Η ψυχική υγεία των γυναικών στη ζωή και τη μυθοπλασία: «Η ιστορία του 18 ΑΝΩ» και «Θαύματα» σε παράλληλη ανάγνωση

Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο Η ιστορία του 18 ΑΝΩ (εκδ. Άγρα) της ψυχιάτρου Κατερίνας Μάτσα στο οποίο η συγγραφέας περιγράφει τον τρόπο λειτουργίας ενός πρωτοποριακού προγράμματος απεξάρτησης που δημιουργήθηκε από μια μικρή ομάδα ανθρώπων στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (Δαφνί), το 18 ΑΝΩ, με πρωτεργάτρια την ίδια. Σύμφωνα με όσα περιγράφει στο βιβλίο της, το πρόγραμμα αναπτύχθηκε σε ένα περιβάλλον έντονης ιδρυματικής βίας, όπου κυριαρχούσαν οι μηχανικές καθηλώσεις, οι υπερβολικές δόσεις ψυχοφαρμάκων, η βία από το προσωπικό, ακόμη και τα ηλεκτροσόκ. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες επιχειρήθηκε η ανάπτυξη μιας διαφορετικής θεραπευτικής προσέγγισης, βασισμένη πάνω στις αρχές της κοινωνικής ψυχιατρικής, στην ανθρώπινη σχέση, τη συλλογικότητα και την αυτοδιαχείριση ως τρόπο οργάνωσης της ζωής μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο, την ανάληψη ευθυνών, την επανανοηματοδότηση της ζωής και τη θεραπεία μέσω των τεχνών.

Αντιλαμβάνεται κανείς όσο διαβάζει το βιβλίο ότι οι αγώνες όλων αυτών των ανθρώπων εκπορεύονται από τις ιδέες του Μάη του ’68 και δεν αφορούν μόνο τα ψυχιατρεία ή την απεξάρτηση αλλά αποτελούν έναν πολιτικό και κοινωνικό αγώνα που οραματίζεται και πράττει με σκοπό να ελευθερώσει το αλλοτριωμένο άτομο από τα δεσμά της καπιταλιστικής κοινωνίας. Κι ενώ το 18 ΑΝΩ ήταν ένα πρόγραμμα που πέτυχε εκπληκτικά αποτελέσματα, τόσο η κατάργηση του αυτοδιοίκητου το 2019, όσο και ο νέος νόμος για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση και η δημιουργία του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ), κινούνται προς την κατεύθυνση ιδιωτικοποίησης της ψυχικής υγείας και της απεξάρτησης, υποβαθμίζοντας τον θεραπευτικό και συλλογικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας του συγκεκριμένου εγχειρήματος, αλλά και αντίστοιχων δομών. Αξίζει να διαβάσει κανείς αυτό το βιβλίο που αποτελεί πηγή έμπνευσης και ενδυνάμωσης για όσους ασχολούνται με ομάδες ανθρώπων, όχι μόνο για να γνωρίσει το έργο και την ιστορία του 18 ΑΝΩ αλλά και για να κατανοήσει τι πραγματικά διακυβεύεται και πόσο σοβαρό είναι αυτό το ζήτημα που μας αφορά όλους, καθώς οι εξαρτήσεις γύρω μας ολοένα και πληθαίνουν, αλλάζοντας κάθε φορά μορφή και χαρακτήρα.

Λίγα χρόνια πριν θεμελιωθεί και αρχίσει τη λειτουργία του στην Αθήνα το περίπτερο του 18 ΑΝΩ, ο Ιταλός ψυχίατρος Φράνκο Μπαζάλια, μία από τις σημαντικότερες μορφές της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ευρώπη, αμφισβήτησε ριζικά τον τρόπο που λειτουργούσαν τα ψυχιατρεία, περισσότερο ως μηχανισμοί κοινωνικού αποκλεισμού παρά ως χώροι θεραπείας, και επηρέασε με τους πολύχρονους αγώνες του και τις συμμαχίες του με το εργατικό κίνημα κι άλλους ανθρώπους που βρίσκονταν στις πρωτοπορίες της εποχής μεταξύ των οποίων και την Κατερίνα Μάτσα. Αν διαβάσει κανείς το βιβλίο της, εύκολα διαπιστώνει τη σύνδεση και τη συνεργασία που υπήρχε με την ευρύτερη ομάδα Μπαζάλια. Το 1978 οι αγώνες που είχαν ξεκινήσει από το 1960 καρποφόρησαν κι έτσι στην Ιταλία ψηφίστηκε ο νόμος 180, γνωστός ως «νόμος Μπαζάλια», που αποτέλεσε τομή στην ψυχιατρική μεταρρύθμιση και συνέβαλε καθοριστικά στη σταδιακή κατάργηση των μεγάλων ψυχιατρικών νοσοκομείων και στη μετάβαση σε κοινοτικές δομές ψυχικής υγείας. Η προσέγγιση αυτή βασιζόταν στην ιδέα ότι τα άτομα με ψυχικές διαταραχές δεν πρέπει να απομονώνονται σε ιδρύματα, στερούμενα βασικών δικαιωμάτων και κοινωνικής ένταξης, αλλά να αντιμετωπίζονται με όρους αξιοπρέπειας, φροντίδας και κοινωνικής συμμετοχής.

Ο Φράνκο Μπαζάλια (1924 - 1980) ήταν Ιταλός ψυχίατρος, νευρολόγος και καθηγητής πανεπιστημίου, πρωτοπόρος στο πεδίο της ψυχικής υγείας, αναμορφωτής της ιταλικής ψυχιατρκής, ιδρυτής της Δημοκρατικής Ψυχιατρικής και εμπνευστής του νόμου 180/1978 (που πήρε το όνομά του), ο οποίος εισήγαγε τη ριζική αναδιοργάνωση των ψυχιατρικών νοσοκομείων στην Ιταλία. Υποστηρικτής της φαινομενολογικής ψυχιατρικής, θεωρείται ο πλέον επιδραστικός Ιταλός ψυχίατρος του 20ου αιώνα.

Η ζωή της Έλμπα: Ένα κορίτσι που γεννήθηκε σε ψυχιατρείο

Σε αυτό το πλαίσιο τοποθετείται το τελευταίο, πέμπτο στη σειρά, βιβλίο Θαύματα (μτφρ. Φωτεινή Ζερβού, εκδ. Πατάκη)  της Βιόλα Αρντόνε. Από τις ίδιες εκδόσεις έχουν προηγηθεί τα μυθιστορήματά της Το τρένο των παιδιών (2021) και Η ατίθαση καρδιά της Ολίβα Ντενάρο (2023) από την ίδια μεταφράστρια.

Πρόκειται για την ιστορία της Έλμπα, ενός ευφυούς κοριτσιού που γεννήθηκε στο ψυχιατρείο και μεγαλώνει εντός της κλινικής κάτω από άσχημες συνθήκες -που όμως όσο βρίσκεται στο ψυχιατρείο δεν τις αντιλαμβάνεται ως τέτοιες-, πλάι στην ψυχικά ασθενή μητέρα της και τις υπόλοιπες έγκλειστες, οι οποίες βρίσκονται εκεί για διάφορους λόγους -όχι πάντοτε ψυχιατρικούς-, όπως για παράδειγμα μια κοπέλα που την έκλεισε μέσα ο πατέρας της επειδή είχε μπλέξει με ταραχοποιούς και όπως έλεγε ο ίδιος, καλύτερα τρελή παρά τρομοκράτισσα (μην ξεχνάμε στα καθ’ ημάς τον χουντικό νόμο που οδηγούσε στο ψυχιατρείο όσους θεωρούνταν επικίνδυνοι για τη δημόσια τάξη και ασφάλεια, μας τον θύμισε η Μάτσα στο βιβλίο της, όπως και τα εγκλήματα της ψυχιατρικής κατά τη διάρκεια του ναζισμού). Εκεί συγκεντρώνονται όσοι είναι ενοχλητικοί για τον έξω κόσμο, όπως οι αντιδραστικοί και οι φτωχοί, τους οποίους απομονώνουν εκεί για να μην τους βλέπουν, και άρα να νιώθουν ότι δεν υπάρχουν. Ο νόμος για το κλείσιμο των ψυχιατρείων στην Ιταλία έχει ήδη ψηφιστεί, αλλά οι ιθύνοντες δεν ξέρουν τι να κάνουν όλες αυτές τις γυναίκες που θεωρούν επικίνδυνες για την πολιτεία, οπότε συνεχίζουν να τις κρατούν έγκλειστες.

Ως ένα παιδί χωρίς ψυχική νόσο, η Έλμπα αναπτύσσει σχέσεις με τους γιατρούς και το προσωπικό και βρίσκει νόημα στην τήρηση ενός ημερολογίου ψυχικών ασθενειών αλλά και στην άτυπη συνεργασία της με τον ψυχίατρο Κολαβόλπε, ο οποίος όμως στις περιπτώσεις που οι διαγνώσεις τους δεν συμπίπτουν, ποτέ δεν παραδέχεται ότι αυτή έχει δίκιο, γιατί, όπως λέει η ίδια, τη ζηλεύει επειδή αυτή γεννήθηκε μέσα στην τρέλα ενώ εκείνος χρειάστηκε μια ζωή για να φτάσει στο ίδιο σημείο. Πρόκειται όμως για ένα κορίτσι πλήρως ιδρυματοποιημένο, το οποίο, παρά τις προσπάθειες των δικαστών να την απομακρύνουν, επιστρέφει με μόνο στόχο ζωής να γίνει και εκείνη τρελή όπως η μητέρα της.

Ο ερχομός του Μεραβίλια

Η ζωή στο ψυχιατρείο θα διαταραχτεί όταν μια μέρα εμφανιστεί σε αυτό ο γιατρός Μεραβίλια, ένας άνθρωπος με τελείως διαφορετική φιλοσοφία, ο οποίος θα προσεγγίσει με έναν εναλλακτικό τρόπο τις ασθενείς, θα συνδεθεί μαζί τους ακούγοντάς τες προσεκτικά, θα ξεκινήσει να τις παρακολουθεί σε συνεδρίες ψυχοθεραπείας, θα τις ντύσει με κανονικά ρούχα -ούτε ο ίδιος μάλιστα φοράει ιατρική μπλούζα-, σε κάποιες περιπτώσεις θα εμπλέξει και την οικογένεια, όπως σε αυτήν της ασθενούς με νευρική ανορεξία, όπου φέρνει αναγκαστικά στο ψυχιατρείο και τη μητέρα της και της επιβάλλει να ταΐσει την κόρη της, θα οργανώσει ποδοσφαιρικούς αγώνες και άλλα πολλά. Όλα αυτά σε σύγκρουση με την επίσημη αρχή του ψυχιατρείου και τη σχετική δυσφορία του προσωπικού. Όπως είναι αναμενόμενο, θα δημιουργήσει κι ο ίδιος έναν ιδιαίτερο δεσμό με την Έλμπα, προσπαθώντας για δεύτερη φορά (μετά την πρώτη ημιαποτυχημένη προσπάθεια των δικαστών να τη στείλουν στις καλόγριες) να την απομακρύνει από το ψυχιατρείο, να την πάρει υπό την προστασία του σε βάρος των βιολογικών του παιδιών, να τη βοηθήσει να σπουδάσει και γενικότερα να της δείξει έναν άλλο δρόμο, εγχείρημα καθόλου εύκολο, όπως θα αποδειχτεί. Στο πρόσωπό του ενσαρκώνεται ο αγώνας που έδωσαν οι ψυχίατροι που βρέθηκαν στον «κύκλο Μπαζάλια» και κατά τη διάρκεια της σύντομης παρουσίας του εκεί, ο αναγνώστης θα βιώσει αυτό που αναφέρει και η Μάτσα στο δικό της βιβλίο, την ουτοπία δηλαδή των δεκαετιών ’80 και ’90 εγκιβωτισμένη σε αυτά τα ιδρύματα.

Καθόλου τυχαία δεν είναι και η αναφορά στο Τείχος του Βερολίνου όπως και η επιλογή η μητέρα της Έλμπα να κατάγεται από την κομμουνιστική Γερμανία. Το Τείχος ανάγεται σε συμβολικό στοιχείο που χωρίζει τους ανθρώπους σε επιθυμητούς και ανεπιθύμητους.

Ξεχωριστή αναφορά πρέπει να γίνει στο γεγονός ότι η Αρντόνε τοποθετεί τις ηρωίδες της σε μια ψυχιατρική κλινική γυναικών, θέλοντας ενδεχομένως να καταδείξει με αυτή την επιλογή ότι οι γυναίκες με αποκλίνουσα συμπεριφορά είναι ακόμα λιγότερο ανεκτές από την κοινωνία, η οποία περιορίζει και διαλύει τις ζωές τους με χαρακτηρισμούς όπως: «ιδιότροπη, μελαγχολική, αρρενωπή, φιλήδονη, πεισματάρα, οργίλη, ασεβής, φλύαρη, επαίτης, ψεύτρα, επιδειξιομανής, παράλογη, νυμφομανής, οκνηρή, σεξομανής». Γυναίκες που καταδικάστηκαν στην τρέλα και τον εγκλεισμό γιατί δεν επιτέλεσαν τον ρόλο για τον οποίο τις προόριζε το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο είχαν βρεθεί ή, όπως λέει η συγγραφέας, δηλώθηκαν τρελές από έναν πατέρα, έναν αδελφό, έναν σύζυγο, προκειμένου οι τελευταίοι να απαλλαγούν από μια γυναίκα που δεν ήθελαν πια. Αντίστοιχα και η Μάτσα εντοπίζει στο βιβλίο της το ιδιαίτερο φορτίο από ψυχικά τραύματα που κουβαλούν οι γυναίκες και που καθιστούν δύσκολη τη θεραπεία τους, γι’ αυτό τον λόγο περιγράφει τα ειδικά προγράμματα που δημιουργήθηκαν μέσα στο 18 ΑΝΩ για τις εξαρτημένες γυναίκες, έπειτα από την παρατήρηση ότι οι γυναίκες που έμπαιναν σε μεικτά προγράμματα διέκοπταν πολύ πιο σύντομα την παραμονή τους και σε μεγαλύτερα ποσοστά σε σχέση με τους άντρες.

Καθόλου τυχαία δεν είναι και η αναφορά στο Τείχος του Βερολίνου όπως και η επιλογή η μητέρα της Έλμπα να κατάγεται από την κομμουνιστική Γερμανία. Το Τείχος ανάγεται σε συμβολικό στοιχείο που χωρίζει τους ανθρώπους σε επιθυμητούς και ανεπιθύμητους. Το επαναφέρει μάλιστα προς το τέλος του βιβλίου, όταν παραλληλίζει την πτώση του Τείχους και την ευθύνη που φέρουν πλέον οι Γερμανοί να διαχειριστούν την ελευθερία τους με τον θάνατο της μητέρας της ηρωίδας και τη νέα πραγματικότητα που ανοίγεται μπροστά της. Η ξαφνική ελευθερία που αποκτά μετά την απώλειά της παρουσιάζεται ως μια αβέβαιη και βίαιη συνθήκη, ικανή να συντρίψει το άτομο με τον ίδιο τρόπο που οι Γερμανοί θα είναι πλέον ελεύθεροι να συντριβούν από τον καπιταλισμό.

Ένας γιατρός που αρνείται για τον εαυτό του τον ρόλο του ήρωα, πόσο μάλλον του αγίου, καθώς θεωρεί ότι οι ήρωες είναι προϊόντα καταπιεστικών κοινωνιών και οι άγιοι πρωταθλητές του ναρκισσισμού.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη και κινείται διαρκώς ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν με το νήμα της αφήγησης να περνάει πότε στην Έλμπα και πότε στον γιατρό κι έτσι ο αναγνώστης προσλαμβάνει κάθε φορά την οπτική του εκάστοτε ήρωα. Από τη ζωή στο ψυχιατρείο μεταφερόμαστε στο παρόν του ψυχιάτρου Μεραβίλια, ο οποίος καταβυθίζεται στον εαυτό του και αναστοχάζεται τη ζωή του και τις επιλογές του, έπειτα επιστρέφουμε στις προσπάθειές του να βγάλει την Έλμπα από το ίδρυμα και, στη συνέχεια, ξανά στο παρόν του, όταν πλέον όλα αυτά είναι ήδη πολύ μακρινά. Ένας γιατρός που αρνείται για τον εαυτό του τον ρόλο του ήρωα, πόσο μάλλον του αγίου, καθώς θεωρεί ότι οι ήρωες είναι προϊόντα καταπιεστικών κοινωνιών και οι άγιοι πρωταθλητές του ναρκισσισμού. Ένας σύζυγος και πατέρας με πάθη και επιθυμίες, με μια άκρως προβληματική σχέση με τη γυναίκα του και τα παιδιά του, που τελικά προχωρώντας τη ζωή του, κουρασμένος και ματαιωμένος, παράτησε τους αγώνες και κατέληξε με ιδιωτικό ιατρείο. Ένας άνθρωπος που παρά τις καλύτερες προθέσεις του, φτάνει στο τέλος της ζωής του έχοντας μόνη παρέα έναν γείτονα που μιλάει μαζί του στο μπαλκόνι, έναν γάτο και μια φωνητική βοηθό, δώρο του εγγονού του, τον οποίο βλέπει μια φορά την εβδομάδα.

Πρόκειται για ένα βιβλίο βαθιά συγκινητικό, που διαβάζεται με μια ανάσα, χάρη στο εξαιρετικά ενδιαφέρον θέμα του, την ωραία πλοκή του, τη ζωηρή αφήγηση και το σασπένς που καταφέρνει να δημιουργήσει η συγγραφέας του.

Κλείνοντας την παράλληλη ανάγνωση των δύο βιβλίων, αξίζει να αναφερθεί ότι το όνομα της Έλμπα παραπέμπει σε αυτό ενός μεγάλου ποταμού του βορρά που διασχίζει τη Γερμανία και δεν αποτελεί μια τυχαία επιλογή αλλά συνδέεται με τα κινήματα αποασυλοποίησης που αναφέρει και η Κατερίνα Μάτσα στο βιβλίο της, τα οποία αναπτύχθηκαν σε όλα τα μεγάλα ψυχιατρεία, δημιουργώντας, όπως λέει η ίδια, πολλά ρυάκια αγώνα για την ψυχιατρική μεταρρύθμιση. 

＊Η ΙΩΑΝΝΑ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΥ είναι εκπαιδευτικός, κάτοχος Μεταπτυχιακού στη Δημιουργική Γραφή.

Απόσπασμα από το βιβλίο Η ιστορία του 18 ΑΝΩ

«Στο 18 ΑΝΩ, ο τελικός στόχος της θεραπείας είναι η αντίσταση στην τάση της παθητικής υποταγής στην κυρίαρχη τάξη πραγμάτων, η χειραφέτηση του ατόμου. Όμως, κάθε χειραφέτηση, κατά τον Μαρξ, είναι αποκατάσταση του ανθρώπινου κόσμου και των σχέσεων των ανθρώπων μεταξύ τους. Από αυτή την άποψη, η ατομική χειραφέτηση δεν διαχωρίζεται από την κοινωνική, την κατάργηση της βαρβαρότητας του καπιταλιστικού συστήματος και το όραμα ενός καλύτερου κόσμου με ανοιχτούς ορίζοντες. Τους ορίζοντες που μας καλούν και κάποτε θα μας ανήκουν, όπως λέει ο σπουδαίος ποιητής μας Ανδρέας Εμπειρίκος. Η δύναμη της απεξάρτησης είναι η δύναμη του οράματος για ένα καλύτερο μέλλον».

Απόσπασμα από το βιβλίο Θαύματα

«Ιστορικό ασθενούς: Γεννηθείσα στο Βερολίνο στις 4 Οκτωβρίου 1942, έφτασε στην Ιταλία το 1961. Εγκαταστάθηκε στη Νάπολη, παντρεύτηκε τον Έττορε Γκαετάνι, πιθανότατα για να αποκτήσει την ιταλική υπηκοότητα, καταγγέλθηκε αργότερα από τον σύζυγό της για μοιχεία, εισήχθη στο ψυχιατρείο σε ηλικία είκοσι πέντε χρονών για απείθαρχη συμπεριφορά και ελευθεριότητα. Κατά την εισαγωγή της δηλώνει ότι είναι έγκυος, γεγονός που επιβεβαιώνεται από ιατρικές εξετάσεις. Αρνείται να αποκαλύψει το όνομα του πατέρα του παιδιού, υποστηρίζει ότι δεν είναι ο σύζυγός της. Γεννά με με φυσιολογικό τοκετό και χωρίς επιπλοκές ένα κοριτσάκι αρτιμελές. Ο γάμος της ακυρώθηκε από την Εκκλησία λόγω ψυχικής ασθένειας της συζύγου.

»Αιτιολογία: Ανυπάκουη, υπεροπτική, ερωτική, προκλητική, υποκρίτρια. Με συμπεριφορά ανήθικη, μοιχαλίδα, διεφθαρμένη.

»Ιατρικό αρχείο: Άπορη, εκπατρισμένη, χωρίς οικογένεια, συνεπώς επικίνδυνη για την κοινωνία. Όσο περνά ο καιρός γίνεται πιο υπάκουη και συνεργάσιμη, αλλά παρουσιάζει συχνά κρίσεις μελαγχολίας. Καθώς δεν την έχει αναζητήσει κανείς, παραμένει νοσηλευόμενη.

»Σημειώσεις για τη νοσηλεία: Η κατάστασή της επιδεινώνεται μετά την απομάκρυνση της κόρης, που φιλοξενείται σε ένα χριστιανικό ίδρυμα. Μετά από όλο και πιο συχνές κρίσεις άγχους, υποβάλλεται σε ηλεκτροσόκ, που την επαναφέρουν σε κατάσταση ηρεμίας. Αναφέρονται επιληπτικές κρίσεις και απώλεια της βραχυπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης μνήμης».

Λίγα λόγια για την Κατερίνα Μάτσα

Η ψυχίατρος Κατερίνα Μάτσα γεννήθηκε το 1947 στη Νέα Αρτάκη Ευβοίας. Σπούδασε Ιατρική στην Αθήνα και Ψυχιατρική στο Παρίσι και την Αθήνα.

Εργάστηκε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής από το 1974 μέχρι το 2013. Υπήρξε επιστημονική υπεύθυνη της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ μέχρι τη συνταξιοδότησή της. Έκτοτε συμμετέχει στο έργο των Κοινωνικών Ιατρείων.

Είναι εκδότρια του περιοδικού Τετράδια Ψυχιατρικής. Είναι η γυναίκα του Σάββα Μιχαήλ.

• Δείτε επίσης: «Βίος και Πολιτεία»: Η Κατερίνα Μάτσα στο Υπόγειο

Λίγα λόγια για τη Βιόλα Αρντόνε

Η Βιόλα Αρντόνε γεννήθηκε στη Νάπολη το 1974 και διδάσκει λατινικά και ιταλικά στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην Ιταλία.

Από τις εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα μυθιστορήματά της Το τρένο των παιδιών (μτφρ. Φωτεινή Ζερβού, 2021), το οποίο μεταφράστηκε σε περισσότερες από 27 γλώσσες και διασκευάστηκε σε ταινία για το Netflix, Η ατίθαση καρδιά της Ολίβα Ντενάρο (μτφρ. Φωτεινή Ζερβού, 2023) και τα Θαύματα (μτφρ. Φωτεινή Ζερβού, 2025).