alt

Για το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ρίτσαρντ Φορντ «Μεταξύ τους» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη γράφει η μεταφράστριά του Αθηνά Δημητριάδου. 

Της Αθηνάς Δημητριάδου

Στο τέλος αυτού του μικρού βιβλίου με τις αναμνήσεις από τους γονείς του ο Ρίτσαρντ Φορντ ευχαριστεί όλους εκείνους που τον εφοδίασαν με τα απαραίτητα πρότυπα για τη συγγραφή του. Ιδιαίτερη μνεία κάνει στη Γιουντόρα Γουέλτυ, τη μεγάλη Αμερικανίδα συγγραφέα, με της οποίας το κομβικό έργο έχει ασχοληθεί σε βάθος. Η Γουέλτυ έχει γράψει πολλά για τους γονείς της και τη διαπαιδαγώγηση που έλαβε η ίδια και τα δύο αδέλφια της. Τα κείμενά της γι’ αυτούς είναι γλαφυρότατα και λεπτομερέστατα ως προς την αποτύπωση της καθημερινότητας, δεδομένου ότι η παράθεση αυτών των λεπτομερειών συνεισφέρει σε μεγάλο βαθμό στην ψυχογράφηση των προσώπων, και είναι, ως εκ τούτου, συνυφασμένη με τη συγγραφή κάθε λογής απομνημονευμάτων.

Ο πατέρας του πέθανε το 1960, όταν ο συγγραφέας ήταν δεκάξι χρόνων, η μητέρα του το 1981. Παρότι ο θάνατος του πατέρα του προηγήθηκε, το κείμενο που τον αφορά γράφτηκε πρόσφατα, ενώ το κείμενο για τη μητέρα του γράφτηκε λίγο καιρό μετά τον θάνατό της.

Υπό την ευρεία έννοια, στα απομνημονεύματα εντάσσεται και τούτο το βιβλίο. Γράφοντας όμως για τους γονείς του ο Φορντ δεν ακολουθεί την πεπατημένη. Κατ’ αρχάς, χωρίζει το μικρό αυτό αυτοβιογραφικό βιβλίο σε δύο μέρη, ένα για τον πατέρα του και ένα για τη μητέρα του. Το πρώτο παράδοξο είναι ότι τα δύο κείμενα γράφτηκαν με διαφορά τριάντα ετών: ο πατέρας του πέθανε το 1960, όταν ο συγγραφέας ήταν δεκάξι χρόνων, η μητέρα του το 1981. Παρότι ο θάνατος του πατέρα του προηγήθηκε, το κείμενο που τον αφορά γράφτηκε πρόσφατα, ενώ το κείμενο για τη μητέρα του γράφτηκε λίγο καιρό μετά τον θάνατό της. Να διακινδυνεύσω μια υπόθεση: Ο δεσμός με τη μητέρα ήταν σαφώς πιο μακρόχρονος και πιο άμεσος, δομήθηκε πάνω σε μια μακρά παρουσία και συνύπαρξηΗ ανάγκη να καταγραφεί –εν μέρει κάτι σαν λύτρωση– ήταν πιεστική. Ο δεσμός με τον πατέρα ήταν πιο σύντομος, πιο περίπλοκος, πιο πολύ απουσία απ’ ό,τι παρουσία, (κι ας λέει ο Τζόυς ότι η καλύτερη παρουσία είναι η απουσία) και το τέλος του ήταν πολύ πιο απρόσμενο. Όλα αυτά συνηγορούν σε μια πιο δύσκολη αφομοίωση της απώλειας. Επαναλαμβάνω ότι για υποθέσεις πρόκειται, που ως ένα βαθμό υπαγορεύονται και από ευδιάκριτες υφολογικές διαφορές ανάμεσα στα δύο κείμενα. 

Ένα βιβλίο απομνημονευμάτων που δεν ακολουθεί την πεπατημένη

Και τα δύο μέρη, πολύ περισσότερο, βέβαια, αυτό του πατέρα, ως το πιο όψιμο, τα γράφει ένας συγγραφέας ήδη ώριμος ηλικιακά και συγγραφικά, άρα με ξεκάθαρη θέση του τι θα γράψει και πώς. Ευθύς εξαρχής σπεύδει να ενημερώσει τον αναγνώστη, «Γράφοντας αυτά τα δύο κείμενα –με τριάντα χρόνια απόσταση το ένα από το άλλο– άφησα σκόπιμα μερικές αντιφάσεις που υπάρχουν μεταξύ τους και αντιμετώπισα ανεκτικά την τάση μου να αναδιαμορφώνω ορισμένα γεγονότα». Ως προειδοποίηση, αν μη τι άλλο, θαρραλέα: γράφω ό,τι θυμάμαι, όπως το θυμάμαι.

altΝα την λοιπόν αυτή η πρώτη και τόσο καίρια για τον αναγνώστη προειδοποίηση: ας μην περιμένει τη συνηθισμένη καταγραφή παιδικών και εφηβικών αναμνήσεων. Γραμμική οπωσδήποτε αλλά καθόλου συνηθισμένη. Αναπόφευκτη, βέβαια, η ελεγχόμενη συγκίνηση, που διατρέχει όλο το βιβλίο. Προχωρώντας όμως, ο αναγνώστης θα αιφνιδιαστεί από την πληθώρα των υποθέσεων, λες και ελάχιστα είναι τα γεγονότα που θεωρούνται οριστικά. Φράσεις του τύπου «Να είχε άραγε...;», «Δεν θυμάμαι, βέβαια…», «Τι θα μπορούσα να σκέφτομαι…;» επανέρχονται με μεγάλη συχνότητα. Εκεί που η Γουέλτυ περιγράφει με φωτογραφική λεπτομέρεια όλες τις παιδικές και εφηβικές της αναμνήσεις, οι αναμνήσεις του Φορντ περιβάλλονται από μια αχλή, κλείνουν με ένα ερωτηματικό, με ένα «δεν το ξέρω».

Δεν το ξέρει και αποφεύγει σκοπίμως να στήσει με υποθέσεις ένα σκηνικό το οποίο ως παιδί δεν τον αφορούσε ή στο οποίο οι μεγάλοι φρόντιζαν να μην τον αφήνουν να συμμετέχει. Ο Φορντ δίνει εμμέσως εδώ ένα «Πορτραίτο του συγγραφέα σε ώριμη ηλικία» και αυτήν ακριβώς τη ματιά καταθέτει. Δεν καταθέτει τη μνήμη αλλά την αναχώρηση της μνήμης. Επ’ αυτού υπάρχει μία αναμφισβήτητη ένδειξη, αν όχι απόδειξη: Στην προμετωπίδα του δεύτερου μέρους γράφει, «My mother, In Memory». Όχι In Memoriam, όπως θα περίμενε κανείς, όχι «Στη μνήμη της» (όπως κακώς έχει επικρατήσει να μεταφράζεται η λατινική εκδοχή) αλλά «Στη μνήμη», όπως την θυμάμαι, μας ενημερώνει. Πρόθεσή του δεν είναι να οικοδομήσει ένα παρελθόν πάνω σε θραύσματα επαυξημένα με τις δικές του μνήμες, τις εικασίες και τα συμπεράσματα αλλά να καταγράψει όποιο γεγονός έχει απομείνει στη μνήμη ενός ανθρώπου προχωρημένης ήδη ηλικίας από τους δύο ανθρώπους, τους τόσο διαφορετικούς μεταξύ τους, που έζησαν «μεταξύ τους». Και  που σ’ αυτόν τον χώρο, τον οποίο οριοθέτησαν αρχικά για τους δυο τους, κάποια στιγμή, αρκετά αργά στη ζωή τους με τα τότε δεδομένα, περιέλαβαν κι εκείνον.

Η καθημερινότητα σε δεύτερο πλάνο

Έτσι όπως αναπτύσσεται το βιβλίο, πολλές από τις λεπτομέρειες της καθημερινότητας είτε μένουν απέξω είτε αναφέρονται επιτροχάδην. Η έμφαση δίνεται στο ιδιότυπο «μεταξύ τους» και πώς μέσα από τα μάτια ενός παιδιού δομείται η έννοια της παρουσίας και της απουσίας, τις οποίες τελικά ανασύρει κάποτε και περιγράφει, με τα αναπόφευκτα κενά της μνήμης ο ενήλικος.  

Οπότε η έννοια της παρουσίας αναπτύσσεται μέσα σε μια ασάφεια, την ασάφεια με την οποία ανακαλούμε τα γεγονότα της παιδικής ηλικίας, όσο απομακρυνόμαστε απ’ αυτά. Κατά πάσα πιθανότητα υπάρχει ένας ακόμη λόγος γι’ αυτή την επιλογή: ο Φορντ προτιμά να μιλήσει για την αύρα των γονιών του, και όχι τόσο για τα αμέτρητα ελάσσονα γεγονότα της ζωής τους. Μιλάει, βέβαια, για τα μείζονα, ειδικά για τα μείζονα στα οποία ήταν παρών. Και εκφέρει γνώμη, πάντα μετρημένα, γιατί πώς να θυμάται τι γνώμη είχε για κάτι πριν από καμιά πενηνταριά χρόνια, τότε που ήταν ένα φαινομενικά καλόβολο πιτσιρίκι.

Η αποτύπωση της αύρας των γονιών του είναι αυτό που κυρίως τον ενδιαφέρει σ’ αυτό το ιδιόμορφο βιβλίο, διότι απεικονίζει όσο τίποτε άλλο τόσο τους χαρακτήρες τους όσο και την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία μεγάλωσε ο ίδιος: ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που ζούσαν για το σήμερα, για τον επιούσιο, και που το επέκεινα δεν τους ενδιέφερε σχεδόν καθόλου.

Η αποτύπωση της αύρας των γονιών του είναι αυτό που κυρίως τον ενδιαφέρει σ’ αυτό το ιδιόμορφο βιβλίο, διότι απεικονίζει όσο τίποτε άλλο τόσο τους χαρακτήρες τους όσο και την ατμόσφαιρα μέσα στην οποία μεγάλωσε ο ίδιος: ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που ζούσαν για το σήμερα, για τον επιούσιο, και που το επέκεινα δεν τους ενδιέφερε σχεδόν καθόλου, τουλάχιστον στα τρυφερά χρόνια του συγγραφέα. Παράλληλα τον ενδιαφέρει να σκιαγραφήσει την εποχή της ανοικοδόμησης αμέσως μετά τον πόλεμο, όπου οι περισσότεροι περνούν όπως-όπως αλλά, σε γενικές γραμμές, περνούν καλά και δεν πολυσκέφτονται το αύριο. Δεν είναι, νομίζω, τυχαίο το ότι εκτός από την Γουέλτυ ο Φορντ αναφέρεται στον Τσέχωφ: τον συγγραφέα που οι ήρωές του, παγιδευμένοι στο επέκεινα, αδυνατούν να ζήσουν μια ανεκτή καθημερινότητα. 

Πατέρας, ο επισκέπτης του σαββατοκύριακου

Αντίθετα οι γονείς του Φορντ έζησαν κάτι παραπάνω από μια ανεκτή ζωή, με τα πάνω της και τα κάτω της, με το συνεχές πήγαινε-έλα του πλασιέ πατέρα, του «επισκέπτη τους τα Σαββατοκύριακα», όπως τον ονομάζει ο γιος του, με τις ομαδικές εξόδους τους, με τις χαρές και τις ελλείψεις και τις θλίψεις τους. Στον επίλογο ο Φορντ δηλώνει απερίφραστα ότι υπάρχουν γεγονότα τα οποία επέλεξε να μη συμπεριλάβει, όχι από διακριτικότητα ή από ευπρέπεια αλλά μόνο και μόνο επειδή την καταγραφή της ανάμνησής τους δεν την έκρινε σπουδαία, και ενδεχομένως φοβήθηκε μήπως του ανατρέψουν την ισορροπία και την οικονομία των κειμένων του.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ RICHARD FORD

alt

Ίσως θεωρηθεί περίεργο ότι τούτη η παρουσίαση μένει κυρίως στον επίλογο. Δεν είναι τυχαίο. Εκεί συνοψίζεται με ειλικρίνεια, συγκίνηση, και καθαρότητα το γιατί ο συγγραφέας αποφάσισε να κάνει τους αναγνώστες κοινωνούς της παιδικής και της εφηβικής του ηλικίας. Ο συστηματικός αναγνώστης του Φορντ θα βρει μέσα σ’ αυτό το βιβλιαράκι αρκετές εικόνες και φράσεις που θα του έχουν ίσως εντυπωθεί από τα μυθιστορήματα, κυρίως από το Κομμάτι από την καρδιά μου, το Ημέρα Ανεξαρτησίας, το Καναδάς. Αν και ο συγγραφέας υπογραμμίζει εμφατικά το πόσο φρόντιζε να μην χρησιμοποιεί τους γονείς του ως μυθιστορηματικό υλικό. Είναι όμως αναπόφευκτο, αφού ο συγγραφέας είναι πρώτα απ’ όλα παρατηρητής. 

Η παρουσίαση επιμέρους στοιχείων από τις δύο αναμνήσεις όχι απλώς δεν θα φώτιζε τον υποψήφιο αναγνώστη αλλά θα του κατέστρεφε την έκπληξη και την απόλαυση της ανάγνωσης. Θα χάνονταν δύο στοιχεία γοητευτικά: Η συνύπαρξη δύο ανθρώπων, τόσο διαφορετικών μεταξύ τους, που έζησαν «μόνοι μαζί». Και το πώς «ο τρίτος της δυάδας» φτάνει να γράφει σε ώριμη ηλικία ένα τόσο απροσδόκητο κείμενο για την ευτυχισμένη ζωή κοντά τους και για τα σπουδαία που του δίδαξαν, το ανέκκλητο της ζωής και την αυθεντική της αξία.

* Η ΑΘΗΝΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι μεταφράστρια.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές

Η Ερνό, ο Ουελμπέκ και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές

Ανάμεσα στο έργο και στις πολιτικές αντιλήψεις συχνά... «η σκιά πέφτει». Η Ανί Ερνό και ο Μισέλ Ουελμπέκ, το έργο τους, οι αντιφάσεις τους και οι πρόσφατες γαλλικές εκλογές.

Γράφει ο Παναγιώτης Γούτας

«Η άλλη κόρη»

...
«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

«Φάκελος Καραγάτση»: Πώς να διαβάζουμε τους «κλασικούς»; Υπάρχουν όρια και ποια είναι αυτά; 11 συγγραφείς καταθέτουν τη γνώμη τους

Με αφορμή την πρόσφατη δημόσια συζήτηση που προέκυψε έπειτα από (επι)κριτικό κείμενο για τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, τίθεται το ερώτημα: «Πόσο θεμιτό και χρήσιμο είναι να κρίνουμε παλιότερα κείμενα, κλασικά ή όχι, σύμφωνα με σημερινές ευαισθησίες ή απόψεις, π.χ. για τη θέση της γυναίκας ή τις έμφυλες ταυτό...

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

«Κουλτούρα της ακύρωσης» και πατριαρχία στη λογοτεχνία – σκέψεις με αφορμή τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση

Σκέψεις για την Κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) και την πατριαρχία στη λογοτεχνία, με αφορμή την έντονη συζήτηση για τον σεξισμό στη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Καλοκαίρι 2024: Γκουρογιάννης, Βανς, Κουτσί – Τρία επίκαιρα μυθιστορήματα

Τρία μυθιστορήματα που εφάπτονται με σημαντικές πλευρές της πραγματικότητας αυτού του δύσκολου καλοκαιριού. Κύπρος, αμερικανικές εκλογές, Παλαιστίνη. Τρία μυθιστορήματα που μας βοηθούν να εμβαθύνουμε σε μεγάλα γεγονότα, χωρίς να μας περιορίζουν σε αυτά.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσ...

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά στο Φεστιβάλ Αθηνών (κριτική)

Για την παράσταση «Τα σκυλιά» σε σκηνοθεσία του Ανέστη Αζά, η οποία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών & Επιδαύρου.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ένα project που δικαιώνει το ελληνικό ρεπερτόριο του Φεστιβάλ Αθηνών είναι «Τα σκυλιά» του Ανέστη Αζά...

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Έρση Σωτηροπούλου: «Ευχαριστώ το Φεστιβάλ Τήνου, δεν θα λάβω τα χρήματα του βραβείου»

Η συγγραφέας Έρση Σωτηροπούλου, με  δήλωσή της, αρνήθηκε να λάβει το ποσό των 10.000 ευρώ που προσφέρει άγνωστος Ελληνοαμερικανός και το οποίο θα συνόδευε το βραβείο που θα λάβει φέτος στο 10ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα σύμφωνα με τους Νιου Γιορκ Τάιμς – Μεθοδολογία, σχόλια, διακρίσεις, τα 20 πρώτα

Τα 100 καλύτερα βιβλία του 21ου αιώνα, όπως ψηφίστηκαν από 503 μυθιστοριογράφους, συγγραφείς μη μυθοπλαστικών έργων, ποιητές, κριτικούς και άλλους βιβλιόφιλους – με την επιμέλεια των συντακτων του Book Review των Νew Υork Τimes. Έκπληξη; Οι γυναίκες συγγραφείς είναι, οριακά, περισσότερες από τους άντρες. 

...
50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Θρίλερ στην καρδιά του καλοκαιριού: 13 μυθιστορήματα που ανεβάζουν την αδρεναλίνη

Σίριαλ κίλερς, πτώματα που ξεθάβονται τυχαία, ένοχα μυστικά που έρχονται από το παρελθόν, βία και αγωνία στο έπακρο. Επιλέγουμε 13 θρίλερ για τις καυτές ημέρες του καλοκαιριού. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ