sthn_akrh_toy_kosmoy250

Της Έλενας Χουζούρη

Την τελευταία δεκαετία παρατηρείται στην κριτική μια έντονη τάση να τοποθετούνται τα μυθιστορήματα μέσα σε συγκεκριμένα πλαίσια και οι όποιες κριτικές αποτιμήσεις να κινούνται περιοριστικά μέσα σ’ αυτά. Τρανταχτό παράδειγμα αποτελούν τα λεγόμενα ιστορικά μυθιστορήματα. «Κατηγορία» που άρχισε να… ανθίζει μετά την κυκλοφορία και επιτυχία της τριλογίας του Νίκου Θέμελη. Συλλήβδην λοιπόν οποιοδήποτε μυθιστόρημα αναφέρεται στο παρελθόν ή εκκινεί από το παρελθόν ή έχει κάποια ψήγματα παρελθόντος αβασάνιστα τοποθετείται στην κατηγορία «ιστορικό».

Ποιος, λόγου χάριν, είχε φορέσει την ταμπέλα «ιστορικό» στην «Κάθοδο των εννιά» ή «Στα στοιχεία από τη δεκαετία του εξήντα» του Θανάση Βαλτινού ή στο «Κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου ή σε μυθιστορήματα του Αλέξανδρου Κοτζιά ή ακόμη στα πεζογραφήματα του Γιώργου Ιωάννου; Ουδείς από όσο μπορώ να θυμάμαι. Άλλα έψαχναν και αναδείκνυαν οι κριτικοί. Όσο για το αν ένα μυθιστόρημα είναι ιστορικό ή όχι και αν ακολουθεί την κλασική οδό του γεννήτορά του σερ Ουώλτερ Σκοτ ή αν επιλέγει τους παράδρομους, είναι ζήτημα το οποίο συζητιέται ήδη από τα μέσα του…19ου αιώνα και τελικό, γενικώς παραδεκτό, συμπέρασμα δεν υπάρχει έως σήμερα. Μήπως λοιπόν άλλες ματιές αποζητούν τα κείμενα, πιο ανοιχτές, και πιο βαθιές και πάντως λιγότερο κολλημένες σε ταμπέλες και πλαίσια;

Αυτές τις σκέψεις και τα ερωτήματα προκαλεί το τελευταίο μυθιστόρημα του Γιώργου Ξενάριου Στην άκρη του κόσμου [εκδ. Κέδρος]. Τόπος του μυθιστορήματος μια φανταστική μικρή παραθαλάσσια πόλη, κάπου στη νότια Πελοπόννησο, οι Αλυκές. Αλλά και κατ’ αντιστοιχία –και όχι βεβαίως τυχαία- το λεγόμενο «Μέτωπο του Βορρά», τουτέστιν το ιστορικά Μέτωπο των Βαλκανικών Πολέμων, των Πρώτων, κατά τα συμφραζόμενα. Δηλαδή κάπου στη Δυτική ή Κεντρική Μακεδονία και στη Θεσσαλονίκη. Χρόνος; Πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, πάντα κατά τα συμφραζόμενα και όχι ρητά. Άρα, ιστορικό πλαίσιο εξαιρετικά χαλαρό και πάντως σε καμία περίπτωση ρητό, ευδιάκριτο ή τέτοιο που να επιδρά στους ήρωες και στη ζωή τους. «Μακριά στο βάθος η Ιστορία», διαβάζουμε στο μυθιστόρημα. Η παρουσία δηλαδή της μεγάλης Ιστορίας λειτουργεί εντελώς προσχηματικά και καθόλου καθοριστικά. Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυριστεί κανείς ότι το μυθιστόρημα έως και την αμφισβητεί, και πάντως σίγουρα την ειρωνεύεται έως και την παρωδεί, άρα αρκούντως την δυναμιτίζει. Αυτό είναι το πρώτο ζητούμενο της «Άκρης του κόσμου», και όχι το σημαντικότερο. Το πιο σημαντικό είναι τι υπάρχει, τι διαδραματίζεται και τι αναδεικνύεται μέσα από αυτό το χαλαρό χρονικό πλαίσιο.

Στον μυθιστορηματικό λοιπόν τόπο που ο συγγραφέας θέλει να ονομάσει Αλυκές, ενώ όλα δείχνουν αν όχι ευτυχισμένα τουλάχιστον ήρεμα και τακτοποιημένα, κι ενώ ήδη έχουν κάνει την εντυπωσιακή τους εμφάνιση οι νέες τεχνολογικές ανακαλύψεις, αυτοκίνητο, τηλέφωνο, τηλέγραφος, φωτογραφία, κάποιοι αρχίζουν να πεθαίνουν παρουσιάζοντας άγνωστα και πρωτόγνωρα για τους υπόλοιπους συμπτώματα. Οι θάνατοι με τα ίδια συμπτώματα πολλαπλασιάζονται μέρα με τη μέρα. Προφανώς, επιδημία. Αλλά τι; Χολέρα; Κάποια άλλη; Και ποια; Έως να ειδοποιηθεί η κεντρική θεσμική εξουσία στην Αθήνα και έως να σπεύσει γιατρός, το θανατικό έχει ρημάξει την μισή πολιτεία. Και πώς αντιδρούν οι κάτοικοι των Αλυκών που έχουν ξαφνικά και αναίτια βρεθεί σε μια απρόβλεπτη και ανεξέλεγκτη κατάσταση σοκ καθώς νοιώθουν το θάνατο κυριολεκτικά να τους θωπεύει; Πώς αντιδρούν καθώς κάθε μέρα αυτός που πεθαίνει μπορεί να είναι το παιδί τους, ο γονιός τους, ο φίλος τους, ο αγαπημένος, η αγαπημένη; Όσοι και όσες –από τους παλαιότερους- έχουν δει την εκπληκτική εκείνη ταινία του Χέρτσογκ «Μεφίστο» θα ανακαλύψουν κοινές διαδρομές με το μυθιστόρημα του Γ. Ξενάριου όσον αφορά την επιδημία που μπορεί να ενσκύψει σε μια πόλη και μπορεί να την αφανίσει και να την ξεθεμελιώσει όχι μόνον λόγω του θανατικού αλλά και λόγω του πανικού μπροστά στον επικείμενο θάνατο, πανικού που οδηγεί στην πλήρη διάρρηξη και ανατροπή της κοινωνικής συνοχής και του κοινωνικού ιστού, που φέρνει στην επιφάνεια τις πάσης φύσεως κακότητες του ανθρώπου.

Σε παρόμοιες καταστάσεις άλλωστε δεν οδηγούν και μεγάλες φυσικές καταστροφές όπως τσουνάμια και σεισμοί; Το ίδιο αρχίζει να συμβαίνει και στις Αλυκές ώσπου από την τοπική ελίτ λαμβάνεται η απόφαση της Μεγάλης Φυγής, αφού το θανατικό δεν μπορεί πλέον να ελεγχθεί και οι κάτοικοι είναι εκτός εαυτού. Οι υψηλής έντασης , εκφραστικά και παραστατικά, εικόνες της Μεγάλης Φυγής ή της Μεγάλης Εξόδου όπως θα μπορούσε επίσης να ονομαστεί αυτή η μαζική αγωνιώδης προσπάθεια αποφυγής του θανάτου και πορείας προς την ζωή παραπέμπουν: είτε στη βιβλική έξοδο των Εβραίων από την Αίγυπτο, είτε στις αναγκαστικές τραγικές εξόδους-ξεριζωμούς των πάσης εθνότητας και θρησκείας προσφύγων της βαλκανικής κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων δεκαετιών καθώς και της τελευταίας δεκαετίας του 20ου αιώνα. Ας μην ξεχνάμε ότι το χαλαρό ιστορικό πλαίσιο του μυθιστορήματος είναι η περίοδος των Πρώτων Βαλκανικών Πολέμων, έστω και αν δεν κατατίθεται ρητά. Ωστόσο, πέρα από τις παραπομπές σε παρόμοιες επώδυνες καταστάσεις στις οποίες έχουν βρεθεί οι άνθρωποι από τα βάθη ακόμη της Ιστορίας και της προϊστορίας της ανθρωπότητας, έχω την άποψη ότι η Μεγάλη Φυγή που ο Γ. Ξενάριος επιφυλάσσει στους κατοίκους των μυθιστορηματικών Αλυκών του αγγίζει άλλες παραμέτρους, βαθύτερες και σημαντικότερες. Αυτές έχουν να κάνουν με οντολογικά και υπαρξιακά μεγέθη και πάνω από όλα με τη σχέση του ανθρώπου με το θάνατο και τη ζωή. Γιατί θεωρώ ότι το μυθιστόρημα του Ξενάριου είναι κυρίως μια φιλοσοφική αλληγορία θανάτου αφενός και μια παρωδία της ζωής από την άλλη. Μπορεί οι πρώτες αναγνώσεις να αναδεικνύουν το στοιχείο της δυστοπίας –οι κάτοικοι που φεύγουν από τις Αλυκές δεν έχουν πια τόπο-, όπως όλοι οι πρόσφυγες εξάλλου, οι δεύτερες όμως είναι ακόμη πιο επώδυνες ακόμη και για τον ίδιο τον αναγνώστη αφού οι εντάσεις που του προκαλούν τον οδηγούν σε υπαρξιακά και οντολογικά ερωτήματα.

Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η πλευρά της Ιστορίας, του πολέμου συγκεκριμένα. Εδώ μεγαλουργεί η παρωδία. Θα τη ζήλευε ακόμη και ο Ώλτμαν στο MASH, έστω κι αν εκείνος οδηγούσε τα πράγματα στη γελοιοποίησή τους και σ έκανε να τρελαίνεσαι στα γέλια. Ο Ξενάριος δεν τα γελοιοποιεί αλλά τους δίνει τέτοιες αφύσικες διαστάσεις που τα ακυρώνει.

Συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην αλληγορία της Μεγάλης Φυγής λόγω της επιδημίας στο νότο και στην παρωδία του πολέμου κάπου στον μακεδονικό βορρά, ένα αμφιλεγόμενο, ασαφές ως προς την ιστορική του ταυτότητα, άρα εύπλαστο μυθιστορηματικά πρόσωπο. Ο Αλέξανδρος Σχινάς.

Ποιος ήταν; Η επίσημη Ιστορία τον έχει διασώσει ως τον δολοφόνο του Γεωργίου Α! Στη Θεσσαλονίκη, στις 18 Μαρτίου 1913. Εικασίες όμως περιβάλλουν έως σήμερα, την καταγωγή του, το επάγγελμά του, την πολιτική του τοποθέτηση, τα κίνητρά του και οπωσδήποτε τον θάνατό του. Αυτοκτόνησε -είπαν- πηδώντας από τα γραφεία της Χωροφυλακής όπου εκρατείτο και ανακρίνετο…

Ο Ξενάριος αναπλάθει έναν δικό του Αλέξανδρο Σχινά. Τον θέλει γιατρό να βρίσκεται στο Μέτωπο του Βορρά και να έχει μόνον αυτός το θαυματουργό εκ Βιέννης φάρμακο που θα σώσει τους κατοίκους των Αλυκών από το θανατικό. Ως νέος Μεσσίας ο Σχινάς αναμένεται ώσπου να έρθει η πομπή των κυνηγημένων από το θάνατο κατοίκων των Αλυκών. Και τελικά έρχεται; Σώζει; Η απρόσμενη απάντηση -και γι αυτό εξαιρετικά ενδιαφέρουσα- αναμένει τον αναγνώστη στο τέλος του μυθιστορήματος. Έως τότε ο αναγνώστης θα έχει διαβάσει ένα πυκνότατο μυθιστόρημα, με συνεχείς χρονικές διασταυρώσεις, με υποβλητική διάθεση αλλά και ρεαλιστικές περιγραφές, ένα μυθιστόρημα στοχασμού και συνεχών ανατροπών, εξαιρετικά δουλεμένο, το οποίο κατά την άποψή μου θα μπορούσε να σταθεί δίπλα σε σημαντικά σύγχρονα ευρωπαϊκά μυθιστορήματα.

sthn_akrh_toy_kosmoyΣτην άκρη του κόσμου
Γιώργος Ξενάριος
Κέδρος 2011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Το μαύρο βιβλίο, το αριστούργημα του Ορχάν Παμούκ

Για το μυθιστόρημα του Orhan Pamuk «Το μαύρο βιβλίο» (μτφρ. Στέλλα Βρετού, εκδ. Πατάκη).

Της Νίκης Κώτσιου

Ένα από τα πιο συζητημένα και πολυδιαβασμένα βιβλία της σύγχρονης τουρκικής λογοτεχνίας, το Μαύρο βιβλίο (1990) του νομπελίστα Ορχάν Παμ...

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Οι επόμενοι εμείς, του Αλέκου Λούντζη (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέκου Λούντζη «Οι επόμενοι εμείς» (εκδ. Στιγμός).

Του Βασίλη Λαμπρόπουλου

Συζητώντας την ελληνική ποίηση του 21ου αιώνα προσπαθώ πάντα να μην την προσεγγίσω καθ’ εαυτή αλλά να την τοποθετήσω σε ένα διεθνές πλαίσιο κι ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ