40 χρόνια από το 1984: Παλιές και νέες πολιτικές δυστοπίες [Ι]

«Κακόμοιρό μου τάλαντο, το μαστοριλίκι μονάχα δε φελά· και μην έχεις για δεκανίκι τη φιλοσοφία, μαιτρέσα σου κάν᾽ τηνα, και δες καρπούς που θε᾽ να δρέψεις», έγραφε ήδη στα μέσα του 19ου αιώνα ο αυτοδίδακτος στοχαστής και ποιητής από το Bargfeld, o Johannes Koiles. Μισόν αιώνα μετά, ο περιλάλητος docteur en rien, μετέπειτα του Champot ερημίτης (καίτοι στο πλάι του είχε κάθε εικοσιτετράωρο την Alice) έμελλε να συμπληρώσει: «Το ταλέντο δεν είναι παρά η τετραγωνική ρίζα του Τίποτα. Αν δεν περικλείσεις τον Hegel στο προσωπικό σου σύστημα, πας χαμένος. Για δες πώς τα κατάφερε ο Orwell».

Αυτά έγραψε, πριν από τέσσερις δεκαετίες, αρχές του έτους 1984, ένας όχι και τόσο άδικα λησμονημένος ως παρωχημένος μελετητής των δυστοπιών, ονόματι Διονύσιος Αλεξιάδης στον εξίσου όχι και τόσο άδικα λησμονημένο αποφθεγματολόγο Λορέντσο Νεβερδελέ, όπως ο ίδιος ο Νεβερδελές μού είχε αποκαλύψει παραδίδοντάς μου τα τετράδια σημειώσεων σχετικά με τις δυστοπίες που του κληροδότησε ο Αλεξιάδης. Ο Σάκος Εκστρατείας του Επίμονου Αναγνώστη, τιμώντας τη μνήμη αμφοτέρων, με ένα τρίπτυχο αφιέρωμα σε μυθιστορηματικές δυστοπίες, αντλώντας, έστω έμμεσα, ιδέες από τις σημειώσεις του Αλεξιάδη.

Οι δύο περιλάλητοι Βρετανοί συγγραφείς και στοχαστές, με διαφορά δεκαέξι χρόνων, προειδοποίησαν την ανθρωπότητα για επερχόμενους ζόφους που είχαν να κάνουν με την επιτήρηση, τον έλεγχο, την απώλεια προσωπικής ταυτότητας, τον ολοκληρωτισμό.

Μεγάλες διαμάχες είχαν ξεσπάσει κάποτε σχετικά με το κατά πόσον ζούμε σε περιβάλλον Άλντους Χάξλεϊ (Aldous Huxley, 1894–1963) ή σε περιβάλλον Τζορτζ Όργουελ (George Orwell, 1903–1950). Οι δύο περιλάλητοι Βρετανοί συγγραφείς και στοχαστές, με διαφορά δεκαέξι χρόνων, προειδοποίησαν την ανθρωπότητα για επερχόμενους ζόφους που είχαν να κάνουν με την επιτήρηση, τον έλεγχο, την απώλεια προσωπικής ταυτότητας, τον ολοκληρωτισμό. Και οι δύο ήταν εξοπλισμένοι με σθεναρή και ευφάνταστη φιλοσοφική σκευή.

Πιο «αμερικανός» και βασισμένος στις ανησυχίες του, ύστερα από ένα ταξίδι στις Ηνωμένες Πολιτείες, για την επιβαλλόμενη τότε κουλτούρα μιας υστερικά αμέριμνης στάσης και μιας αβαθούς αντιμετώπισης των πάντων σε μιαν ακατάσχετα εμπορευματική κοινωνία, ο Χάξλεϊ θα γράψει, το 1932, τον Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο (μτφρ. Ανδρέας Αποστολίδης, εκδ. Μέδουσα, 1991, και μτφρ. Βασίλης Μπαμπούρης, εκδ. Οξύ, 2023)· πιο «ευρωπαίος», και έχοντας υποστεί ο ίδιος τις σταλινικές ραδιουργίες όταν εθελοντικά συμμετείχε, στο πλευρό των τροτσκιστών και των αναρχικών, στον Ισπανικό Εμφύλιο, ο Όργουελ θα γράψει, το 1948, το «1984» (έχουν κυκλοφορήσει άνω των δέκα μεταφράσεων και εκδόσεων στα ελληνικά, και αναμένεται ακόμα μία, από τον υπογράφοντα!)

Ξέρουμε ότι η λογοτεχνία της επιστημονικής φαντασίας, αλλά και ο αντίστοιχος κινηματογράφος, επεξεργάστηκαν μανιωδώς τα θέματα της τεχνοεπιστήμης, του απολυταρχισμού, της υποταγής σε ανεξέλεγκτες εξουσίες, αλλά και των αντιστάσεων σε όλα αυτά. Όπως συνέβη (και συμβαίνει) με το λεγόμενο νουάρ, έτσι και η επιστημονική φαντασία, στη δυστοπική της διάσταση, μας έχει προσφέρει, ανάμεσα σε εκατοντάδες pulp, φτηνά έργα, και εκθαμβωτικά αριστουργήματα (ας θυμηθούμε τροχάδην το 2001: Οδύσσεια του Διαστήματος και τους Επικυρίαρχους του Άρθουρ Κλαρκ, το Ηλεκτρικό Πρόβατο και τον Άνθρωπο στο Ψηλό Κάστρο του Φίλιπ Κ. Ντικ, το Φαρενάιτ 451 του Ρέι Μπράντμπερι, σχεδόν όλον τον Τζ. Γκ. Μπάλαρντ ).

Το είδος εξελίσσεται, εμπλουτίζεται, βρίσκει άξιους και ταλαντούχους διακόνους, συναρπάζει, και, όπως θα δούμε, μαθαίνει να ερωτοτροπεί με φιλοσοφικές θεωρήσεις και με το έργο ρηξικέλευθων, κυρίως μετανεωτερικών στοχαστών, ενώ συνάμα ερωτοτοτροπεί γόνιμα με μοντερνιστικές και μεταμοντερνιστικές παραδόσεις σπουδαίων συγγραφέων όπως ο Τόμας Πίντσον, ο Ντον ΝτεΛίλλο και ο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας.

Ο Αλέν Νταμαζιό (Alain Damasio, Λυόν 1969), ύστερα από μια καρπερή περιδιάβαση στο σύμπαν των κόμικς και της επιστημονικής φαντασίας, αλλά και των θεωριών του Μισέλ Φουκώ και, κυρίως, των Ντελέζ & Γκουαταρί (βλέπε το magnum opus «Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια» 1. Ο Αντι-Οιδίπους & 2. Χίλια Πλατώματα, μτφρ. Βασίλης Πατσογιάννης, εκδ. Πλέθρον) συνθέτει στα πενήντα του χρόνια το έργο Οι Αθέατοι (μτφρ. Δημήτρης Δημακόπουλος, εκδ. Πόλις) που, κυριολεκτικά, μας πήρε τα μυαλά αυτό τον καιρό, καθώς διαβάζεται απνευστί αλλά και με το χαρακάκι για υπογραμμίσεις στο χέρι, καθώς η πλοκή είναι συγκονιστικά πρωτότυπη αλλά και τα κοινωνικά ζητήματα που θίγει είναι καυτά, καθώς οι σκοτεινές του πτυχές αντισταθμίζονται από μαρμαρυγές λυρικών και ποιητικών εκλάμψεων, καθώς ο Νταμαζιό πείθει ότι είναι μέγας στυλίστας και σθεναρός στοχαστής.

Ο Αλέν Νταμαζιό [Alain Damasio] γεννήθηκε το 1969 στη Λυόν. Θεωρείται ο κορυφαίος, σήμερα, Γάλλος συγγραφέας του φανταστικού και της πολιτικής δυστοπίας, ενώ με τα βιβλία και τα άρθρα του παρεμβαίνει ενεργά στην πολιτική ζωή της Γαλλίας, υποστηρίζοντας απόψεις επηρεασμένες από τις θέσεις του Ζιλ Ντελέζ. Έχει τιμηθεί τρεις φορές με το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο επιστημονικής φαντασίας στη Γαλλία, το Grand Prix de l’Imaginaire. Οι Αθέατοι τιμήθηκαν με το Grand Prix de l’Ιmaginaire και ανακηρύχθηκαν καλύτερο βιβλίο της χρονιάς από το περιοδικό Lire.

«Βελούδινινος ολοκληρωτισμός»

Στο όχι και τόσο μακρινό 2040, στη Γαλλία, τα πάντα έχουν περάσει στα χέρια ιδιωτικών εταιρειών, ο έλεγχος διεξάγεται άλλοτε βάναυσα και κατασταλτικά και άλλοτε βελούδινα (βλέπε τις καίριες αναλύσεις του πατρός Νικολάου Λουδοβίκου για τον «βελούδινο ολοκληρωτισμό» στο έργο του Η ανοικτή ιστορία και οι εχθροί της, εκδ. Αρμός), μέσα από την παροχή (αμφίβολων) προνομίων σε συμμορφωμένους και μέσα από τη γενικευμένη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.

Υπάρχει η Πλατεία Χακίμ Μπέη (αναφορά στον μετακαταστασιακό θεωρητικό και ακτιβιστή), υπάρχει η Λεωφόρος Οριγκάμι (αναφορά σε νέες περίπλοκες πολεοδομίες ελέγχου), υπάρχει η εκκωφαντική κακοφωνία των διαφημίσεων (αναφορά στο «Blade Runner» του Ρίντλεϊ Σκοτ), υπάρχει το μεταψυχεδελικό νευρομάρκετινγκ (αναφορά στον Χάξλεϊ), υπάρχουν οι εικονικές βιτρίνες και τα «γαμημένα τζινγκλ» τύπου «Όλα είναι ζήτημα εικόνας στην πόλη σας. Επειδή σας αρέσει να σας προσέχουν!» (αναφορά τόσο στον Γκι Ντεμπόρ όσο και στον Όργουελ).

«Η έμβια ζωή είναι ένα πεδίο που μας διαπερνά και μας περιβάλλει. Πιστεύει ότι είμαστε φτιαγμένοι από στρώσεις ζωικών ικανοτήτων, που συνυπάρχουν μέσα μας και τις οποίες ενεργοποιούμε αδιάκοπα».

Υπάρχουν οι εύπορες πόλεις, ουραγοί στο hit parade του τουρισμού, οι προδιαφημίσεις και οι μεταδιαφημίσεις. Υπάρχουν τα λαθραία μεταόντα που λέγονται Αθέατοι, που λέγονται stealthies, διαθέατοι, ψυχοφάσματα, καπνοσκιάσεις, ομιχλοζωικοί οργανισμοί, όντα που κηρύσσονται εξοβελιστέα και διώκονται ανηλεώς.

Αλλά υπάρχουν και όσοι ανθίστανται. Ο κοινωνιολόγος Λόρκα Βαρέζ (λυρικός ποιητής & αβανγκάρντ μουσικός σε ένα!) και η περιπλανητική παιδαγωγός Σαχάρ, και η χαμένη θυγατέρα τους, η Τίσκα. Υπάρχει ο φιλόσοφος Βαρέκ — ένας υπερμεταλλαγμένος Ζιλ Ντελέζ: «Η σκέψη του είναι στρυφνή και συνάμα φωτεινή. Είναι ένας φιλόσοφος της έμβιας ζωής που θεωρεί ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να τοποθετεί τον εαυτό του πάνω ή έξω από αυτή. Η έμβια ζωή είναι ένα πεδίο που μας διαπερνά και μας περιβάλλει. Πιστεύει ότι είμαστε φτιαγμένοι από στρώσεις ζωικών ικανοτήτων, που συνυπάρχουν μέσα μας και τις οποίες ενεργοποιούμε αδιάκοπα».

Υπάρχουν οι Αναρχιτέκτονες, και η επαναφορά ενός από τα πιο ποιητικά/επιδραστικά συνθήματα του Μάη του 1968· δείτε, ακούστε:

«Χαμός! Κάτω από το λιθόστρωτο, η παραλία. Vamos a la playa! Εντάξει. Κάναμε φλαμπέ έναν ελεύθερο σκοπευτή. Τι περίμενε ο Αρσάβιν; Ότι θα τα κάναμε πάνω μας; ¡La puta madre que lo parió!»

Υπάρχουν οι Αυτόνομες Ζώνες, το «περιβόητο ΖΙΖΑΝΙΟ»: Ζώνη Ιδιοποίησης & Ζωτικής ΑΝάκτησης Ιδανικών Ομάδων ή Ζώνη Ιδιοενοίκησης Ζωτικών ΑΝεδαφικών Ιστορικών Οραμάτων, και οι Επιβιωτικοί, οι οικοτρομοκράτες, οι επικούρειοι, οι καταρρευσιολόγοι, οι no-future και οι no-way, η Ομάδα Φλου Ξελευτερία και τα Υπερβατικά Ζωντόβολα, και η μνεία στο άσμα/έπος/μανιφέστο του Gil Scott Heron “The Revolution Will Not Be Televised’’:

«Αν ήσουν εκεί, θα ᾽βλεπες αστέρια. Είναι τα μάτια τους που λάμπουν πίσω από τους φακούς διεπαφής. Δεν θα μείνει τίποτα όρθιο. Η επανάσταση δεν είναι storytelling. Η επανάσταση δεν θα μεταδοθεί σε υπερεικονικό live streaming. Revolution is stealth! Βλέπω τι γίνεται στα νησιά. Game over για τη Διακυβέρνηση και τις πολυεθνικές. Δεν θα μας ξαναπάρουν τίποτα. Βγήκαμε στο δρόμο Είμαστε εδώ. Yolo!»

Υπάρχει το αδυσώπητο πένθος και η οδύνη της ελπίδας. Υπάρχει το αντάρτικο, υπάρχει μια καρικατούρα του Ντόναλντ Τραμπ, υπάρχουν ραδιουργίες και μάχες και εξεγέρσεις και μια λυτρωτική αποκατάση της ισχύος των λέξεων όταν βρίσκουν εκ νέου το απολεσμένο νόημά τους. Υπάρχουν (πολλές, ευοίωνα πάρα πολλές) τέτοιες φράσεις/φάσεις:

«—Μπαμπά!! Αυτή η λέξη έχει ασύλληπτη δύναμη. Μια πιστολιά εξ επαφής, με σφαίρα αγάπης, στο στόμα. Σου υπενθυμίζει ότι υπάρχεις, ότι είσαι κάτι που ποτέ δεν ήσουν για κανέναν. Είναι ένα κάλεσμα που κατακυριεύει το καθαρό παρόν και σε καταπίνει. Σε αναγκάζει να δηλώσεις παρών, να σταθείς εδώ. Ακριβώς εδώ. Δεν μπορείς να μην απαντήσεις. Γιατί βρίσκεσαι τώρα εδώ, γιατί είναι κι εκείνη τώρα εδώ και το κάλεσμά της απλώνει μια γέφυρα προς το μέρος σου, μια γέφυρα που δεν θα διασχίσεις γιατί σε διαπερνά, γιατί δημιουργεί δυο καινούργια χέρια, δυο πιο όμορφα και πιο γερά ποδάρια, και σου τα προσφέρει, ένα διπλό πρόσωπο και μια διπλή μορφή. Ένα “εμείς”».

Ο Αλέν Νταμαζιό προκρίνει μιαν αισιόδοξη οιονεί δυστοπία, μιαν επανεξέταση και έναν επαναπροσδιορισμό των αξιών σε μια κοινωνία όπου, όπως έχει επισημάνει ήδη από το 1967 ο Ντεμπόρ, το Είναι, αφού αντικαταστάθηκε από το Έχειν, διολισθαίνει στο Φαίνεσθαι. Οι συζητήσεις για την ποίηση της περιπέτειας που εκκίνησαν από τον Μάη του 1968 και επηρέασαν όλη τη μετανεωτερική σκέψη, από τον Ζαν Μπωντριγιάρ και τον Μισέλ Φουκώ μέχρι τους Ντελέζ και Γκουαταρί, από τον Πωλ Βιλιριό και τον Τζόρτζιο Αγκάμπεν μέχρι τον Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν, βρίσκουν στους Αθέατους έναν τρόπο να επανέλθουν, μέσω μιας λίαν καινοτόμου γραφής, στο προσκήνιο και στα καφενεία ανταλλαγής απόψεων και ιδεών για το ποιοι είμαστε, πού πάμε, πώς τοποθετούμαστε και πώς πράττουμε σε μια πολλαχώς κατακερματισμένη οργάνωση του υπάρχειν.

[...] στοχασμός σχετικά με τη γλώσσα, και επίσης στοχασμός σχετικά με τους τρόπους και τις τροπές του χρόνου, σχετικά με τις διαλεκτικές του εφήμερου...

Πέραν πολλών άλλων, οι Αθέατοι είναι και στοχασμός σχετικά με τη γλώσσα (με τις δυνατότητες και τη χρήση της ομιλίας, για να θυμηθώ τον τίτλο μιας πολύ σημαντικής ποιητικής συλλογής του Νίκου Καρούζου), και επίσης στοχασμός σχετικά με τους τρόπους και τις τροπές του χρόνου, σχετικά με τις διαλεκτικές του εφήμερου, που ενίοτε, σε κάποιες πυκνές αλλά ρέουσες σελίδες του βιβλίου, φέρνουν στο νου ένα από τα πιο όμορφα, όπως έχει χαρακτηριστεί, φιλοσοφικά πονήματα, το Για τη φαινομενολογία της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου (μτφρ. Νίκος Σουελτζής, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Κλείνοντας, οφείλω να συγχαρώ τον μεταφραστή Δημήτρη Δημακόπουλο και τον εκδότη Νίκο Γκιώνη για τούτη τη γνωριμία με έναν σημαντικό συγγραφέα και στοχαστή.

^＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ-ΙΚΑΡΟΣ ΜΠΑΜΠΑΣΑΚΗΣ είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική σύνθεση «Ωδή Κυψέλης» (εκδ. Ιωλκός).

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ταίριαζε γάντι. Zero fail. Επική φλασιά. I saw the light. Ήταν να μην πάρω φόρα. Έδωσα στις λέξεις τη φόρα που έπρεπε. Είδα τη μικρή στο μπαλκόνι ν᾽ απογειώνεται χέρι με χέρι μ᾽ εκείνο το αστέρι, το ταίρι της, το λαθράκι, να σαλτάρει πάνω από τους τοίχους, να περνάει roof over roof, kick to the moon, και η ημισέληνος smiley into the sky, κάπου μακριά ακούγεται ένα σαξόφωνο να παίζει τζαζιές, μια μακρόσυρτη νότα την παρασέρνει σ᾽ έναν ουρανοξύστη από καραμέλες, τώρα έχει μουσούδα μαγκούστας και ροκανίζει ζαχαρωτά» (σ. 343-4)