Θάνος Σταθόπουλος και Δημήτρης Αγγελής: μέσα στο εργαστήρι του δημιουργού

Ανέκαθεν με γοήτευαν, και εξακολουθούν να με γοητεύουν, τα βιβλία εκείνα που επιτρέπουν να ξεναγηθείς στους μηχανισμούς που μετέρχεται ο συγγραφέας, ο ποιητής, ο ζωγράφος, ο σκηνοθέτης προκειμένου να μας προσφέρει τους καρπούς του μόχθου του.

Ενώ κάποιοι δημιουργοί δεν εκδηλώνονται παρά μονάχα μέσα από το έργο τους, άλλοι αρέσκονται στο να μας εκθέτουν το πώς εργάζονται, πώς οργανώνουν τις σκέψεις τους, πώς περνάνε σε κάποιες ανάπαυλες της δραστηριότητάς τους. Ορισμένοι, μάλιστα, συνθέτουν έργα υβριδικά, όπου το ονειρικό στοιχείο εμπλέκεται με το καθημερινό, όπου μια φιλοσοφική διάθεση διαυγάζει το φαινομενικά τετριμμένο, όπου οι ποιητικές αναλαμπές συμπλέκονται με περιγραφές ακριβείας κάποιων στιγμών.

Η Αυτοβιογραφία της Μαργκερίτ Ντυράς (μτφρ. Βικτωρία Τράπαλη, εκδ. Εξάντας), τα Βραβεία μου του Τόμας Μπερνχαρντ (μτφρ. Σπύρος Μοσκόβου, εκδ. Εστία), οι Διαφημίσεις για τον εαυτό μου του Νόρμαν Μέιλερ (δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά), ακόμα και η σειρά των πέντε Δοκιμίων του Πέτερ Χάντκε και αρκετά βιβλία του Ουίλιαμ Σ. Μπάροουζ, ανήκουν σ᾽ αυτή την τόσο ενδιαφέρουσα κατηγορία υβριδικών έργων. Ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη είναι φορτωμένος μες στο κατακαλόκαιρο με τέτοια έργα. Κάποια τα έχω ήδη ξεκοκαλίσει ασμένως· αλλά, μεταξύ των οποίων, και η τελευταία λογοτεχνική σύνθεση της Ανν Κάρσον (Wrong Norma, εκδ. Jonathan Cape) που μόλις κυκλοφόρησε, τα απολαμβάνω με μικρές γουλιές σαν δροσερό, τίγκα στα παγάκια, θερινό κοκτέιλ.

Ο Θάνος Σταθόπουλος (Αθήνα, 1963), αφού ελίχθηκε, όχι δίχως να ταλανιστεί και να μοχθήσει, στις ατραπούς της ποίησης και πέρασε στις δημοσιές της ποιητικής, έπιασε να διακονεί μιαν εξαιρετικά προσωπική (και εξαιρετικά γόνιμη) βαριάντα των μεθόδων cut-up, fold-in, και détournement — κάτι που δημοσιοποιήθηκε το 1994, όταν κυκλοφόρησε η Ιστορία της μουσικής στη λαμπρή σειρά που διηύθυνε τότε ο φίλος μας Ευγένιος Αρανίτσης στις εκδόσεις Ίκαρος.

Συνέχισε με έργα συναρμολογημένα, πάντα ερωτοτροπώντας με την έννοια «κείμενα», πάντα σε διάλογο με τεχνικές και τρόπους των εικαστικών τεχνών, και πάντα χρησιμοποιώντας, όπως ο Μπάροουζ, ένα (νοερό) ψαλίδι, και πριν από μήνες εξέδωσε, αφού το ανασυγκρότησε, όλο του το (αποδομημένο και αναδομημένο από τον ίδιο) συγγραφικό του έργο, συν μια νέα σύνθεση, στον τόμο Η διασκευή του εαυτού μου στις 06.30 (εκδ. Ίκαρος) — μια διαδρομή τριάντα ετών στις ναρκοθετημένες ζώνες της αβανγκάρντ και του στοχασμού για το πώς μπορούμε να κάνουμε τέχνη σήμερα με το θραύσμα και το απόσπασμα, με το επιλεγμένο παράθεμα και με το διαλεκτικό μοντάζ· πώς μπορούμε να απαντήσουμε, και με ποιες ασκήσεις (ανα)πνοής, στο πέρασμα του Ντυσάν, του Ντεμπόρ, του Νταντά και των καταστασιακών.

Ο Σταθόπουλος συγγενεύει πολύ με έναν συγγραφέα που με συνεπαίρνει εδώ και χρόνια και που παραμένει άγνωστος στη χώρα μας (αν εξαιρέσουμε μιαν ευάριθμη ελίτ), τον Ντέιβιντ Μάρκσον (David Markson (1927 – 2010).

Ο Σταθόπουλος συγγενεύει πολύ με έναν συγγραφέα που με συνεπαίρνει εδώ και χρόνια και που παραμένει άγνωστος στη χώρα μας (αν εξαιρέσουμε μιαν ευάριθμη ελίτ), τον Ντέιβιντ Μάρκσον (David Markson (1927 – 2010) και το πιο σημαντικό κοινό τους στοιχείο είναι ότι οι μορφολογικές τους καινοτομίες διέπονται από έντονα συγκινησιακά στοιχεία, κι έτσι είναι απομακρυσμένες πολύ από εκείνα τα μεταμοντέρνα ή/και πειραματικά έργα που είναι ψυχρές εγκεφαλικές κατασκευές.

Στην ποιητική κειμενογραφία του Σταθόπουλου (από όπου δεν λείπουν ακόμα και εκφάνσεις έκκεντρου ερωτισμού) συναντάμε έναν κατατεμαχισμένο λυρισμό, αιφνίδες λάμψεις τρυφερότητας και ηδύτητας, σπαράγματα φιλοσοφικού στοχασμού, επίμονη λατρεία για την πόλη και την περιπλάνηση στα τοπία του άστεως· κι ακόμα: ονόματα και διευθύνσεις δημιουργών που συμβάλλουν στην αέναη διάπλασή του συγγραφέα.

Συγγενικό, αλλά και πολύ διαφορετικό φυσικά, είναι το βιβλίο Σκίτσα δρόμων κι έναστρης νύχτας (εκδ. Πόλις), του ποιητή, και επιδέξια ευαίσθητου ενορχηστρωτή της ύλης του περιοδικού Φρέαρ, Δημήτρη Αγγελή (Αθήνα, 1973).

Πρόκειται για 265 σελίδες μικρών χρονικών, καταγραφών ονείρων, αποκρυπτογράφησης και φανέρωσης διαθέσεων, δοκιμίων για την τέχνη της ποίησης, λεπταίσθητων περιηγήσεων στην καθημερινότητα, συναντήσεων με ομοτέχνους, αδέσποτων στίχων, δίτροχων φυγών στην ύπαιθρο, νυχτερινών περιπετειών.

Ο Αγγελής έχει προκρίνει μια διάταξη της ύλης του που αρνείται τη χρονολογική σειρά, επιτείνοντας με τα άλματα από τη μια δεκαετία στην άλλη, από το μέλλον —η τελευταία εγγραφή φέρει την ημερομηνία Πέμπτη, 19 Σεπτεμβρίου 2041 (!!)— στο παρελθόν, και τούμπαλιν, παρασύροντας θελκτικά τον αναγνώστη στο να χωθεί και να χαθεί (για να βγει σώος και να βρει αλλιώς τον εαυτό του) σε ψυχεδελικά κατασκευασμένους χρονικούς λαβυρίνθους, γεμάτους από άνθη ενυπνίων, μνήμες στιγμών, αναπολήσεις νεανικών τολμημάτων, και θαρραλέων δοκιμιακών και φιλοσοφικών θέσεων.

Όπως και ο Σταθόπουλος, έτσι και ο Αγγελής μιλάει με ονόματα και διευθύνσεις. Αυτοβιογραφείται πότε μέσα από λόγια και άσματα και εγχειρήματα και αντιλήψεις άλλων και πότε μέσα από τη δική του ισχυρά οργανωμένη ψυχονοητική ιδιοσυστασία. Η φιλία, ο σεβασμός προς τους οδοδείκτες, το ερωτικό άρωμα, η διακονία της ποιητικής, η σθεναρή προσήλωση στη δημοκρατία, η αναζήτηση της πηγής μιας νέας ομορφιάς, και η λυτρωτική ψυχογεωγραφία πάλλονται και λάμπουν στις σελίδες του Αγγελή.

Συνδαιτυμόνες του σ᾽ αυτό το συμπόσιο-βιβλίο είναι ο Παπατσώνης και ο Τσιρόπουλος (μείζονες επιρροές στη διαδρομή του), ο Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι και ο Μαρκ Στραντ (συμμερίζομαι πανηγυρικά την αγάπη του Αγγελή για το έργο τους), ο κοινός μας φίλος απ᾽ τα παλιά Θανάσης Νιάρχος και ο αείμνηστος φίλος Ηλίας Λάγιος

Συνδαιτυμόνες του σ᾽ αυτό το συμπόσιο-βιβλίο είναι ο Παπατσώνης και ο Τσιρόπουλος, ο Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι και ο Μαρκ Στραντ, ο κοινός μας φίλος απ᾽ τα παλιά Θανάσης Νιάρχος και ο αείμνηστος φίλος Ηλίας Λάγιος, ενώ περάσματα από τη σάλα του συμποσίου κάνουν ο Γκοντάρ, ο Ταρκόφσκι, ο Τρυφώ, ο Καμύ, ο Εμπειρίκος.

Όπως το βιβλίο του Σταθόπουλου, έτσι και αυτό του Αγγελή μπορεί να διαβαστεί επίσης και σαν μια τεθλασμένη ιστορία της λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής ιστορίας των τελευταίων δεκαετιών, κάτι που καθιστά αμφότερα τα έργα πολύτιμα.

Τέλος, στην κατηγορία των βιβλίων που είτε είναι υβριδικές συγκολλήσεις είτε δοκιμιακά πάτσγουερκ, που εμπλέκουν τη μαρτυρία με τον στοχασμό, και μας ξεναγούν στο εργαστήρι του δημιουργού, εντάσσονται και τα: Αποδείξεις και θεωρίες (μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος, εκδ. Στερέωμα) της νομπελίστας ποιήτριας Λουίζ Γκλικ· Η Τέχνη της φυγής (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα) του θαυμάσιου Σέρχιο Πιτόλ· Κάποιοι μήνες της ζωής μου (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Εστία) του φοβερού και τρομερού Μισέλ Ουελμπέκ· Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Μεταίχμιο) της περιεκτικής μινιμαλίστριας Ανί Ερνό· Βουτιά σε παγωμένα νερά (εκδ. Πατάκη) που συνυπογράφουν η Μάργκαρετ Άτγουντ και ο Χάρης Βλαβιανός, καθώς και, όπως προανέφερα, το Wrong Norma της Ανν Κάρσον, που θα τα συζητήσω στα δύο επόμενα τεύχη της Book Press, μαζί με το εκπληκτικό επίτευγμα Alphabetical Diaries (εκδ. Fitzcarraldo) της Σίλα Χέτι (Sheila Heti, 1976).

Αποσπάσματα

Θάνος Σταθόπουλος, Η διασκευή του εαυτού μου στις 06:30 (εκδ. Ίκαρος)

Γυρίζω μ᾽ ένα ρολόγι πεταλούδα […] οι λέξεις μαζεύονται σαν νύμφες· οι λογικές προτάσεις διατυπώνονται απ᾽ το τίποτα, οι διατυπώσεις δεν ήταν ποτέ πιο ακριβείς: η διαύγεια σου στρώνει το κρεβάτι· η λίμπιντο απογειώνεται […] Τα θραύσματα είναι ολόκληρα […] Αστρόσκονη στο Σύνταγμα ιδίοις αναλώμασι […] Δημιουργία νέων αναμνήσεων […] Είμαι ένα κουτί γεγονότων από τη ζωή ώς την τέχνη.

Δημήτρης Αγγελής, Σκίτσα δρόμων κι έναστρης νύχτας (εκδ. Πόλις)
Όλο το βράδυ έβλεπα τον ουρανό ν᾽ αναβοσβήνει, σαν η μικρή Χριστίνα να έπαιζε με τους διακόπτες του. Όμως δεν έβρεξε […] Ποίημα είναι το άσπρο στήθος στο γάλα της. Το πόμολο που άγγιξε με τις φτέρνες της γιατί πετούσε. Το ψηλό δέντρο που ξεχώριζε μέσα απ᾽ το φόρεμά της γιατί ήταν ένα σπουργίτι και γύρευε ένα δάσος […] Το βράδυ που βγήκα να τρέξω παραλίγο να καταπιώ μια βελούδινη νυχτοπεταλούδα. Θυμήθηκα πως οι Pink Floyd είναι η μητρική μου γλώσσα.