Ξαναδιαβάζουμε βιβλία των Αλέξανδρου Κοτζιά, Ανδρέα Φραγκιά, Μένη Κουμανταρέα, Αλέξανδρου Σχινά και Γιώργου Ιωάννου που επανεκδόθηκαν πρόσφατα.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Πολιορκία (εκδ. Πατάκη) του Αλέξανδρου Κοτζιά
Η Πολιορκία εκδόθηκε το 1953, μόλις τέσσερα χρόνια από τη λήξη του αδελφοκτόνου Εμφυλίου πολέμου. Γι’ αυτό και θα πρέπει να σκεφτούμε όλες τις παράπλευρες καταστάσεις που όρισαν εξαρχής την τύχη αυτού του μυθιστορήματος.
Ένας νέος συγγραφέας, μόλις 27 ετών, αποφασίζει να γράψει για την Ιστορία που καίει ακόμη, δίχως παρωπίδες και αγκυλώσεις. Ωστόσο, εκείνη την εποχή τα πάθη ήταν ακόμη πολύ έντονα για να εκτιμηθεί η προσπάθειά του. Η τότε κριτική θα του συμπεριφερθεί καλύτερα από όσο η επίσημη Αριστερά, που θα κατατάξει το βιβλίο της στη «μαύρη λογοτεχνία» και θα θεωρήσει πως τίθεται στο πλευρό των ταγματασφαλιτών και των λοιπών συνεργατών των ναζί.
Θα χρειαστεί να περάσουν πολλά χρόνια όταν ο Τίτος Πατρίκιος, λίγο μετά την πτώση της χούντας, θα υπερασπιστεί τον Κοτζιά και θα δηλώσει πως το βιβλίο αναπλάθει μια ζοφερή περίοδο της ελληνικής ιστορίας και σε καμία περίπτωση δεν προσπαθεί να «ξεπλύνει» τους ταγματασφαλίτες.
Πρωταγωνιστής είναι, πάντως, ένας ασφαλίτης, ο Μήνας Παπαθανάσης. Λίγο πριν το τέλος της Κατοχής βρίσκεται ταμπουρωμένος στα Σεπόλια και μαζί με τους άντρες του συγκρούεται σφοδρά με μια ένοπλη ομάδα της Αριστεράς.
Η σημερινή έκδοση περιλαμβάνει για πρώτη φορά τις γλωσσικές αναθεωρήσεις που έκανε ο συγγραφέας λίγο πριν από τον θάνατό του το 1992· περιλαμβάνει, επίσης, εκτενή υπομνηματισμό του Μιχαήλ Σ. Καλαβρού, πλούσια ανθολογία κριτικών σημειωμάτων και επιλογικό σημείωμα της Ελένης Κεχαγιόγλου.
Λοιμός (εκδ. Ποτάμος) του Ανδρέα Φραγκιά
Ο Λοιμός κυκλοφόρησε από τον Ανδρέα Φραγκιά εν μέσω δικτατορίας χωρίς να αναφέρεται πουθενά ο εκδότης στο εξώφυλλο. Μάλιστα, κατάφερε να ξεφύγει από τη λογοκρισία της επταετίας χάρη σε μια ευμενή κριτική που είχε δημοσιεύσει στη Βραδυνή ο Αλέξανδρος Κοτζιάς.
Μπορεί το μυθιστόρημα να παραπέμπει ευθέως στη Μακρόνησο, εντούτοις μπορεί να διαβαστεί ως αλληγορία και σαφώς ως δυστοπία. Οι βασανιστές και οι βασανισμένοι δεν έχουν ονόματα, αλλά παρωνύμια. Οι κρατούμενοι πληρώνουν για το συσσίτιό τους με σκοτωμένες μύγες, ενώ αναγκάζονται να συμβιώνουν με πεινασμένα ποντίκια.
Ο τίτλος δεν μπορεί παρά να παραπέμπει στην Πανούκλα του Καμί και για έναν λόγο παραπάνω: η εξουσία στον Λοιμό δεν κατονομάζεται, αλλά περιγράφεται ως μια αναλλοίωτη δεσμευτική συνθήκη (μέσα στο χρόνο) κατά του ατόμου. Η επανέκδοση αυτού του μυθιστορήματος είναι άκρως σημαντική, ειδικά για τους νεότερους αναγνώστες που δεν έχουν ζήσει αντίστοιχες καταστάσεις.
Δύο φορές Έλληνας (εκδ. Πατάκη) του Μένη Κουμανταρέα
Ίσως ένα από τα λιγότερο γνωστά βιβλία του σπουδαίου Μένη Κουμανταρέα, κι όμως τόσο γεμάτο από συναίσθημα, ζώσα ιστορία και Αθήνα (η αγαπημένη του πόλη). Πρόκειται για την ιστορία δύο οικογενειών, τις οποίες βλέπουμε μέσα στο διάβα του χρόνου: από το 1949 και το τέλος του Εμφυλίου έως τη δεκαετία του ’90.
Μεταξύ Αθήνας και Μακρονήσου, το βιβλίο πιάνει το νήμα μιας ολόκληρης εποχής. Η νοσταλγική πλευρά της πρωτεύουσας κυριαρχεί, ενώ δεν λείπουν οι εικόνες της μετεμφυλιακής Ελλάδας, η δικτατορία και τα κατοπινά «ήσυχα» χρόνια.
Μέσα από ένα πλήθος προσώπων που παρελαύνουν από τούτο το πολυσέλιδο μυθιστόρημα, ο Κουμανταρέας «κεντάει» όλη την ελληνική κοινωνία και τις μορφές που την συγκρότησαν όλα αυτά τα χρόνια: οι ιδεολόγοι, οι επιχειρηματίες, οι απολιτίκ, οι καλλιτέχνες, οι τεχνοκράτες και κάμποσοι άλλοι. Τούτο το μπαλζακικό εγχείρημα, μέσω της φωνής του συγγραφέα, αποκτάει αστική ταυτότητα και κινηματογραφική ροή. Ευχής έργον που κυκλοφορεί ξανά.
Αναφορά περιπτώσεων (εκδ. Εστία) του Αλέξανδρου Σχινά
Κάποια στιγμή θα πρέπει να αποδοθεί στον Αλέξανδρο Σχινά η θέση που του αξίζει στην ελληνική λογοτεχνία, καθώς υπήρξε ένας από τους σημαντικούς εισηγητές του μοντερνισμού στα μέρη μας.
Ξεκίνησε να εκδίδει τα κείμενά του στο περιοδικό «Πάλι» του Νάνου Βαλαωρίτη στα μέσα της δεκαετίας του ’60 και το 1966 εκδίδει την Αναφορά περιπτώσεων, το οποίο επανεκδόθηκε αρκετά πιο μεγάλο το 1989 και τώρα έχουμε την τρίτη έκδοσή του.
Όντως, όπως σημειώνεται και στο οπισθόφυλλο έχουμε να κάνουμε με ένα «δύσκολο» βιβλίο, υπό την έννοια ότι η γλώσσα του είναι εκρηκτική, δεν υπάρχει ένα πυρηνικό θέμα. Πρόκειται για μια υπερλεκτική κατασκευή στην οποία υπάρχει μια εμπρόθετη αποφορτισμένη γλώσσα, σχεδόν «μαθηματική».
Πολλαπλά κατάγματα (εκδ. Κέδρος) του Γιώργου Ιωάννου
Ιμπρεσιονιστικές περιγραφές, σπαράγματα ιδεών που αναπτύσσονται με ακρίβεια, ποιητική γλώσσα, αλλά και αυθεντική λαϊκότητα. Το βλέμμα του Γιώργου Ιωάννου πάνω στα στοιχεία της καθημερινότητας δεν καθόρισε μόνο τα δικά του γραπτά, αλλά και την ελληνική λογοτεχνία. Τόσο ζωντανό ήταν αυτό το «κάτι» που έφερε στα ελληνικά γράμματα.
Σε τούτο το βιβλίο ο Ιωάννου περιγράφει με την ίδια εσωτερική ένταση συμπεριφορές της εποχής, αλλά και διαλογισμούς που του προξενούν εικόνες που εντυπώνονται μέσα του.
Ένα οδοιπορικό είναι όλο το βιβλίο: απέξω προς τα μέσα και τανάπαλιν. Σαν τις παλιές ταξιδιωτικές περιπλανήσεις, μόνο που εδώ ο χρόνος και ο τόπος αποκτούν νόημα και ουσία μέσα από τον ίδιο τον συγγραφέα. Οι εκδόσεις Κέδρος έχουν ξεκινήσει σιγά σιγά να επαναφέρουν στη ζωή τα βιβλία του Γιώργου Ιωάννου και τον ίδιο στη λογοτεχνική επικαιρότητα. Καίτοι δεν έφυγε ποτέ.
＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
