Η τέχνη τίθεται στην υπηρεσία του ανθρώπου, είναι δηλαδή τέχνη ανθρωπιστική, ειδάλλως δεν είναι τέχνη. Αυτά διακηρύσσει ο Κινέζος καλλιτέχνης Ai Weiwei, έργω και λόγω. Αρκεί όμως η τέχνη να έχει καλές προθέσεις, ακόμη και χρήσιμα αποτελέσματα, για να είναι καλή τέχνη; Σκέψεις με αφορμή πρόσφατη έκδοση με «λόγια» του καλλιτέχνη για την τέχνη και τον κόσμο, υπό τον τίτλο «Ανθρωπότητα» (εκδ. Gutenberg, μτφρ. Λένια Ζαφειροπούλου)
Του Κ.Β. Κατσουλάρη
Τον Κινέζο καλλιτέχνη Άι Γουεϊγουέι οι περισσότεροι τον γνωρίσαμε τις μέρες του 2015, όταν έξω από το χωριό Ειδομένη, στα σύνορά μας με τη Βόρεια Μακεδονία, είχε συγκεντρωθεί ένας μεγάλος αριθμός από πρόσφυγες που, διαβιώντας σε συνθήκες άθλιες, «πίεζαν» για να τους δοθεί η δυνατότητα να φύγουν βόρεια, προς τις ευρωπαϊκές χώρες των ονείρων τους. Τότε, με ποικίλες δράσεις, τραβούσε την προσοχή της διεθνούς κοινότητας στο δράμα των προσφύγων, καθώς και τις κάμερες των δικών μας καναλιών που έκαναν λόγο για «κινέζο ακτιβιστή» ή «κινέζο καλλιτέχνη», ενίοτε με ειρωνικό τρόπο.
Η τέχνη ασχολείται με την αισθητική, την ηθική, την πίστη μας στην ανθρωπότητα. Χωρίς αυτά απλώς δεν υπάρχει τέχνη (σελ. 15)
Η αλήθεια είναι βέβαια ότι τότε ο Γουεϊγουέι ήταν ήδη παγκόσμια διασημότητα. Όχι μονάχα την ίδια χρονιά (2015) βραβεύτηκε από τη Διεθνή Αμνηστία για τη συνεισφορά του στον αγώνα για την υπεράσπιση των ανθρώπινων δικαιωμάτων αλλά ήταν και ο άνθρωπος πίσω από την «ιδέα» της περίφημης «χελιδονοφωλιάς», το εμβληματικό Στάδιο όπου έγινε η έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων του Πεκίνου. Τελικά, βέβαια, διαφώνησε με τον τρόπο που χειρίστηκε η κινεζική κυβέρνηση τους Αγώνες και αρνήθηκε να συμμετάσχει σε γιορτές ή να κάνει δημόσιες εμφανίσεις. Ο Γουεϊγουέι, ας το σημειώσουμε, έχει σπουδάσει στις Ηνωμένες Πολιτείες, απ’ όπου και ξεκίνησε την καριέρα του ως καλλιτέχνης.
Τον είδαμε ξανά εν δράσει, το επόμενο έτος, στη Λέσβο, πάλι δίπλα στους πρόσφυγες, όταν, όπως λέγεται, «έστησε το στούντιό του» στο νησί, κάνοντας και πάλι αυτό που γνωρίζει να κάνει καλά: να φτιάχνει «εικόνες» που αναγκάζουν τον κόσμο να στρέψει το βλέμμα του στο πρόβλημα. Μια από αυτές τις εικόνες, από τις πλέον αμφιλεγόμενες, ήταν όταν πόζαρε και φωτογραφήθηκε ο ίδιος σε μια παραλία του νησιού (βλ. κεντρική εικόνα), στη στάση που βρέθηκε νεκρός ο μικρός Αϊλάν, σε παραλία της Αλικαρνασσού.
Όταν βοηθάς έναν άνθρωπο βοηθάς την ανθρωπότητα (σελ. 16)
Η ίδια η φωτογράφιση του παιδιού και η διάχυσή της σε όλον τον πλανήτη είχε προκαλέσει συζητήσεις: κάνει πραγματικά καλό στην υπόθεση των προσφύγων η «εισβολή» τέτοιων εικόνων στις τηλεοράσεις των ανθρώπων, ή λειτουργεί αντίστροφα, εξωθώντας τους να αποστρέψουν το βλέμμα από τη φρίκη; Μήπως η ίδια η φωτογραφία ήταν, εν μέρει, προϊόν σκηνοθεσίας; Μήπως, δηλαδή, ο φωτογράφος «έστησε» ο ίδιος το θέμα του; Έτσι, η «εγκατάσταση» του Άι Γουεϊγουέι προκάλεσε και κάποια αρνητικά σχόλια.
Αισθάνομαι ότι το ανθρώπινο γένος είναι ένα. Η πληγή του ενός είναι πληγή όλων μας. Η χαρά του ενός είναι χαρά όλων μας (σελ. 23)
Αποτέλεσμα της παραμονής του καλλιτέχνη στη Λέσβο ήταν και η ταινία-ντοκιμαντέρ The Human Flow το οποίο παίχτηκε στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ της Βενετίας το 2017 και στη συνέχεια την παρακολούθησαν χιλιάδες άνθρωποι σε όλον τον κόσμο.
Μια ακόμη «εγκατάσταση» που συζητήθηκε πολύ ήταν το Laundromat, μια έκθεση που αποτελούνταν από παπούτσια και ρούχα που άφησαν πίσω τους οι πρόσφυγες της Ειδομένης, πλυμένα και σιδερωμένα. Η έκθεση αυτή μεταφέρθηκε σε πολλές πόλεις του κόσμου, από τη Νέα Υόρκη μέχρι το Κατάρ.
Είναι αυτή η τέχνη σπουδαία τέχνη; αναρωτιούνται ορισμένοι μπροστά στη θέα παρατεταγμένων παπουτσιών ή ρούχων. Δεκάδες επιμελητές εκθέσεων (curators) ανά τον κόσμο απαντούν θετικά, συγκρίνοντας τον Κινέζο καλλιτέχνη ακόμη και με τον Άντι Γουόρχολ.
Τα σύνορα δεν βρίσκονται στη Λέσβο, αλλά στη σκέψη μας και στην καρδιά μας (σελ. 54)
Το βιβλίο με τις σκέψεις του Κινέζου καλλιτέχνη (απ’ όπου και τα αποσπάσματα στα ενδιάμεσα του κειμένου) είναι ένα μικρό κόσμημα, σε σχήμα «τσέπης», με σκληρό εξώφυλλο, καλό χαρτί, σε σχεδιασμό και επιμέλεια του Γιάννη Μαμάη. Τα λόγια του είναι συγκινητικά, μεστά, φορείς μιας ανθρωπιστικής αντίληψης που δύσκολα βρίσκει τη θέση της στη σημερινή, πιο πραγματιστική εποχή μας. Και είναι αλήθεια ότι αόριστες διακηρύξεις, για παράδειγμα, κατά των συνόρων, έχοντας δει πώς οι ανθρώπινοι πληθυσμοί μπορούν να γίνουν αντικείμενο μιας βιοπολιτικής στην υπηρεσία της γεωπολιτικής (βλ. η εξώθηση προσφύγων από την Τουρκία στον Έβρο), δεν μπορούν να ληφθούν στα σοβαρά σαν προτάσεις πολιτικής.
Όμως θα ήταν λάθος να κριθούν τα λόγια όπως και η τέχνη του Άι Γουεϊγουέι με κριτήρια πολιτικού πραγματισμού. Προφανώς, δεν συνιστούν προτάσεις για την επίλυση των εξαιρετικά σύνθετων προβλημάτων που προκαλούν τις «ροές» ανθρώπων (όχι μονάχα των προσφύγων) από τις πιο φτωχές χώρες στις πιο πλούσιες. Ο Γουεϊγουέι, με κάθε του έργο, με κάθε του παρέμβαση, προσπαθεί να στρέψει το βλέμμα του στην πυρηνική αλήθεια της μεταναστευτικής και προσφυγικής κρίσης, που είναι μια κρίση διαρκής, είτε πυροδοτείται από πολέμους είτε υποκινείται από δυνάμεις που έχει φέρει στο προσκήνιο η παγκοσμιοποίηση. Κι αυτή η πυρηνική αλήθεια είναι μεν απλή, αλλά εύκολα παραγνωρίζεται: Ότι είναι μια κρίση που αφορά ανθρώπους, ξεχωριστά άτομα, υπάρξεις με όνειρα και επιθυμίες, καθεμιά από τις οποίες ζυγίζει ακριβώς το ίδιο με κάθε άλλη στη μεγάλη ζυγαριά της Ανθρωπότητας. Και η Ανθρωπότητα, εν προκειμένω, είναι και το δέντρο και το δάσος.
* Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι συγγραφέας.
Ανθρωπότητα
Ai Weiwei
Μτφρ. Λένια Ζαφειροπούλου
Πρόλογος: Larry Warsh
Εκδ. Gutenberg
Σελ. 210, τιμή €9,00
