Προτάσεις ελληνικής ποίησης: 5 βιβλία του 2025 από δόκιμους και νέους δημιουργούς

Πέντε καλά ποιητικά βιβλία που ξεχωρίσαμε από τη φετινή σοδειά: τρία νέα έργα από ποιήτριες και ποιητές που έχουν ξαναδημοσιεύσει και δύο πρώτα βήματα. Ποίηση με επίκεντρο τον άνθρωπο, τη φύση, τον τόπο καταγωγής, την απεικόνιση της γυναίκας μέσα στους αιώνες. 

Στέφανος Ρέγκας, Η μοίρα των ζώων (εκδ. Πλήθος)

Οι ζωικές υπάρξεις επιβιώνουν σε αυτόν τον άγνωστο κόσμο, εδώ και χιλιάδες χρόνια καθοδηγούμενες από τη μόνη θέληση που υπάρχει μέσα στην ίδια τη φύση, τη θέληση να επιβιώσουν από τη φθορά. Πάνω σε αυτό το πλαίσιο, ο άνθρωπος, το ζώο που ξέχασε ότι είναι ζώο, επιλέγει και αυτός αυτή την πορεία προς τη νικη έναντι του θανάτου, πλάθοντας μέχρι και μυθικούς θεούς που ανασταίνονται στο πολιτισμικό φαντασιακό του. Αλλά ποια είναι τα κοινά στοιχεία της ανθρώπινης ζωοσύνης με τις υπόλοιπες ζωικές υπάρξεις ή ζωοσύνες;

Σε αυτό το ερώτημα έρχεται να απαντήσει το ιδιαίτερο βιβλίο του Στέφανου Ρέγκα Η μοίρα των ζώων (εκδ. Πλήθος, Αθήνα 2024). Ένα βιβλίο που κινείται στα όρια όλων των γνωστών ειδών γραφής (δοκίμιο, ποίηση, διήγημα, φιλοσοφικό κείμενο). Στο οποίο όμως δεσπόζει μια έντονη ποιητικότητα, ένα στοιχείο που μπορεί να το κατατάξει εύκολα σε ποίημα μεγάλης σύνθεσης. Δεν θα μπορούσε, εξάλλου, αλλιώς, καθώς επίκεντρό του είναι ο άνθρωπος ως μέρος της φύσης, ο άνθρωπος σύμφυτος με τα κελεύσματα της δικιάς του ζωοσύνης, της τόσο κοινής με τις άλλες μορφές ζωής.

Παρατηρούμε έτσι τον άνθρωπο να βιώνει τις πρωταρχές του, αναζητητής και περιπλανώμενος, φοβούμενος τη μέρα και βρίσκοντας τη γαλήνη στη νύχτα

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο, αρχικό, μέρος του βιβλίου ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει το νόημα του τίτλου. Η μοίρα των ζώων δεν είναι απλά η μοίρα του ανθρώπου, αλλά η κατεύθυνση της ύπαρξης, τόσο αγνά και τόσο απλά. Η αποδοχή της συνύπαρξης ως θεμέλιος λίθος της ίδιας της ανθρώπινης πορείας μέσα στον κόσμο (σελ. 10). Ο άνθρωπος, μέσα στο βιβλίο, δεν χάνει το χρίσμα της «πρωτοκαθεδρίας», αλλά επανέρχεται στις ρίζες του αθόρυβα, στην ίδια την «αγριότητα» του δέρματός του, που λούζεται τον ιδρώτα και τον έρωτα (σελ. 55).

Παρατηρούμε έτσι τον άνθρωπο να βιώνει τις πρωταρχές του, αναζητητής και περιπλανώμενος, φοβούμενος τη μέρα και βρίσκοντας τη γαλήνη στη νύχτα (σελ. 13). Επικοινωνώντας έξω από τις λέξεις, εν είδει συναίσθησης και όχι κραυγών, προσπαθώντας να αποτυπώσει όσα χάθηκαν μέσα στην πολυπλοκότητα των πολιτισμικών νορμών (σελ. 24).

Κλείνοντας, έχουμε να κάνουμε με μια πολύ ενδιαφέρουσα συλλογή κειμένων, με ποιητική λειτουργία. Ένας ύμνος στο χαμένο ζώο που λέγεται άνθρωπος. Τον λησμονημένο επήλυ, το εξαφανισμένο είδος.

«Είναι όλα τόσο όμορφα» [απόσπασμα]

Είναι όλα τόσο όμορφα θα μπορούσα να δακρύσω θα μπορούσαμε να δακρύσουμε […].Ίσως θα φύγεις θα φύγεις σαν φύλλο και εγώ εκτίθεμαι σαν ρίζες πάντα μα όλα είναι στη σωστή τους θέση. Καταλαβαίνω παρατηρούμε πως με παρατηρείς ήπια ακατανόητα. Υποψιάζομαι πως αγαπάς τα μικρά πλάσματα σαν ευλογία. Φωνάζεις εγκληματίας αλλά καθόλου εγκληματίας: πρέπει να συναντήσεις ν' αποφασίσεις επιτέλους ότι αυτή είναι η μοίρα των ζώων.

Λίνα Φούντογλου, Αυτοχειρία σε χώρο εξακολουθητικό (εκδ. Σμίλη)

Τα λόγια πλάθουν γραμμές πάνω στα τραπέζια όταν καθόμαστε και αναμειγνύουμε ενθυμήσεις και τα ξεραμένα όνειρα. Εκεί τότε μέσα στους ατελείωτους μονολόγους με τον εαυτό και τον καρτεσιανό δαίμονα του μυαλού, που επιμένει να μας τρυπά τα αυτιά με ενοχές, ξεπετάγεται μια δημιουργία. Μια δημιουργία γεμάτη νόημα και πόλωση. Πόλωση μεταξύ εαυτού και εξωτερικού εαυτού. Μεταξύ έρωτα και μοναξιάς. Μεταξύ θανάτου και ζωής.

Τη δική της οπτική πάνω στο ζήτημα αυτό, μέσα από το δικό της πολύ γήινο και ταυτόχρονα αισθαντικό και ονειρικό της βίωμα, παραθέτει η ποιήτρια και ηθοποιός Λίνα Φούντογλου στην πρώτη της ποιητική συλλογή Αυτοχειρία σε χώρο εξακολουθητικό (εκδ. Σμίλη, Αθήνα 2024). Μια συλλογή που δεν χάνεται σε λυρισμούς και εύκολες ποιητικές εκφράσεις αλλά προσπαθεί να εκφράσει τις πολλαπλότητες της ζωής, μέσα από τα μάτια της, μέσα από τα μάτια ενός ατόμου που ματώνει και γράφει. Τα ανομοιοκατάληκτα ποιήματα της συλλογής, που θα μπορούσαν να παρουσιαστούν και ως θεατρικοί μονόλογοι ή ως μια εκτενής σλαμ περφόρμανς, τοποθετούνται αριθμημένα μέσα στη συλλογή, παρατιθέμενα με σειρά που τονίζει της ροή τους και τους προσδίδει μεγαλύτερη ένταση.

Η θάλασσα, το πρωτογενές στοιχείο του κόσμου, βρίσκει κεντρική θέση στην ποιητική κοσμογονία της.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ποίημα της συλλογής η ποιήτρια μας εισάγει στον κόσμο της. Έναν κόσμο μέσα στον οποίο δεσπόζει μια απαλή σκληρότητα. Μια σκληρότητα που αναμειγνύεται με την αγάπη και το όνειρο. Μέσα στο πλαίσιο μια εξομολόγησης σε ένα πρόσωπο που υπάρχει, ή μπορεί να υπήρξε.

Η θάλασσα, το πρωτογενές στοιχείο του κόσμου, βρίσκει κεντρική θέση στην ποιητική κοσμογονία της. Κάθε ατομικό γίνεται παγκόσμιο και διαχέεται μέσα από τις ανοιχτές φλέβες των στίχων («8»). Μέσα από αυτή τη διαδικασία η λογική εξατμίζεται και γίνεται ένα με τα «κύματα» του κόσμου, αποσυντίθεται μέσα στα σπάργανά του («16»). Το μόνο που απομένει είναι οι μνήμες, οι ενορατικές μνήμες από τόπους που συνδέθηκες και απομακρύνθηκες, από ανθρώπους που αγάπησες και αγαπήθηκες.

Κλείνοντας, πρόκειται για μια πολυπρισματική συλλογή που διαβάζεται και σαν θεατρικό μονόπρακτο. Μια συλλογή που ενώνει το ατομικό και το συλλογικό, τον άνθρωπο με τη φύση.

2.

Βλέπω στα μάτια σου
το υπολειπόμενο γονίδιο
– δωρεά της μητέρας σου –
μέσα του όλοι οι προπάτορές σου
η συγκέντρωση μελανίνης
στο επιθήλιο της ίριδας
σε συνδυασμό με τη σκέδαση του φωτός
από το θολό μέσο
δίνουν σ’ εμένα το αποτέλεσμα
ενός ψέματος
   που με κρατάει
         σε εγρήγορση
τα μάτια σου, ο ουρανός
ψεύδονται κατ’ εξακολούθηση
προκαλώντας ύγρανση
των εύπιστων βλεννογόνων μου
αναρωτιέμαι
αν είναι εξίσου ψέμα το άγγιγμα των χεριών σου
αν ό,τι νιώθω είναι μετάφραση προγράμματος
περασμένου στο κρανίο μου
ή αλήθεια αληθινή
σε όποιον χωροχρόνο
αναρωτιέμαι
αν καταφέρω να εκτοξευτώ σε κάποιο αστέρι
εκεί που αργεί η εικόνα μας να φτάσει
θα ξαναζήσω τη στιγμή της ένωσής μας;
σε ποιο αστέρι να πηδήξω
σε άλλο ποιο θα παίξει επανάληψη
για να έχω μια ζωή στο πλάι σου

Άγγελος Μπέρτος, Καρπάθια (εκδ. Θίνες)

Είναι γεγονός ότι δεν επιλέξαμε τον τόπο που γεννηθήκαμε αλλά σαν ισχνές νιφάδες πέσαμε και εμείς στη μεγάλη κολυμπήθρα της ζωής. Αμετανόητοι καθώς ασυνείδητα ζωντανοί πορευόμαστε από τότε μέσα στα σοκάκια των κωμοπόλεων και των χωριών μας. Όλων αυτών των σταδιακά εξωγήινων τόπων που δεν αναγνωρίζουμε και δεν θα ανακαλύψουμε ποτέ αν έπεσε πάνω τους μετεωρίτης, προτού διαλυθούν ανεπανόρθωτα πάνω στο μίσος και τη λήθη του χάους τους. Πάνω εκεί, όμως, γεννιέται και η αποδοχή του παρελθόντος, όπως αυτό είναι, αλλιώς δεν θα υπάρξει ειρήνη.

Την επαναξιολόγηση και τη διπολική αυτή σύνδεση με τον γενέθλιο τόπο, που άλλοτε μας διώχνει και άλλοτε μας καλεί, πραγματεύεται ο Άγγελος Μπέρτος, στην πρώτη του ποιητική συλλογή Καρπάθια (εκδ. Θίνες, Αθήνα 2025). Μέσα στη συλλογή και στις ενότητές της παρατηρούμε όλη την ψυχολογική διαδικασία αποχωρισμού κι επανασύνδεσης με τον τόπο που μεγάλωσε, την Κάρπαθο. Μια συλλογή για το τραύμα, όπως θα δούμε και τη διαχείρησή του.

Πιο συγκεκριμένα, ήδη από το πρώτο ανώνυμο ποίημα της συλλογής, ο ποιητής δείχνει την πορεία του νόστου του, όταν ακόμη και η μικρότερη αιχμή τον «επιστρέφει στον νησί», στη γνώριμη μελωδία που ήθελε να ξεχάσει. Και τότε ξεκινάει η καταβύθιση στο παρελθόν και στο μέλλον, η αφήγησή του.

Εκκινώντας από τις πρωταρχές, από την παιδική ηλικία, όταν ακόμη οι παιδικές μνήμες μύριζαν γλυκιά φυλακή («Μήτρα», «Παιδικό δωμάτιο»). Σπίτι του εντέλει όμως έγινε από νωρίς η ίδια η σάρκα του, γιατί μόνο αυτή καταλαβαίνει και μόνο αυτή τον συντρόφευε στην ενηλικίωση και στην αυτοσυνειδητοποίησή του («Κατάληψη»).

Κλείνοντας, πρόκειται για μια πολύ άρτια συλλογή που ενώ πραγματεύεται πιο προσωπικά ζητήματα ταυτότητας, αποχωρισμού και αποδοχής, καταφέρνει ταυτόχρονα να ξεφύγει από το ατομικό σύμπαν του ποιητή και να πλάσει ένα συλλογικό πένθος

Και τότε, από την αυτοσυνειδητποίηση και την πίεση των αναμνήσεων, στην επιστροφή. Τα γνώριμα φαντάζουν τότε ως κάτι καινούριο. Η Κάρπαθος ως μια νέα Αμερική. Νέα γη με νέους ορίζοντες μέσα στα κρύα ρυάκια του παρελθόντος («Ολοκαύτωμα»). Στο τέλος, εξάλλου, αυτό που μένει δεν είναι τίποτα άλλο από την ανακάλυψη της αγάπης ακόμη και για όσους δεν κατάλαβαν ποτέ την έννοια της αποδοχής. Τότε είναι που ακόμη και το ίδιο το πέλαγος δίνει πρόσωπο στο πρόσωπο του ποιητή, και ενώνεται μαζί του, όπως όλο το νησί («Κούμπωμα»).

Κλείνοντας, πρόκειται για μια πολύ άρτια συλλογή που ενώ πραγματεύεται πιο προσωπικά ζητήματα ταυτότητας, αποχωρισμού και αποδοχής, καταφέρνει ταυτόχρονα να ξεφύγει από το ατομικό σύμπαν του ποιητή και να πλάσει ένα συλλογικό πένθος για όλους μας. Ένα συλλογικό πένθος για τους τόπους που μας πλήγωσαν και τους ανθρώπους που δεν σταματήσαμε ποτέ να αγαπάμε, ακόμη και αν δεν μας κατάλαβαν ποτέ.

Την τελευταία λέξη την έχει ο τόπος 

Η ίδια η Κάρπαθος με έδιωχνε
Πού ακούστηκε νησιώτης να έχει αλλεργία
Στο ίδιο του το πέλαγος
Να μη μπορεί να κολυμπήσει!
Σαν φλαμίνγκο που δεν τρώει τη γαρίδα
Και σε αυτό το πέλαγος έχει μόνο σκάρους
Μα να φάω το μαυρόψαρο;
Να με καταλάβουν όλοι;
Μα αν δεν καταναλώσω τίποτα
Θα ασπρίσω, θα πεθάνω.

Βίκυ Κατσαρού, Μόρα: Το σημάδι της Σάρας (εκδ. Ενύπνιο)

Υπάρχει ένας θρύλος μέσα στα σπάργανα της ανθρώπινης ύπαρξης, ο θρύλος της μάνας γης, ο θρύλος της πρωταρχής του κόσμου από τα βάθη του εδάφους, της αιώνιας μήτρας που διαφεντεύει την όμορφη πλεξούδα της ζωής. Πάνω στον θρύλο αυτό δομήθηκε όλο το μυθολογικό σύμπαν όλων των γνωστών ιστορικών λαών. Εξάλλου, η πρωταρχική σύνδεση των ανθρώπων με τον κόσμο υπήρξε η ίδια η φύση, πριν η τεχνική εξέλιξη καλύψει το χώμα με τσιμέντο.

Πάνω στην πρωταρχική αυτή μυθολογική αφήγηση, την τόσο γνώριμη αλλά και τόσο μακρινή, επανέρχεται η Βίκυ Κατσαρού στο νέο της ποιητικό βιβλίο Μόρα: Το σημάδι της Σάρας (εκδ. Ενύπνιο, Αθήνα 2025). Επιλέγοντας τη μεγάλη αφήγηση μας παραδίδει ένα ποιητικής λειτουργίας αφήγημα, που μοιάζει αρκετά με ιστορία ή καταγεγραμμένο θρύλο. Πράγμα που είναι μέρει, αλλά με έναν ιδιότυπο τρόπο, καθώς οι μυθολογικές μορφές της Μόρας, της Μύριαμ, της Ελσινόρης και της Σάρας, αποκτούν δισυπόστατη μορφή, αφού βρίσκονται τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν αλλά και στο μέλλον της όλης εξιστόρησης.

Πιο συγκεκριμένα, η μεταμόρφωση της βιβλικής Μύριαμ στη γνωστή και «φρικιαστική» Μόρα είναι ένα απαύγασμα της μεταβίβασης του τραύματος της προδοσίας, ιδιαίτερα δε από τον μεταβαλλόμενο κόσμο των ανθρώπων και δη την προδοσία από το άλλο φύλο, το άλλο μισό της προδομένης αγάπης. Εκεί εμφωλεύει, εξάλλου, η όλη σύγκρουση και με τη μετέπειτα επικρατούσα θρησκεία του Χριστιανισμού (σελ. 40), μετά τον υποβιβασμό των αρχαίων θεοτήτων.

Έτσι, το τραύμα γίνεται πάλι μια δύναμη, δύναμη και καθημερινή τραγωδία της φθαρτότητας του κόσμου και δη του σώματος.

Αυτό το τραύμα μεταβιβάζεται στην εξίσου βιβλική Σάρα, η οποία και συνεχίζει ακάθεκτη το έργο της διαφύλαξης της μητρογραμμικής γραμμής του βιώματός της, που έλκει τη καταγωγή του από την Ελσινόρη. Η Ελσινόρη δεν είναι απλά η πρωταρχική μητέρα αλλά μια ζωντανή ενθύμηση του τραύματος της προδοσίας και της εκδίκησης, που κουβαλά και η Σάρα μέσα της χωρίς να θέλει όμως να εκδικηθεί πλέον. Έτσι, το τραύμα γίνεται πάλι μια δύναμη, δύναμη και καθημερινή τραγωδία της φθαρτότητας του κόσμου και δη του σώματος.

Κλείνοντας, είναι φανερό ότι έχουμε να κάνουμε με μια αλληγορία που ενέχει μέσα της πολλά και διαφορετικά στοιχεία. Κάτι που δημιουργεί ένα μωσαϊκό νοημάτων που όλα απολήγουν στην αιώνια πάλη του ανθρώπου με τον εαυτό του.

[Απόσπασμα] 

Και μέσα μου γεννήθηκε η θνητότητα.

Μια ψυχή από λεπτό γυαλί που οριακά μπορούσε να χωρέσει, μια γυάλινη ψυχή που το φως του ήλιου απορροφούσε και της θέρμη της ύπαρξής του. Κι όλες οι θάλασσες που κάποτε εξουσίαζα, στην κοιλιά μου μαζεύτηκαν. Και φαντάστηκα θάνατος μάλλον τι σημαίνει.

Άκης Παρώδης, Εντροπία μνήμης: Homo incurvatus in se (εκδ. Ιωλκός) 

Η μνήμη βρίσκεται σε μια συνεχή πορεία φθοράς στην επαφή της με τα γεγονότα και τα προσωπικά ή συλλογικά βιώματα των ανθρώπων. Βιώματα που καθορίζουν τη νίκη ή την ήττα των επικρατουσών ερμηνειών και αφηγήσεων για τη ζωή, τον κόσμο και τον άνθρωπο. Έτσι, η μνήμη συνδέεται μοιραία με μια εντροπία. Με μια κατάσταση κατολίσθησης προς μια συνεχή φθορά, όπως σε συνεχή φθορά βρίσκεται κάθε τι που συνδέεται με τον ανθρώπινο παράγοντα.

Μια δική του κριτική επισκόπηση πάνω στον άνθρωπο και τη συλλογική πολιτισμική μνήμη καταθέτει στη δεύτερη ποιητική του συλλογή ο ποιητής Άκης Παρώδης με τον ευφάνταστο τίτλο Εντροπία μνήμης: Homo incurvatus in se (εκδ. Ιωλκός, Αθήνα 2025). Μέσα από τα ανομοιοκατάληκτα ποιήματα της νέας συλλογής ο ποιητής κάνει μερικές δηλώσεις για το σήμερα, όπως θα δούμε και παρακάτω, και έτσι πλάθει μια νέα, ποιητική ανθρωπολογία, για τον σύγχρονο άνθρωπο.

Πιο συγκεκριμένα, και ακολουθώντας τη ερμηνεία του ίδιου του ποιητή για τον ίδιο τον τίτλο, όπως παρατίθεται στο εισαγωγικό κείμενο της συλλογής, ο σύγχρονος (;) Άνθρωπος ως homo incurvatus in se, δηλαδή ως άνθρωπος που κλείνει μόνο προς τον εαυτό του, κατά τον Αυγουστίνο. Έτσι, βρίσκεται σε ένα συνεχές έλλειμμα, ένα έλλειμμα αποσύνδεσης από τον κόσμο γύρω του και προσανατολιζόμενος σε μια συνεχή ελλειπή διαχείριση του χρονικού και χωρικού του πεδίου. Αυτό το έλλειμμα εντέλει το αποσυνθέτει (σελ. 9).

Η ποίηση σε αυτή τη βάση είναι μια μεγάλη επιβεβαίωση του ομαδικού μηδενισμού, αλλά ταυτόχρονα μια καταγραφή μιας ολόκληρης χρονικής συνθήκης («Αποτυπώματα»).

Αυτή την πρωταρχική του σύλληψη και κατά κάποιον τρόπο φιλοσοφική κριτική για τον σύγχρονο ανθρωπότυπο αποτυπώνει και στα ίδια τα ποιήματά του στη συλλογή, με κάπως καυστικό, αλλά όχι διδακτικό τρόπο. Εξάλλου, η παρούσα συνθήκη αφορά όλους μας, και τον ίδιο τον ποιητή μαζί, και καθένας μας κινείται απλώς στο αεικίνητο και διεσπαρμένο πολιτισμικό σύμπαν τη εποχής, γεμάτοι με αναπάντητα ερωτήματα («Αμπαλάζ»). Η ποίηση σε αυτή τη βάση είναι μια μεγάλη επιβεβαίωση του ομαδικού μηδενισμού, αλλά ταυτόχρονα μια καταγραφή μιας ολόκληρης χρονικής συνθήκης («Αποτυπώματα»).

Κλείνοντας, έχουμε να κάνουμε μια ακόμη ιδιαίτερη συλλογή του ποιητή. Με έντονες φιλοσοφικές ανησυχίες που όμως σκάζουν βαθιά τα υπαρκτά και φανερά αδιέξοδα του σήμερα χωρίς άσκοπη συνθηματολογία.

«Αποτυπώματα» 

Ποιήματα αποτυπώματα

λες και πρέπει...

όσα πιο πολλά μπορούμε
τα αφήνουμε όσο πιο έντονα

να τα βρουν κάποιοι,
κάποιοι να τα ακολουθήσουν

να υπάρξουμε...

τυχαίοι και ανύπαρκτοι
να επιβεβαιώσουμε τον θάνατό μας.

＊Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΡΙΤΣΑΣ είναι ποιητής και Υποψήφιος Διδάκτορας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ. Τελευταίο του βιβλίο, η ποιητική συλλογή Το ματωμένο όνειρο (εκδ. Οδός Πανός).