alt

Η ρητορεία και η αίσθηση του μεγαλοϊδεατισμού του είναι συχνά απωθητικές, σημειώνει ο Χρήστος Χρυσόπουλος για τον Κωστή Παλαμά.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πάει καιρός από τότε που ο Κώστας Αγοραστός μού ζήτησε να συνεισφέρω σε αυτή την πολύ ερεθιστική στήλη, αλλά κάθε φορά που ξεκινούσα να γράψω κάτι, δεν μπορούσα να καταλήξω σε σαφή συμπεράσματα. 

Το πρόβλημα δεν ήταν βεβαίως ότι μου άρεσαν όλα τα έργα της παγκόσμιας κλασικής λογοτεχνίας. Υπήρχαν αρκετά που «δεν μου πήγαιναν». Εντούτοις –ακόμα και εκείνα τα βιβλία που θα κατέτασσα στη λίστα της απαρέσκειας– δεν συνεπαγόταν απαραιτήτως ότι δεν τα εκτιμούσα, έστω για συγκεκριμένα επιμέρους στοιχεία τους. Υπάρχουν έργα της κλασικής λογοτεχνίας, τα οποία εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε ως σημαντικά στην ιστορία της λογοτεχνίας, ακόμη και αν σήμερα δεν μπορούμε να τα διαβάσουμε με ικανοποίηση.

Επιπροσθέτως, δεν μπορούσα να αποφασίσω τι σημαίνει «μου αρέσει» ή «διαβάζω με ικανοποίηση». Το κριτήριο διαμορφώνεται ανάλογα με την εκάστοτε περίπτωση. Τα βιβλία είναι έργα μοναδικά, συνεπώς και η απόλαυση που αντλούμε από αυτά διαφέρει από το ένα στο άλλο. Συχνά μάλιστα με απολύτως απρόβλεπτο τρόπο. Όπως λ.χ. συνέβη με κάποια βιβλία που διάβασα τους δυο χειμώνες της στρατιωτικής μου θητείας σε ένα νησί του Ανατολικού Αιγαίου. Σήμερα, κάμποσα χρόνια αργότερα, μάλλον δεν θα μου έλεγαν πολλά πράγματα.

Αλλά και τα κίνητρα πολλές φορές αλλάζουν. Ένας συγγραφέας καταλήγει να διαβάζει διαφορετικά απ’ ό,τι διάβαζε όταν ήταν αποκλειστικά λάτρης της λογοτεχνίας. Η ιδιοτέλεια ενός αναγνώστη-δημιουργού μπορεί να αποδεχτεί και έργα ελάσσονα. Όπως μπορεί και να στρέψει τα νώτα σε έργα εγνωσμένης αξίας.

Αποφάσισα λοιπόν ότι, για τους σκοπούς αυτού του κειμένου, ένα έργο που «δεν μ’ αρέσει» θα ήταν ένα έργο που με κανέναν τρόπο δεν θα άντεχα να το διαβάσω ως την τελευταία του σελίδα

Αποφάσισα λοιπόν ότι, για τους σκοπούς αυτού του κειμένου, ένα έργο που «δεν μ’ αρέσει» θα ήταν ένα έργο που με κανέναν τρόπο δεν θα άντεχα να το διαβάσω ως την τελευταία του σελίδα. Ένα βιβλίο που θα μου «έπεφτε από τα χέρια». Κι αυτό το ζήτημα να λυνόταν όμως, έπρεπε να αποφασίσω ποιες παράμετροι θα όριζαν το κλασικό λογοτεχνικό έργο.

Έκανα έναν ακόμη συμβιβασμό: μια και μιλάμε για κλασική λογοτεχνία, δέχτηκα τον ορισμό του Sainte-Beuve: «Η έννοια του κλασικού είναι συνυφασμένη με τα στοιχεία της συνέχειας, της ανθεκτικότητας και της παράδοσης».

Δεν με ενδιέφερε, πάντως, να μιλήσω για κάποιο έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Αυτό θα ήταν πιο εύκολο. Αλλά τι νόημα θα είχε να πει κανείς ότι δεν μπορεί πλέον να διαβάσει τη «Νανά» ή έστω και κάποιο από τα ιδρυτικά έργα του μοντερνισμού (μιας εξίσου εμπεδωμένης πλέον παράδοσης), όπως λ.χ. ο «Οδυσσέας»; Το ενδιαφέρον μου στρεφόταν στη νεοελληνική λογοτεχνία και ειδικά στην πεζογραφία.

Το νεοελληνικό πεζογράφημα που έψαχνα θα έπρεπε να έχει αξιολογηθεί κατά γενική ομολογία πολύ ψηλά, να έχει αντέξει στον χρόνο, να έχει ασκήσει επιρροή στην εποχή του, να έχει αφήσει επιγόνους, να συνομιλεί με την παρακαταθήκη και να μη μου αρέσει. Αυτό το τελευταίο, βεβαίως, ήταν το λιγότερο, γιατί το βασικό πρόβλημα ήταν να εντοπίσω ένα κλασικό νεοελληνικό πεζογραφικό έργο.

Τότε ήταν που αποκαλύφθηκε το πιο ενδιαφέρον εύρημα αυτής της μικρής αναγνωστικής άσκησης. Αναγκάστηκα να παραδεχτώ κάτι που με εξόργιζε κάθε φορά που το άκουγα (συνήθως από φίλους ποιητές): η νεοελληνική πεζογραφία μάλλον δεν έχει καταφέρει να οικοδομήσει έναν κανόνα εξίσου ισχυρό με εκείνον της νεοελληνικής ποίησης.

Τα αριστουργήματα της νεοελληνικής πεζογραφίας προέρχονταν από συγγραφείς που αποτελούσαν μάλλον μοναδικές περιπτώσεις και δύσκολα θα τα κατέτασσε κανείς στα κλασικά, μια και δεν άφησαν επαρκείς επιγόνους ούτε είχαν σημαντικούς εντόπιους προδρόμους (όπως λ.χ. το έργο του Ροΐδη, του Βιζυηνού, του Παπαδιαμάντη ή μεμονωμένα έργα, όπως «Το κιβώτιο» του Αλεξάνδρου ή «Το σπίτι μου» της Μέλπως Αξιώτη, κ.ά.). Και βεβαίως μου άρεσαν όλα. Κανένα δεν θα παρατούσα στη μέση.

Κάποια άλλα δημοφιλή έργα, μολονότι πληρούσαν τις προϋποθέσεις της συνέχειας και της παράδοσης, δεν είχαν την ανάλογη αξία (λ.χ. το έργο του Ξενόπουλου, του Παπαντωνίου ή του Καρκαβίτσα).

Εν ολίγοις, τα περισσότερα πεζογραφήματα δεν θα μπορούσα να τα εξετάσω είτε επειδή μου άρεσαν, είτε επειδή δεν έφταναν στο ύψος του κλασικού, είτε και για τους δυο λόγους μαζί (λ.χ. το εξαιρετικό κατά τ’ άλλα έργο του Καχτίτση ή του Τσίρκα, κ.ά.). Φυσικά, δεν υπήρχε λόγος να αναφερθεί κανείς σε συγγραφείς που έχουν ουσιαστικά ξεπεραστεί (όπως λ.χ. ο Καλλιγάς, ο Ξένος, ο Μωραϊτίδης κ.ά.).

palamas-spiti300Να, λοιπόν, που τελικά ο πεζογραφικός κανόνας με δυσκόλεψε. Περνώντας όμως (πεζός όπως πάντα) από την οδό Περιάνδρου, βρέθηκα μπροστά σε ένα ερειπωμένο σπίτι που γνώριζα καλά. 

Ευτυχώς υπήρξε και ο Παλαμάς! 

«Εθνικός ποιητής» βεβαίως. Ναι, αλλά έγραψε και πεζογραφία και θέατρο και κριτική. Συμβιβασμός, θα μου πείτε, αφού κέρδισε τη θέση του στον κανόνα ως ποιητής. Σωστά, αλλά ο Παλαμάς αποτελεί ό,τι εγγύτερο θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε στην έννοια του κλασικού για την ελληνική λογοτεχνία.

Επί μισόν αιώνα ο Παλαμάς αποτέλεσε τον αδιαφιλονίκητο ηγέτη του ελληνικού λογοτεχνικού κόσμου. Μέσα από τις εκατοντάδες σελίδες του, αλλά και την εν γένει δραστηριότητά του, διεκδίκησε με επιτυχία τον ρόλο του ποιητή-βάρδου-εθνικού ταγού, δημιουργώντας μια γλώσσα έντονα ρητορική και συχνά υψηλόφωνη. Βασισμένος στη λαϊκή παράδοση, αλλά και σε παλαιότερους ποιητές –ιδίως στον Κάλβο–, εκπληρώνει σχεδόν παραδειγματικά και τον τρίτο όρο του Sainte-Beuve για λογοτεχνική συνέχεια, αφού άφησε πίσω του πλειάδα μετα-παλαμικών ακολούθων (αλλά και επηρέασε και μεταγενέστερους ποιητές, όπως ο Σικελιανός και ο Σεφέρης). Το έργο του έχει εντυπωσιακό εύρος και εισήγαγε στην ελληνική λογοτεχνική επικράτεια πολλά στοιχεία από την ευρωπαϊκή σκέψη της εποχής του. Ιδού λοιπόν έργο κλασικό.

altΤι είναι, λοιπόν, αυτό που ενοχλεί σήμερα στον Παλαμά; Η ρητορεία και η αίσθηση του μεγαλοϊδεατισμού του είναι συχνά απωθητικές. Όσο κι αν κατανοεί κανείς την ιστορική θέση της ποιητικής του, καθώς διαβάζουμε, οι Παλαμικές σελίδες ολοένα βαραίνουν. Ο λυρισμός του σταδιακά προκαλεί κορεσμό. Η έκταση και η ανισότητα του έργου του δρουν αποθαρρυντικά. Η κατηγορηματικότητα κάποιων από τις απόψεις του έχει ξεπεραστεί.

Ίσως, όπως λέει ο Μίλαν Κούντερα στη «Συνάντηση», ο Παλαμάς να συγκαταλέγεται σε εκείνες τις εξέχουσες περιπτώσεις όπου θυμόμαστε τη μορφή ενός συγγραφέα περισσότερο από το ίδιο το έργο του.

Κλασικός λοιπόν; Αδιαμφισβήτητα.

Μου αρέσει; Τις περισσότερες φορές κουράζομαι προτού φτάσω στην τελευταία σελίδα.

*Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΡΥΣΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Θοδωρής Ρακόπουλος: «Δεν με ενδιαφέρει ο Γκίνσμπεργκ (πια)»

Θοδωρής Ρακόπουλος: «Δεν με ενδιαφέρει ο Γκίνσμπεργκ (πια)»

Ο ποιητής Θοδωρής Ρακόπουλος, για τον αδίκως μνημονευόμενο και υπερεκτιμημένο Άλλεν Γκίνσμπεργκ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Καλβίνο είχε δίκιο όταν έλεγε πως τους κλασσικούς δεν τους διαβάζουμε αλλά τους ξαναδιαβάζουμε. Ενίοτε, βέβαια ορισμένους δεν...

Μένης Κουμανταρέας: «Ζούμε μέσα σε αντιθέσεις και μέσα απ’ αυτές ολοκληρωνόμαστε»

Μένης Κουμανταρέας: «Ζούμε μέσα σε αντιθέσεις και μέσα απ’ αυτές ολοκληρωνόμαστε»

Περί σπουδαιότητας και αρεσκείας γράφει ο Μένης Κουμανταρέας ισορροπώντας ανάμεσα στην εξομολογητική διάθεση και το παιχνίδι με τα βιβλία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι ψέμα πως έχω διαβάσει κάποιο σπου...

Χρήστος Αστερίου: «Ερωτογράφημα γεμάτο λεκτικές πιρουέτες»

Χρήστος Αστερίου: «Ερωτογράφημα γεμάτο λεκτικές πιρουέτες»

Ο Χρήστος Αστερίου για το μυθιστόρημα "Laura" του Cristóbal Garrido, με αφορμή την όψιμη ανακάλυψή του από την ισπανική κριτική.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σ’ ένα από τα πρώτα μου ταξίδια στη Σαλαμάνκα, πριν ακριβώς είκοσι τρία χρόνια, ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

«Θέτις και Αηδών» της Φοίβης Γιαννίση (κριτική)

Για την ποιητική σύνθεση της Φοίβης Γιαννίση «Θέτις και Αηδών – Χιμαιρικό ποίημα» (εκδ. Καστανιώτη).

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή ...

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Αλεξάνδρα Δεληγιώργη: «Την τύχη των βιβλίων σήμερα την επικαθορίζει η δύναμη των εκδοτών»

Μια συζήτηση με την Αλεξάνδρα Δεληγιώργη με αφορμή την επανακυκλοφορία του βιβλίου της «Το κόκκινο της φωτιάς – Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας» (εκδ. Αρμός).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Μικρό εγχειρίδιο λογοτεχνίας», είναι ο υπότιτλος του βιβλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ