stratis xabiaras

Μερικές σκέψεις για το έργο και το πρόσωπο του Στρατή Χαβιαρά, με αφορμή το κλείσιμο σήμερα ενός χρόνου από τον θάνατό του.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Τους φίλους συγγραφείς που έφυγαν από κοντά μας τους μνημονεύουμε και τους κρατάμε ζωντανούς διαβάζοντας τα βιβλία τους. Πού αλλού να συναντήσεις το πρόσωπο, πλέον, αν όχι μέσα στο έργο; Πώς αλλιώς να νιώσεις τον άνθρωπο που δεν είναι κοντά σου; Η φωνή, η παρουσία, ο αχός της ύπαρξής του, πού επιβιώνει; Πού ακούγεται, πού ανασαίνει, πού δονείται περισσότερο και με μεγαλύτερη πιστότητα, αν όχι μέσα στα βιβλία του;

Έπιασα πρόσφατα και ξαναδιάβασα το πρώτο μυθιστόρημα του Στρατή, το Όταν τραγουδούσαν τα δέντρα, που το είχα διαβάσει επιπόλαια, όπως διαπίστωσα, και κάπως βιαστικά, δώδεκα χρόνια πριν, με την αγωνία να απαντήσω άμεσα στην ευγενική χειρονομία του να μου το χαρίσει.

ta dentraΕίναι ένα μυθιστόρημα που «πατάει» στα γεγονότα που τον σημάδεψαν ως παιδί, στη Νέα Κίο Αργολίδας όπου μεγάλωσε, στα χρόνια της Κατοχής. Το 1944, ο πατέρας του Χρήστος, εκτελέστηκε από τους Ναζί, στη συνέχεια η μητέρα του, Γεωργία Χατζηκυριάκου, εκτοπίστηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία, ενώ το σπίτι της οικογένειας κατεδαφίστηκε. Με αυτό το φορτίο στις πλάτες του, στα 44 χρόνια του, κι έχοντας πίσω του μόνο ποιητικές συλλογές (την ποίηση δεν την εγκατέλειψε ποτέ), ο Στρατής Χαβιαράς συγγράφει το μυθιστόρημα When the Tree Sings (1979) σε μια γλώσσα που δεν είναι η μητρική του, που είναι η γλώσσα της χώρας που τον υιοθέτησε από το 1967, των Ηνωμένων Πολιτειών. Το μυθιστόρημα ήταν υποψήφιο για το σημαντικό βραβείο Natiοnal Book Awards, κι ήταν η απαρχή μιας εκπληκτικής πορείας που σφραγίστηκε και με το επόμενο μυθιστόρημα, επίσης γραμμένο στα αγγλικά, τα Ηρωικά χρόνια (The Heroic Age).

Επιστρέφοντας στα Δέντρα, ο Χαβιαράς δεν αρκέστηκε να μεταφέρει σε μια εξιστόρηση τη συγκλονιστική μαρτυρία του. Κάθε άλλο. Καταφεύγει στην τέχνη του Μυθιστορήματος, στην μαγική αυτή δύναμη που μας επιτρέπει, μέσα από το κατάλληλο σκάψιμο στις λέξεις και στις εξιστορήσεις και στις αναβιώσεις, να αναπαριστούμε όχι μόνο τα όσα συνέβησαν, αλλά και μαζί όλο το φαντασιακό και αλληγορικό φορτίο που συνοδεύει τα γεγονότα – και την ίδια στιγμή τα φωτίζει, τα προβάλλει τρισδιάστατα στην οθόνη της ανάγνωσης. Τα νερά που τρέχουν κάτω από το έδαφος της Ιστορίας. Τα τραυματικά αυτά συμβάντα (εκτέλεση, εκτοπισμός, κατεδάφιση) υπάρχουν στο μυθιστόρημα, αλλά επέρχονται αργά στην εξιστόρηση, είναι το αποκορύφωμα της τραγωδίας, κι όχι τα δραματικά γεγονότα που την πυροδοτούν. Όλα, άλλωστε, διαθλώνται και αντανακλώνται μέσα από το βλέμμα και την ψυχή του ήρωα-παιδιού, έτσι που ακόμη και η μεγαλύτερη δυστυχία, η ανυπόφορη πείνα, οι αδικίες και η σκληρότητα, είναι μέρος ενός κόσμου όπου το παιχνίδι είναι μια τελετουργία βίωσης της ζωής, όχι διάλειμμα από αυτήν.

Όλα, άλλωστε, διαθλώνται και αντανακλώνται μέσα από το βλέμμα και την ψυχή του ήρωα-παιδιού, έτσι που ακόμη και η μεγαλύτερη δυστυχία, η ανυπόφορη πείνα, οι αδικίες και η σκληρότητα, είναι μέρος ενός κόσμου όπου το παιχνίδι είναι μια τελετουργία βίωσης της ζωής, όχι διάλειμμα από αυτήν.

Δεν γνωρίζω άλλο μυθιστόρημα Έλληνα συγγραφέα που να περιγράφει τα χρόνια της Κατοχής στην επαρχία με ζωντανότερο, πληρέστερο, λογοτεχνικά βαθύτερο τρόπο από αυτό το πρώτο βιβλίο του Στρατή. Οι διαδικασίες μέσα από τις οποίες η πραγματικότητα ανάγεται στο μυθικό της φορτίο, καθώς οι περιγραφές των ψυχικών και γλωσσικών διεργασιών συνδέονται με το συλλογικό ασυνείδητο (από παραστάσεις του Καραγκιόζη μέχρι επιβιώσεις παγανιστικών εθίμων και τελετουργιών), είναι αποτέλεσμα μιας ποιητικής που δεν διακρίνει όρια ανάμεσα στον ποιητικό και τον πεζό λόγο. Εντούτοις, τα ίδια στοιχεία χαρακτηρίζουν και τα δυο επόμενα μυθιστορήματά του, τα Ηρωικά χρόνια (1985) και τα Πορφυρό και μαύρο νήμα (2007), στα οποία οι τραγικές εμπειρίες της Κατοχής ανάγονται στον Μακρύ Χρόνο της Ιστορίας, είτε μέσω της γραμματείας είτε, συνηθέστερα, μέσα από το λαϊκό φαντασιακό και τις επιβιώσεις του στα xaviaras axnaθρησκευτικά τελετουργικά και έθιμα. Πρόκειται στην ουσία για ένα Τρίπτυχο που μπορεί να διαβαστεί ως μια Ενότητα. Προσθέτοντας στα παραπάνω το τελευταίο πεζό του Στρατή, την ιδιόμορφη και μοναχική Άχνα (2014), ένα πεζόμορφο ποίημα ή ένα ποιητικό πεζό που αποτελεί, τρόπον τινά, το απόσταγμα της λογοτεχνικής πορείας του, έχει κανείς πλήρη εποπτεία του μικρού σε όγκο, αλλά μεγάλου σε αξία και σημασία πεζογραφικού έργου του.*

Η περίπτωση του Στρατή Χαβιαρά είναι κάπως ξεχωριστή, ίσως και μοναδική, ως προς τούτο: Είναι ένας Έλληνας συγγραφέας, με μητρική γλώσσα τα ελληνικά, μεγαλωμένος στην Ελλάδα, με θεματολογία που αρδεύεται αποκλειστικά και μόνο από την ελληνική εμπειρία (πρωτίστως την Κατοχή) και γραμματεία-μυθολογία, ο οποίος έγραψε σχεδόν το σύνολο του έργου του (πλην της Άχνας) σε μια ξένη γλώσσα (τα αγγλικά). Κατά συνέπεια, η πρόσληψή του στη χώρα μας ήταν πάντοτε αποτέλεσμα μετάφρασης (Παύλος Μάτεσις, Τατιάνα Αβέρωφ, Ρένα Χάτχουτ, οι γνωστότεροι μεταφραστές του), με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Ειδικά σε ό,τι αφορά τα Δέντρα, η μετάφραση του Μάτεσι, εκπληκτικής δύναμης και ομορφιάς, ιδιαίτερα επινοητική και φορτισμένη γλωσσικά, δεν είναι βέβαιο ότι απηχεί με ακρίβεια την αισθητική του Χαβιαρά. Τέλος, το γεγονός ότι ουδέποτε λογίστηκε, «τύποις», Έλληνας πεζογράφος, είχε σαν συνέπεια να μην έχει ποτέ βραβευτεί ή τιμηθεί από την ελληνική Πολιτεία για το έργο του, με ό,τι σημαίνει αυτό για την καθιέρωσή του στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού, μεγάλο μέρος του οποίου συνεχίζει ακόμη και σήμερα να τον αγνοεί. Άλλωστε, τα δύο πρώτα του μυθιστορήματα, τα σημαντικότερα από πλευράς επιρροής και σημασίας (υμνήθηκαν στις ΗΠΑ, μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες), είναι σήμερα εξαντλημένα στον τελευταίο εκδότη τους (εκδ. Καστανιώτη).

Τέλος, το γεγονός ότι ουδέποτε λογίστηκε, «τύποις», Έλληνας πεζογράφος, είχε σαν συνέπεια να μην έχει ποτέ βραβευτεί ή τιμηθεί από την ελληνική Πολιτεία για το έργο του, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την καθιέρωσή του στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού, μεγάλο μέρος του οποίου συνεχίζει ακόμη και σήμερα να τον αγνοεί.

Ο Στρατής –κι αυτό το επιβεβαιώνουν όλοι όσοι τον γνώρισαν έστω και λίγο–, ήταν άνθρωπος ταπεινός και σεμνός, παλιάς κοπής, και την ίδια στιγμή περήφανος – ένας ανθρωπολογικός τύπος που εκλείπει, αν δεν έχει ήδη εκλείψει. Το θεωρούσε άκομψο, κάπως σαν «ντροπή», να ασχολείται ο ίδιος με την έκδοση, διάδοση, προώθηση του έργου του. Πίστευε πως όταν το έργο αξίζει, αυτήν τη δουλειά την κάνουν οι άλλοι, την κάνει το ίδιο το έργο. Ήταν επίσης ο μοναδικός συγγραφέας που έχω γνωρίσει ο οποίος άξιζε τον τιμητικό τίτλο «δάσκαλος», όχι μόνο γιατί αυτός έφερε τη Δημιουργική Γραφή στην Ελλάδα –δεν ήταν απλός «εισαγωγέας» μιας τάσης–, αλλά επειδή είχε βαθιά και ολοκάθαρη θεώρηση του τι αξίζει και τι όχι στην γραφή, κι είχε τα μέσα και τη διάθεση να τα μεταδώσει. Τα ίδια του τα μυθιστορήματα είναι άλλωστε μαθήματα γραφής, αφού πέρα από το ιστορικό τους πλαίσιο και τα γεγονότα που τα τροφοδοτούν, αποτελούν όλα ανεξαιρέτως και μελέτες πάνω στην ποιητική, στην ικανότητα της μυθοπλασίας να «διορθώνει» την πραγματικότητα, ένας ύμνος στις δυνάμεις της αφήγησης και της ποιητικής ανάπλασης του κόσμου μας μέσα από τις λέξεις.

Σήμερα, κλείνει ένας χρόνος που δεν τον έχουμε κοντά μας. Θα τον θυμόμαστε και θα τον έχουμε στην καρδιά μας για πάντα. Και θα συνεχίζουμε να τον κρατάμε ζωντανό ανάμεσά μας, έτσι όπως κρατάμε ζωντανούς τους άξιους συγγραφείς: διαβάζοντάς τους. Ξανά και ξανά. Και γνωρίζοντας το έργο τους στους νεότερους ή/και σε όσους το αγνοούν.

Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.

* Ενδεικτικά, δείτε τη λίστα με τα 10 καλύτερα πολιτικά μυθιστορήματα του 20ου αιώνα που κατάρτισε ο  συγγραφέας Tim Pears, για τον Guardian, κι όπου το Όταν τραγουδούσαν τα δέντρα κατατάσσεται στην όγδοη θέση, μπροστά από το Βίος και Πολιτεία του Μάικλ Κ. του Τζ.Μ. Κούτσι και από το Φάντασμα της Άνιλ του Michael Ondaatje. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

 «Κουίρ, γουίρντ και γκόθικ» – Σκέψεις για την Κάρσον ΜακΚάλερς με αφορμή το «Ανταύγειες σε χρυσά μάτια»

«Κουίρ, γουίρντ και γκόθικ» – Σκέψεις για την Κάρσον ΜακΚάλερς με αφορμή το «Ανταύγειες σε χρυσά μάτια»

Μια επισκόπηση του έργου της Κάρσον ΜακΚάλερς και της μεγάλης σημασίας του για μας σήμερα, με αφορμή το μυθιστόρημα «Ανταύγειες σε χρυσά μάτια» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη). Πλέον, από τις εκδόσεις Διόπτρα, έχουμε το σύνολο του μικρού πλην σημαντικότατου έργου της ΜακΚάλερς, σε θαυμάσιες μεταφράσεις που πλαισιώνονται από καλ...

«Εξ όνυχος τον λέοντα» – μια ιστορία με τον Μήτσο

«Εξ όνυχος τον λέοντα» – μια ιστορία με τον Μήτσο

Όταν κάποιος φεύγει από κοντά μας και μάλιστα τόσο ξαφνικά όσο ο Δημήτρης Φύσσας, συχνά προσπαθούμε να ανακαλέσουμε ένα περιστατικό που, με κάποιον μαγικό τρόπο, θα αποκάλυπτε τον άνθρωπο. Όμως αυτά που μας χαρακτηρίζουν, που φανερώνουν το ήθος μας ή την απουσία του, δεν είναι μονάχα τα όσα έχουμε κάνει αλλά και κάπ...

Γκουίντο Τονέλι: «Το σύμπαν είναι ένα… δωρεάν γεύμα»

Γκουίντο Τονέλι: «Το σύμπαν είναι ένα… δωρεάν γεύμα»

Χθες το απόγευμα γίναμε αποδέκτες ενός σπάνιου δώρου από τις εκδόσεις Διόπτρα. Λίγοι δημοσιογράφοι, μαζί με κάμποσους φοιτητές και ακαδημαϊκούς, σκαρφαλώσαμε στο Αστεροσκοπείο Αθηνών, όπου βρεθήκαμε τετ-α-τετ για μιάμιση ώρα με τον κορυφαίο Ιταλό πειραματικό φυσικό Guido Tonelli. Μαύρες τρύπες, μποζόνια, τα μυστήρια...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

Ο Nick Cave στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead

1, 2 και 3 Ιουνίου ο Nick Cave θα βρεθεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, μαζί με τον Colin Greenwood των Radiohead.

Επιμέλεια: Book Press

Η Στέγη ανοίγει για πρώτη φορά την αγκαλιά της στον αξεπέραστο Nick Cave, ο οποίος επιστρέφει...

«Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ, στο θέατρο «Ελ Ερ» (κριτική) – Μια πολύ δυνατή παράσταση για τις ψυχικές «κουνελότρυπες»

«Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ, στο θέατρο «Ελ Ερ» (κριτική) – Μια πολύ δυνατή παράσταση για τις ψυχικές «κουνελότρυπες»

Για την παράσταση «Rabbit Hole» του Ντέιβιντ Λίντσεϊ-Αμπέρ σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Λυμπερόπουλου που ανέβηκε στο θέατρο Ελ Ερ. Κεντρική εικόνα: © Σπύρος Περδίου. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Το «Rabbit Hole» του Ντέιβιντ ...

16ο Φεστιβάλ ΛΕΑ: από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους σε Αθήνα, Χαλκίδα, Λευκάδα, Χανιά

16ο Φεστιβάλ ΛΕΑ: από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους σε Αθήνα, Χαλκίδα, Λευκάδα, Χανιά

Υπό την αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, θα πραγματοποιηθεί η 16η έκδοση του Φεστιβάλ ΛΕΑ (Λογοτεχνία εν Αθήναις), στο πλαίσιο του οποίου θα υλοποιηθούν διάφορα πρότζεκτ από τον Μάρτιο ως το τέλος του έτους, λειτουργώντας έτσι ως Πολιτιστική και Λογοτεχνική Γέφυρα μετ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

«Πίσω από τις κλειστές πόρτες» της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη (προδημοσίευση)

«Πίσω από τις κλειστές πόρτες» της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο της Ελένης Χέλμη-Μαρκεζίνη «Πίσω από τις κλειστές πόρτες – Αστέρες, ηγέτες, γαλαζοαίματοι και καθημερινοί άνθρωποι», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δύο ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

Τρία μυθιστορήματα με άρωμα εποχής και μυστηρίου από τα Ελληνικά Γράμματα

Τρία μυθιστορήματα με άρωμα εποχής και μυστηρίου από τα Ελληνικά Γράμματα

Για τα μυθιστορήματα «Strangers in the Night» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά) της Χέδερ Γουέμπ [Heather Webb], «Τα Μυστήρια της Μις Μόρτον Μόρτον» (μτφρ. Χρήστος Μπαρουξής) της Κάθριν Λόιντ [Catherine Lloyd] και «Κωδικός Coco» (μτφρ. Γιάννης Σπανδωνής) της Τζιόια Ντιλιμπέρτο [Gioia Diliberto]. Τρία μυθιστορήματα που μας μεταφ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ