Πρίφτης

Επιμέλεια: Κώστας ...

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς – μια ανανεωμένη ματιά στην ιστορία της σκλαβιάς

Ο χορευτής του νερού, του Τα-Νεχάσι Κόουτς – μια ανανεωμένη ματιά στην ιστορία της σκλαβιάς

Για το μυθιστόρημα του Ta-Nehisi Coates «Ο χορευτής του νερού» (μτφρ. Βάσια Τζανακάρη, εκδ. Ίκαρος), μια ανανεωμένη ματιά στην ιστορία της σκλαβιάς στην Αμερική του 19ου αιώνα και νωρίτερα.  

Του Νίκου Ξένιου

Ο Χορευτής του Νερού ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Το πανδοχείο, της Δέσποινας Χατζή (προδημοσίευση)

Το πανδοχείο, της Δέσποινας Χατζή (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Δέσποινας Χατζή «Το πανδοχείο – Η ζωή στην ελληνόφωνη Καλαβρία», το οποίο κυκλοφορεί στις 12 Απριλίου από τις εκδόσεις Μίνωας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 16
Ορεινή Μπόβα – ...

Μίζερι, του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Μίζερι, του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Stephen King «Μίζερι» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο κυκλοφορεί στις 16 Απριλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 19

...
Ένοχος μέχρι αποδείξεως του εναντίου, της Χίλντας Παπαδημητρίου (προδημοσίευση)

Ένοχος μέχρι αποδείξεως του εναντίου, της Χίλντας Παπαδημητρίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χίλντας Παπαδημητρίου «Ένοχος μέχρι αποδείξεως του εναντίου», το οποίο κυκλοφορεί στις 8 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Αθήνα και πάλι Αθήνα απόψε τα χείλη μου ας πουν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

16 Μαρτίου 2021 ΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ

Γιώργος Μαργαρίτης: «Η Επανάσταση είναι υπόθεση πολλών»

Συνέντευξη με τον ιστορικό Γιώργο Μαργαρίτη με αφορμή το βιβλίο του «Ενάντια σε φρούρια και τείχη – 1821 – Μια μικρή εισαγωγή για την Ελληνική Επανάσταση», που κυκλοφορ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ