sthn_akrh_toy_kosmoy250

Της Έλενας Χουζούρη

Την τελευταία δεκαετία παρατηρείται στην κριτική μια έντονη τάση να τοποθετούνται τα μυθιστορήματα μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια και οι όποιες κριτικές αποτιμήσεις να κινούνται περιοριστικά μέσα σ’ αυτά. Τρανταχτό παράδειγμα αποτελούν τα λεγόμενα ιστορικά μυθιστορήματα. «Κατηγορία» που άρχισε να… ανθίζει μετά την κυκλοφορία και επιτυχία της τριλογίας του Νίκου Θέμελη. Συλλήβδην λοιπόν οποιοδήποτε μυθιστόρημα αναφέρεται στο παρελθόν ή εκκινεί από το παρελθόν ή έχει κάποια ψήγματα παρελθόντος αβασάνιστα τοποθετείται στην κατηγορία «ιστορικό».

Ποιος, λόγου χάριν, είχε φορέσει την ταμπέλα «ιστορικό» στην «Κάθοδο των εννιά» ή «Στα στοιχεία από τη δεκαετία του εξήντα» του Θανάση Βαλτινού ή στο «Κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου ή σε μυθιστορήματα του Αλέξανδρου Κοτζιά ή ακόμη στα πεζογραφήματα του Γιώργου Ιωάννου; Ουδείς από όσο μπορώ να θυμάμαι. Άλλα έψαχναν και αναδείκνυαν οι κριτικοί. Όσο για το αν ένα μυθιστόρημα είναι ιστορικό ή όχι και αν ακολουθεί την κλασική οδό του γεννήτορά του σερ Ουώλτερ Σκοτ ή αν επιλέγει τους παράδρομους, είναι ζήτημα το οποίο συζητιέται ήδη από τα μέσα του…19ου αιώνα και τελικό, γενικώς παραδεκτό, συμπέρασμα δεν υπάρχει έως σήμερα. Μήπως λοιπόν άλλες ματιές αποζητούν τα κείμενα, πιο ανοιχτές, και πιο βαθιές και πάντως λιγότερο κολλημένες σε ταμπέλες και πλαίσια;

Αυτές τις σκέψεις και τα ερωτήματα προκαλεί το τελευταίο μυθιστόρημα του Γιώργου Ξενάριου Στην άκρη του κόσμου [εκδ. Κέδρος]. Τόπος του μυθιστορήματος μια φανταστική μικρή παραθαλάσσια πόλη, κάπου στη νότια Πελοπόννησο, οι Αλυκές. Αλλά και κατ’ αντιστοιχία –και όχι βεβαίως τυχαία- το λεγόμενο «Μέτωπο του Βορρά», τουτέστιν το ιστορικά Μέτωπο των Βαλκανικών Πολέμων, των Πρώτων, κατά τα συμφραζόμενα. Δηλαδή κάπου στη Δυτική ή Κεντρική Μακεδονία και στη Θεσσαλονίκη. Χρόνος; Πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, πάντα κατά τα συμφραζόμενα και όχι ρητά. Άρα, ιστορικό πλαίσιο εξαιρετικά χαλαρό και πάντως σε καμία περίπτωση ρητό, ευδιάκριτο ή τέτοιο που να επιδρά στους ήρωες και στη ζωή τους. «Μακριά στο βάθος η Ιστορία», διαβάζουμε στο μυθιστόρημα. Η παρουσία δηλαδή της μεγάλης Ιστορίας λειτουργεί εντελώς προσχηματικά και καθόλου καθοριστικά. Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυριστεί κανείς ότι το μυθιστόρημα έως και την αμφισβητεί, και πάντως σίγουρα την ειρωνεύεται έως και την παρωδεί, άρα αρκούντως την δυναμιτίζει. Αυτό είναι το πρώτο ζητούμενο της «Άκρης του κόσμου», και όχι το σημαντικότερο. Το πιο σημαντικό είναι τι υπάρχει, τι διαδραματίζεται και τι αναδεικνύεται μέσα από αυτό το χαλαρό χρονικό πλαίσιο.

Στον μυθιστορηματικό λοιπόν τόπο που ο συγγραφέας θέλει να ονομάσει Αλυκές, ενώ όλα δείχνουν αν όχι ευτυχισμένα τουλάχιστον ήρεμα και τακτοποιημένα, κι ενώ ήδη έχουν κάνει την εντυπωσιακή τους εμφάνιση οι νέες τεχνολογικές ανακαλύψεις, αυτοκίνητο, τηλέφωνο, τηλέγραφος, φωτογραφία, κάποιοι αρχίζουν να πεθαίνουν παρουσιάζοντας άγνωστα και πρωτόγνωρα για τους υπόλοιπους συμπτώματα. Οι θάνατοι με τα ίδια συμπτώματα πολλαπλασιάζονται μέρα με τη μέρα. Προφανώς, επιδημία. Αλλά τι; Χολέρα; Κάποια άλλη; Και ποια; Έως να ειδοποιηθεί η κεντρική θεσμική εξουσία στην Αθήνα και έως να σπεύσει γιατρός, το θανατικό έχει ρημάξει την μισή πολιτεία. Και πώς αντιδρούν οι κάτοικοι των Αλυκών που έχουν ξαφνικά και αναίτια βρεθεί σε μια απρόβλεπτη και ανεξέλεγκτη κατάσταση σοκ καθώς νοιώθουν το θάνατο κυριολεκτικά να τους θωπεύει; Πώς αντιδρούν καθώς κάθε μέρα αυτός που πεθαίνει μπορεί να είναι το παιδί τους, ο γονιός τους, ο φίλος τους, ο αγαπημένος, η αγαπημένη; Όσοι και όσες –από τους παλαιότερους- έχουν δει την εκπληκτική εκείνη ταινία του Χέρτσογκ «Μεφίστο» θα ανακαλύψουν κοινές διαδρομές με το μυθιστόρημα του Γ. Ξενάριου όσον αφορά την επιδημία που μπορεί να ενσκύψει σε μια πόλη και μπορεί να την αφανίσει και να την ξεθεμελιώσει όχι μόνον λόγω του θανατικού αλλά και λόγω του πανικού μπροστά στον επικείμενο θάνατο, πανικού που οδηγεί στην πλήρη διάρρηξη και ανατροπή της κοινωνικής συνοχής και του κοινωνικού ιστού, που φέρνει στην επιφάνεια τις πάσης φύσεως κακότητες του ανθρώπου.

Σε παρόμοιες καταστάσεις άλλωστε δεν οδηγούν και μεγάλες φυσικές καταστροφές όπως τσουνάμια και σεισμοί; Το ίδιο αρχίζει να συμβαίνει και στις Αλυκές ώσπου από την τοπική ελίτ λαμβάνεται η απόφαση της Μεγάλης Φυγής, αφού το θανατικό δεν μπορεί πλέον να ελεγχθεί και οι κάτοικοι είναι εκτός εαυτού. Οι υψηλής έντασης , εκφραστικά και παραστατικά, εικόνες της Μεγάλης Φυγής ή της Μεγάλης Εξόδου όπως θα μπορούσε επίσης να ονομαστεί αυτή η μαζική αγωνιώδης προσπάθεια αποφυγής του θανάτου και πορείας προς την ζωή παραπέμπουν: είτε στη βιβλική έξοδο των Εβραίων από την Αίγυπτο, είτε στις αναγκαστικές τραγικές εξόδους-ξεριζωμούς των πάσης εθνότητας και θρησκείας προσφύγων της βαλκανικής κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων δεκαετιών καθώς και της τελευταίας δεκαετίας του 20ου αιώνα. Ας μην ξεχνάμε ότι το χαλαρό ιστορικό πλαίσιο του μυθιστορήματος είναι η περίοδος των Πρώτων Βαλκανικών Πολέμων, έστω και αν δεν κατατίθεται ρητά. Ωστόσο, πέρα από τις παραπομπές σε παρόμοιες επώδυνες καταστάσεις στις οποίες έχουν βρεθεί οι άνθρωποι από τα βάθη ακόμη της Ιστορίας και της προϊστορίας της ανθρωπότητας, έχω την άποψη ότι η Μεγάλη Φυγή που ο Γ. Ξενάριος επιφυλάσσει στους κατοίκους των μυθιστορηματικών Αλυκών του αγγίζει άλλες παραμέτρους, βαθύτερες και σημαντικότερες. Αυτές έχουν να κάνουν με οντολογικά και υπαρξιακά μεγέθη και πάνω από όλα με τη σχέση του ανθρώπου με το θάνατο και τη ζωή. Γιατί θεωρώ ότι το μυθιστόρημα του Ξενάριου είναι κυρίως μια φιλοσοφική αλληγορία θανάτου αφενός και μια παρωδία της ζωής από την άλλη. Μπορεί οι πρώτες αναγνώσεις να αναδεικνύουν το στοιχείο της δυστοπίας –οι κάτοικοι που φεύγουν από τις Αλυκές δεν έχουν πια τόπο-, όπως όλοι οι πρόσφυγες εξάλλου, οι δεύτερες όμως είναι ακόμη πιο επώδυνες ακόμη και για τον ίδιο τον αναγνώστη αφού οι εντάσεις που του προκαλούν τον οδηγούν σε υπαρξιακά και οντολογικά ερωτήματα.

Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η πλευρά της Ιστορίας, του πολέμου συγκεκριμένα. Εδώ μεγαλουργεί η παρωδία. Θα τη ζήλευε ακόμη και ο Ώλτμαν στο MASH, έστω κι αν εκείνος οδηγούσε τα πράγματα στη γελοιοποίησή τους και σ έκανε να τρελαίνεσαι στα γέλια. Ο Ξενάριος δεν τα γελοιοποιεί αλλά τους δίνει τέτοιες αφύσικες διαστάσεις που τα ακυρώνει.

Συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην αλληγορία της Μεγάλης Φυγής λόγω της επιδημίας στο νότο και στην παρωδία του πολέμου κάπου στον μακεδονικό βορρά, ένα αμφιλεγόμενο, ασαφές ως προς την ιστορική του ταυτότητα, άρα εύπλαστο μυθιστορηματικά πρόσωπο. Ο Αλέξανδρος Σχινάς.

Ποιος ήταν; Η επίσημη Ιστορία τον έχει διασώσει ως τον δολοφόνο του Γεωργίου Α! Στη Θεσσαλονίκη, στις 18 Μαρτίου 1913. Εικασίες όμως περιβάλλουν έως σήμερα, την καταγωγή του, το επάγγελμά του, την πολιτική του τοποθέτηση, τα κίνητρά του και οπωσδήποτε τον θάνατό του. Αυτοκτόνησε -είπαν- πηδώντας από τα γραφεία της Χωροφυλακής όπου εκρατείτο και ανακρίνετο…

Ο Ξενάριος αναπλάθει έναν δικό του Αλέξανδρο Σχινά. Τον θέλει γιατρό να βρίσκεται στο Μέτωπο του Βορρά και να έχει μόνον αυτός το θαυματουργό εκ Βιέννης φάρμακο που θα σώσει τους κατοίκους των Αλυκών από το θανατικό. Ως νέος Μεσσίας ο Σχινάς αναμένεται ώσπου να έρθει η πομπή των κυνηγημένων από το θάνατο κατοίκων των Αλυκών. Και τελικά έρχεται; Σώζει; Η απρόσμενη απάντηση -και γι αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρουσα- αναμένει τον αναγνώστη στο τέλος του μυθιστορήματος. Έως τότε ο αναγνώστης θα έχει διαβάσει ένα πυκνότατο μυθιστόρημα, με συνεχείς χρονικές διασταυρώσεις, με υποβλητική διάθεση αλλά και ρεαλιστικές περιγραφές, ένα μυθιστόρημα στοχασμού και συνεχών ανατροπών, εξαιρετικά δουλεμένο, το οποίο κατά την άποψή μου θα μπορούσε να σταθεί δίπλα σε σημαντικά σύγχρονα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα.

sthn_akrh_toy_kosmoyΣτην άκρη του κόσμου
Γιώργος Ξενάριος
Κέδρος 2011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κυριάκου Χαρίτου «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Woody Allen από την ταινία του «Love and death» / «Ο ειρηνοποιός» (1975).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο μέγας διαιρέτης. Ο ατελεύτητος του τέλους. Το...

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μάνος Κοντολέων: «Η καθαρή λογοτεχνία δεν έχει ηλικιακά όρια, μήτε δημιουργίας μήτε πρόσληψης»

Μάνος Κοντολέων: «Η καθαρή λογοτεχνία δεν έχει ηλικιακά όρια, μήτε δημιουργίας μήτε πρόσληψης»

Συνέντευξη εφ' όλης της ύλης με τον πολυβραβευμένο συγγραφέα Μάνο Κοντολέων.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Πάνε κιόλας, Μάνο, τρία χρόνια απ’ όταν έκλεισες 40 χρόνια δημιουργικής πορείας στον χώρο της λογοτεχνίας, κι έγινε μάλιστα μια ημερίδα προς τ...

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Η συγγραφέας Γκιτάντζαλι Σρι (Geetanjali Shree) και η μεταφράστρια Daisy Rockwell θα μοιραστούν το χρηματικό έπαθλο των 50,000 λιρών για το «εξαιρετικά διασκεδαστικό και αστείο» βιβλίο «Tomb of Sand» (Τάφος από άμμο). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press ...

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ