alt

Η ρητορεία και η αίσθηση του μεγαλοϊδεατισμού του είναι συχνά απωθητικές, σημειώνει ο Χρήστος Χρυσόπουλος για τον Κωστή Παλαμά.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πάει καιρός από τότε που ο Κώστας Αγοραστός μού ζήτησε να συνεισφέρω σε αυτή την πολύ ερεθιστική στήλη, αλλά κάθε φορά που ξεκινούσα να γράψω κάτι, δεν μπορούσα να καταλήξω σε σαφή συμπεράσματα. 

Το πρόβλημα δεν ήταν βεβαίως ότι μου άρεσαν όλα τα έργα της παγκόσμιας κλασικής λογοτεχνίας. Υπήρχαν αρκετά που «δεν μου πήγαιναν». Εντούτοις –ακόμα και εκείνα τα βιβλία που θα κατέτασσα στη λίστα της απαρέσκειας– δεν συνεπαγόταν απαραιτήτως ότι δεν τα εκτιμούσα, έστω για συγκεκριμένα επιμέρους στοιχεία τους. Υπάρχουν έργα της κλασικής λογοτεχνίας, τα οποία εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε ως σημαντικά στην ιστορία της λογοτεχνίας, ακόμη και αν σήμερα δεν μπορούμε να τα διαβάσουμε με ικανοποίηση.

Επιπροσθέτως, δεν μπορούσα να αποφασίσω τι σημαίνει «μου αρέσει» ή «διαβάζω με ικανοποίηση». Το κριτήριο διαμορφώνεται ανάλογα με την εκάστοτε περίπτωση. Τα βιβλία είναι έργα μοναδικά, συνεπώς και η απόλαυση που αντλούμε από αυτά διαφέρει από το ένα στο άλλο. Συχνά μάλιστα με απολύτως απρόβλεπτο τρόπο. Όπως λ.χ. συνέβη με κάποια βιβλία που διάβασα τους δυο χειμώνες της στρατιωτικής μου θητείας σε ένα νησί του Ανατολικού Αιγαίου. Σήμερα, κάμποσα χρόνια αργότερα, μάλλον δεν θα μου έλεγαν πολλά πράγματα.

Αλλά και τα κίνητρα πολλές φορές αλλάζουν. Ένας συγγραφέας καταλήγει να διαβάζει διαφορετικά απ’ ό,τι διάβαζε όταν ήταν αποκλειστικά λάτρης της λογοτεχνίας. Η ιδιοτέλεια ενός αναγνώστη-δημιουργού μπορεί να αποδεχτεί και έργα ελάσσονα. Όπως μπορεί και να στρέψει τα νώτα σε έργα εγνωσμένης αξίας.

Αποφάσισα λοιπόν ότι, για τους σκοπούς αυτού του κειμένου, ένα έργο που «δεν μ’ αρέσει» θα ήταν ένα έργο που με κανέναν τρόπο δεν θα άντεχα να το διαβάσω ως την τελευταία του σελίδα

Αποφάσισα λοιπόν ότι, για τους σκοπούς αυτού του κειμένου, ένα έργο που «δεν μ’ αρέσει» θα ήταν ένα έργο που με κανέναν τρόπο δεν θα άντεχα να το διαβάσω ως την τελευταία του σελίδα. Ένα βιβλίο που θα μου «έπεφτε από τα χέρια». Κι αυτό το ζήτημα να λυνόταν όμως, έπρεπε να αποφασίσω ποιες παράμετροι θα όριζαν το κλασικό λογοτεχνικό έργο.

Έκανα έναν ακόμη συμβιβασμό: μια και μιλάμε για κλασική λογοτεχνία, δέχτηκα τον ορισμό του Sainte-Beuve: «Η έννοια του κλασικού είναι συνυφασμένη με τα στοιχεία της συνέχειας, της ανθεκτικότητας και της παράδοσης».

Δεν με ενδιέφερε, πάντως, να μιλήσω για κάποιο έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Αυτό θα ήταν πιο εύκολο. Αλλά τι νόημα θα είχε να πει κανείς ότι δεν μπορεί πλέον να διαβάσει τη «Νανά» ή έστω και κάποιο από τα ιδρυτικά έργα του μοντερνισμού (μιας εξίσου εμπεδωμένης πλέον παράδοσης), όπως λ.χ. ο «Οδυσσέας»; Το ενδιαφέρον μου στρεφόταν στη νεοελληνική λογοτεχνία και ειδικά στην πεζογραφία.

Το νεοελληνικό πεζογράφημα που έψαχνα θα έπρεπε να έχει αξιολογηθεί κατά γενική ομολογία πολύ ψηλά, να έχει αντέξει στον χρόνο, να έχει ασκήσει επιρροή στην εποχή του, να έχει αφήσει επιγόνους, να συνομιλεί με την παρακαταθήκη και να μη μου αρέσει. Αυτό το τελευταίο, βεβαίως, ήταν το λιγότερο, γιατί το βασικό πρόβλημα ήταν να εντοπίσω ένα κλασικό νεοελληνικό πεζογραφικό έργο.

Τότε ήταν που αποκαλύφθηκε το πιο ενδιαφέρον εύρημα αυτής της μικρής αναγνωστικής άσκησης. Αναγκάστηκα να παραδεχτώ κάτι που με εξόργιζε κάθε φορά που το άκουγα (συνήθως από φίλους ποιητές): η νεοελληνική πεζογραφία μάλλον δεν έχει καταφέρει να οικοδομήσει έναν κανόνα εξίσου ισχυρό με εκείνον της νεοελληνικής ποίησης.

Τα αριστουργήματα της νεοελληνικής πεζογραφίας προέρχονταν από συγγραφείς που αποτελούσαν μάλλον μοναδικές περιπτώσεις και δύσκολα θα τα κατέτασσε κανείς στα κλασικά, μια και δεν άφησαν επαρκείς επιγόνους ούτε είχαν σημαντικούς εντόπιους προδρόμους (όπως λ.χ. το έργο του Ροΐδη, του Βιζυηνού, του Παπαδιαμάντη ή μεμονωμένα έργα, όπως «Το κιβώτιο» του Αλεξάνδρου ή «Το σπίτι μου» της Μέλπως Αξιώτη, κ.ά.). Και βεβαίως μου άρεσαν όλα. Κανένα δεν θα παρατούσα στη μέση.

Κάποια άλλα δημοφιλή έργα, μολονότι πληρούσαν τις προϋποθέσεις της συνέχειας και της παράδοσης, δεν είχαν την ανάλογη αξία (λ.χ. το έργο του Ξενόπουλου, του Παπαντωνίου ή του Καρκαβίτσα).

Εν ολίγοις, τα περισσότερα πεζογραφήματα δεν θα μπορούσα να τα εξετάσω είτε επειδή μου άρεσαν, είτε επειδή δεν έφταναν στο ύψος του κλασικού, είτε και για τους δυο λόγους μαζί (λ.χ. το εξαιρετικό κατά τ’ άλλα έργο του Καχτίτση ή του Τσίρκα, κ.ά.). Φυσικά, δεν υπήρχε λόγος να αναφερθεί κανείς σε συγγραφείς που έχουν ουσιαστικά ξεπεραστεί (όπως λ.χ. ο Καλλιγάς, ο Ξένος, ο Μωραϊτίδης κ.ά.).

palamas-spiti300Να, λοιπόν, που τελικά ο πεζογραφικός κανόνας με δυσκόλεψε. Περνώντας όμως (πεζός όπως πάντα) από την οδό Περιάνδρου, βρέθηκα μπροστά σε ένα ερειπωμένο σπίτι που γνώριζα καλά. 

Ευτυχώς υπήρξε και ο Παλαμάς! 

«Εθνικός ποιητής» βεβαίως. Ναι, αλλά έγραψε και πεζογραφία και θέατρο και κριτική. Συμβιβασμός, θα μου πείτε, αφού κέρδισε τη θέση του στον κανόνα ως ποιητής. Σωστά, αλλά ο Παλαμάς αποτελεί ό,τι εγγύτερο θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε στην έννοια του κλασικού για την ελληνική λογοτεχνία.

Επί μισόν αιώνα ο Παλαμάς αποτέλεσε τον αδιαφιλονίκητο ηγέτη του ελληνικού λογοτεχνικού κόσμου. Μέσα από τις εκατοντάδες σελίδες του, αλλά και την εν γένει δραστηριότητά του, διεκδίκησε με επιτυχία τον ρόλο του ποιητή-βάρδου-εθνικού ταγού, δημιουργώντας μια γλώσσα έντονα ρητορική και συχνά υψηλόφωνη. Βασισμένος στη λαϊκή παράδοση, αλλά και σε παλαιότερους ποιητές –ιδίως στον Κάλβο–, εκπληρώνει σχεδόν παραδειγματικά και τον τρίτο όρο του Sainte-Beuve για λογοτεχνική συνέχεια, αφού άφησε πίσω του πλειάδα μετα-παλαμικών ακολούθων (αλλά και επηρέασε και μεταγενέστερους ποιητές, όπως ο Σικελιανός και ο Σεφέρης). Το έργο του έχει εντυπωσιακό εύρος και εισήγαγε στην ελληνική λογοτεχνική επικράτεια πολλά στοιχεία από την ευρωπαϊκή σκέψη της εποχής του. Ιδού λοιπόν έργο κλασικό.

altΤι είναι, λοιπόν, αυτό που ενοχλεί σήμερα στον Παλαμά; Η ρητορεία και η αίσθηση του μεγαλοϊδεατισμού του είναι συχνά απωθητικές. Όσο κι αν κατανοεί κανείς την ιστορική θέση της ποιητικής του, καθώς διαβάζουμε, οι Παλαμικές σελίδες ολοένα βαραίνουν. Ο λυρισμός του σταδιακά προκαλεί κορεσμό. Η έκταση και η ανισότητα του έργου του δρουν αποθαρρυντικά. Η κατηγορηματικότητα κάποιων από τις απόψεις του έχει ξεπεραστεί.

Ίσως, όπως λέει ο Μίλαν Κούντερα στη «Συνάντηση», ο Παλαμάς να συγκαταλέγεται σε εκείνες τις εξέχουσες περιπτώσεις όπου θυμόμαστε τη μορφή ενός συγγραφέα περισσότερο από το ίδιο το έργο του.

Κλασικός λοιπόν; Αδιαμφισβήτητα.

Μου αρέσει; Τις περισσότερες φορές κουράζομαι προτού φτάσω στην τελευταία σελίδα.

*Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΧΡΥΣΟΠΟΥΛΟΣ είναι συγγραφέας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Θοδωρής Ρακόπουλος: «Δεν με ενδιαφέρει ο Γκίνσμπεργκ (πια)»

Θοδωρής Ρακόπουλος: «Δεν με ενδιαφέρει ο Γκίνσμπεργκ (πια)»

Ο ποιητής Θοδωρής Ρακόπουλος, για τον αδίκως μνημονευόμενο και υπερεκτιμημένο Άλλεν Γκίνσμπεργκ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Καλβίνο είχε δίκιο όταν έλεγε πως τους κλασσικούς δεν τους διαβάζουμε αλλά τους ξαναδιαβάζουμε. Ενίοτε, βέβαια ορισμένους δεν...

Μένης Κουμανταρέας: «Ζούμε μέσα σε αντιθέσεις και μέσα απ’ αυτές ολοκληρωνόμαστε»

Μένης Κουμανταρέας: «Ζούμε μέσα σε αντιθέσεις και μέσα απ’ αυτές ολοκληρωνόμαστε»

Περί σπουδαιότητας και αρεσκείας γράφει ο Μένης Κουμανταρέας ισορροπώντας ανάμεσα στην εξομολογητική διάθεση και το παιχνίδι με τα βιβλία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι ψέμα πως έχω διαβάσει κάποιο σπου...

Χρήστος Αστερίου: «Ερωτογράφημα γεμάτο λεκτικές πιρουέτες»

Χρήστος Αστερίου: «Ερωτογράφημα γεμάτο λεκτικές πιρουέτες»

Ο Χρήστος Αστερίου για το μυθιστόρημα "Laura" του Cristóbal Garrido, με αφορμή την όψιμη ανακάλυψή του από την ισπανική κριτική.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σ’ ένα από τα πρώτα μου ταξίδια στη Σαλαμάνκα, πριν ακριβώς είκοσι τρία χρόνια, ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Διαβάζοντας με τον Μάριο Κρητικόπουλο

Πρόσωπα από τον χώρο των τεχνών, των ιδέων και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Μάριος Κρητικόπουλος.

Επιμέλεια: Book Press 

...
H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

H «Κάρι» του Στίβεν Κινγκ σε σπέσιαλ κινηματογραφική προβολή

Η προβολή της καλτ ταινίας του Μπράιαν Ντε Πάλμα, που στηρίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του «Βασιλιά» Στίβεν Κινγκ, θα γίνει στον κινηματογράφο Δαναό την Παρασκευή, 19 Απριλίου (9.45 μ.μ.)

Επιμέλεια: Book Press

Είναι από τα βιβλία που δεν ξεχνάς εύκολ...

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Συγγραφείς μποϊκοτάρουν το PEN America για τη χλιαρή στάση του στον πόλεμο στη Γάζα – μεταξύ αυτών η Ναόμι Κλάιν

Αρκετοί συγγραφείς και ποιητές ζήτησαν να αποσυρθούν οι υποψηφιότητές τους από βραβεία που αναμένεται να δώσει η PEN America το επόμενο διάστημα θεωρώντας πως δεν έχει πάρει θέση για όσα συμβαίνουν στη Γάζα. Κεντρική εικόνα: η συγγραφέας και ποιήτρια Camonghne Felix, η οποία είναι μεταξύ των διαμαρτυρόμενων.&nb...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

«Κάτι σαν αγάπη» του Πολυχρόνη Κουτσάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα του Πολυχρόνη Κουτσάκη «Κάτι σαν αγάπη – Μια υπόθεση για τον Γιώργο Δάντη», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ιφιγένει...

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

«Επίνοια» του Κωνσταντίνου Γεωργάτου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γεωργάτου «Επίνοια – Φιλοσοφικοί στοχασμοί», η οποία κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Αν Έχεις

Αν έχεις υγεία, ζεις σε ε...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Επιστήμη, φιλοσοφία, τέχνες, βιογραφίες, λογοτεχνία: Οι εκδόσεις Ροπή μέσα από 5 βιβλία τους

Με έδρα τη Θεσσαλονίκη, οι εκδόσεις Ροπή επιδιώκουν μέσω των βιβλίων τους την αλληλεπίδραση των θετικών επιστημών με άλλα γνωστικά πεδία, δίχως διάθεση να απευθύνονται μόνο σε ειδικούς και «γνώστες». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Aπό τον Γκάμπορ Μάτε έως τον Όσσο: 5 βιβλία για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή

Πέντε βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα μάς δείχνουν τον δρόμο για μια πιο υγιή και ισορροπημένη ζωή, μέσα από δεδομένα που προέκυψαν από σημαντικές επιστημονικές έρευνες των τελευταίων ετών και από πολύτιμα αποστάγματα πνευματικής εμβάθυνσης. 

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

...
Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Πέντε αριστουργήματα κλασικής πεζογραφίας που αναμένονται τις επόμενες μέρες

Και τα πέντε έχουν χαρακτηριστεί αριστουργήματα τόσο στην εποχή τους και στις συνθήκες που γράφτηκαν όσο και με σημερινά κριτήρια. Θα βρίσκονται στα ράφια των βιβλιοπωλείων τις επόμενες μέρες.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Marquis De Sade «Οι Εκα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ