alt

Με αφορμή τη νουβέλα του Λέον Τολστόι Ο θάνατος του Ιβάν Ιλίτς (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου, εκδ. Ροές).

Της Τόνιας Μάκρα

«Το να μιλάς για τον Θάνατο του Ιβάν Ιλίτς, εκφράζοντας μάλιστα τον θαυμασμό σου, είναι τουλάχιστον άτοπο. Το έργο αυτό ξεπερνά τα όρια της τέχνης και αποτελεί αυθεντική δημιουργία» αναφέρει σε επιστολή που έστειλε ο Ιβάν Κραμσκόι, ο Ρώσος ζωγράφος και κριτικός λογοτεχνίας, στον συγγραφέα και γνωστό φιλότεχνο Πάβελ Κοβαλέφσκι αμέσως μετά δημοσίευση της ομώνυμης νουβέλας του Ρώσου κλασικού, το 1886. Το απόσπασμα προέρχεται από το μακροσκελές και εξαιρετικό επίμετρο που υπογράφει η επιμελήτρια της έκδοσης Βιργινία Γαλανοπούλου.

Το να μιλάς για τον Θάνατο του Ιβάν Ιλίτς, εκφράζοντας μάλιστα τον θαυμασμό σου, είναι τουλάχιστον άτοπο. Το έργο αυτό ξεπερνά τα όρια της τέχνης και αποτελεί αυθεντική δημιουργία.

Το παραθέτω ευθύς εξαρχής για να δηλώσω ότι δεν θεωρώ μόνον άτοπο αλλά έως παράλογο το να αναλάβω ακόμα και απλώς να εξάρω το συγκεκριμένο έργο του Τολστόϊ, που «πολλοί το έχουν τοποθετήσει δίπλα στα αριστουργηματικά μυθιστορήματά του Πόλεμος και Ειρήνη και Άννα Καρένινα, θεωρώντας ότι είναι ίσης λογοτεχνικής αξίας» (βλ. Επίμετρο). Η νουβέλα αυτή που φαίνεται ότι γραφόταν κατά τα έτη 1884-1885 δημοσιεύτηκε σε συλλογή έργων του μεγάλου συγγραφέα το 1886. Είναι εμπνευσμένη από ένα αληθινό περιστατικό –τον θάνατο ενός εισαγγελέα του δικαστηρίου από βαριά ασθένεια– και σύμφωνα με τον επίσης μοναδικής αξίας συγγραφέα Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ «είναι το πιο διαυγές, το πιο ολοκληρωμένο έργο του Τολστόι». Ενώ η Βιργινία Γαλανοπούλου σημειώνει επίσης στο Επίμετρο της ελληνικής έκδοσης: «Ο μεγάλος κλασικός δείχνει να κατέχει τα μυστικά και της μικρής φόρμας καταφέρνοντας να συγκινήσει όχι μόνο τους απλούς αναγνώστες αλλά και συγγραφείς διαφορετικών εποχών και ρευμάτων – ανάμεσά τους τον Ρομαίν Ρολλάν, τον Ιβαν Μπούνιν, τον Χούλιο Κορτάσαρ και φυσικά πολλούς υπαρξιστές».

Και πώς να μη συγκινήσει αναγνώστες, συγγραφείς και, βέβαια, υπαρξιστές μια νουβέλα που αναδεικνύει συγκλονιστικά τη μάχη ανάμεσα στη ματαιοδοξία της ανθρώπινης ζωής και τον φόβο του θανάτου; Ανάμεσα στα βάσανα του πονεμένου ανθρώπου που συνθλίβεται στις συμπληγάδες της ανομολόγητης ανάγκης του να γύρει και να κλάψει σε μια ζεστή αγκαλιά από τη μία ενώ από την άλλη παλεύει να σταθεί άξιος της καταναγκαστικής, κι ωστόσο κοινωνικά προβεβλημένης, εικόνας του αξιοπρεπούς αρρώστου. Αυτής της ολέθριας για το άτομο κοινωνικής σύμβασης που πηγάζει ουσιαστικά από την έλλειψη ενσυναίσθησης, ένα φαινόμενο διαχρονικό στην ανθρώπινη κοινωνία. Ίσως μεγεθυμένο σήμερα από την ανωνυμία της μεγαλούπολης, τις ανατροπές στις οικογενειακές σχέσεις και του πολυάσχολου σύγχρονου ατόμου που έχει ανάγει την προβολή της παντοδύναμης ισχυρής προσωπικότητας σε αναμφισβήτητη αξία.

Όλα αυτά τα συνήθη ανθρώπινα βάσανα και πάθη που μας αφηγείται η συγκλονιστική νουβέλα μού προκάλεσαν χίλιες μύχιες σκέψεις. Ροή συναισθημάτων και συνειρμών με έμπνευση την καθημερινή ζωή όλων μας και φυσικά τις εμπειρίες και τα προσωπικά μου βιώματα.

Ο ήρωας μελαγχολεί με τη συμβατική επαναληπτική ρουτίνας της ωριμότητας, τον συνεχή αγώνα για καταξίωση, το συναισθηματικό κενό που βασιλεύει στην οικογενειακή του ζωή, τον ανομολόγητο αλλά διαρκή ανταγωνισμό στον επαγγελματικό στίβο. Και αναρωτιέται πώς και γιατί μετά από όλον αυτόν τον αγώνα να βρεθεί δυστυχώς στο κρεβάτι του μελλοθάνατου.

Ο ήρωας λοιπόν του Τολστόι βιώνει χρόνια και επώδυνη ασθένεια, ο ίδιος αναζητά μάταια μια αγκαλιά να κλάψει για το μεγάλο κακό που τον βρήκε και τον θάνατο που καιροφυλακτεί στο κατώφλι του. Συγχρόνως, κοιτά προς τα πίσω, επανεκτιμά τη ζωή του και βιώνει το μάταιο της ύπαρξης, αντιλαμβάνεται την ξεχωριστή αξία της παιδικής ηλικίας –άλλωστε δεν είναι τυχαίο ότι από τους κόλπους της αντλεί έμπνευση η Τέχνη!– αλλά και τη φρεσκάδα και ανεξάντλητη χαρά των πρωτόγνωρων εμπειριών της νεότητας, όταν ακόμα υπάρχουν πράγματα και καταστάσεις που συγκινούν και μας εκπλήσσουν. Μελαγχολεί με τη συμβατική επαναληπτική ρουτίνας της ωριμότητας, τον συνεχή αγώνα για καταξίωση, το συναισθηματικό κενό που βασιλεύει στην οικογενειακή του ζωή, τον ανομολόγητο αλλά διαρκή ανταγωνισμό στον επαγγελματικό στίβο. Και αναρωτιέται πώς και γιατί μετά από όλον αυτόν τον αγώνα να βρεθεί δυστυχώς στο κρεβάτι του μελλοθάνατου. Όπου κι εκεί καλείται να πολεμήσει όχι μόνο την αρρώστια αλλά και να συνδράμει στη διατήρηση της ισορροπίας κοινωνικών στερεοτύπων και οικογενειακών καταναγκασμών. Και για να επιτευχθεί αυτή η ισορροπία οφείλει να πρωταγωνιστήσει στο Μεγάλο Ψέμα: σε μια πολυπρόσωπη παράσταση με κεντρικό ήρωα τον ίδιο και τριγύρω οικογένεια, φίλους, συναδέλφους, γιατρούς. Όλοι μαζί παίζουν το θέατρο του παραλόγου διαβεβαιώνοντάς τον ότι είναι θέμα χρόνου να ξαναγίνει «περδίκι».

Το χειρότερο; Στη διατήρηση αυτού του ψεύδους συμμετέχει συνειδητά κι ο ίδιος, άλλωστε είναι το μόνο φάρμακό-φαρμάκι στην απύθμενη υπαρξιακή του αγωνία. Αλλά και να μην ήθελε να συμμετάσχει, στο ψέμα είναι εκεί, το περιβάλλον του έτοιμο να του το επιβάλλει. Γιατί δεν πρέπει και οι οικείοι του να προστατευθούν από το μίασμα της αρρώστιας; Δεν πρέπει να μπορέσουν να συνεχίζουν ανενόχλητοι τη ζωή τους; Επομένως όλοι οφείλουν να συμπράξουν στο μεγάλο ψέμα – ανθρώπινο, θα πει κανείς. Δεν ξέρω, δεν απαντώ.

Το μόνο που σίγουρα γνωρίζω είναι ότι ο πόνος του Άλλου δεν θα είναι ποτέ δικός μου αλλά και ο δικός μου δεν θα γίνει ποτέ του Άλλου. Ανάμεσα τους το χάσμα αγεφύρωτο. Ιδού η απόδειξη μέσα από την ιστορία του Ιβάν Ιλίτς: Αν και δημόσιο πρόσωπο στην πόλη του, ο θάνατος του Ιβάν Ιλίτς γίνεται γνωστός στο κοινωνικό και επαγγελματικό περιβάλλον του από τις εφημερίδες. Γιατί; Γιατί τον τελευταίο καιρό της αρρώστιάς του φίλοι και γνωστοί την είχαν... κάνει με ελαφρά πηδηματάκια. Μας θυμίζει μήπως κάτι αυτό; Εμένα πολλά: και την έχω κάνει με ελαφρά πηδηματάκια γιατί δεν άντεχα το Κακό, αλλά και έχω υποστεί την απομόνωση – ανθρώπινο, θα μου πείτε; Δεν ξέρω, δεν απαντώ.

Άπαξ και πληροφορούνται το θλιβερό γεγονός, συνάδελφοι και φίλοι με αγωνία προσπαθούν να στριμώξουν στην πολυάσχολη ζωή τους την κηδεία. Έγνοια όλων να μη χαθεί το καθιερωμένο βραδινό soirée, να μη χαθεί η καθημερινή ρουτίνα που συχνά ταυτίζεται με τη ζωή – κι όχι άδικα, εντέλει.

Πριν όμως φθάσουμε στο Τέλος, έχει προηγηθεί η ασθένεια στη διάρκεια της οποίας οι πάντες –από τη γυναίκα του Ιβάν Ιλίτς και την κόρη του όσο και τους φίλους– με τον τρόπο τους του απαγορεύανε να εκφραστεί με ειλικρίνεια. Σπανίως υπήρχε χώρος στις συζητήσεις τους για τους πόνους και τις ταλαιπωρίες που ο άρρωστος καθημερινά υπέφερε. Όταν, ωστόσο, ο κόμπος έφθανε στο χτένι και ο Ιβάν τούς πίεζε να υποστούν τα παράπονά του, φροντίζανε να περιορίσουν τον χρόνο της επίσκεψης.

Άπαξ και πληροφορούνται το θλιβερό γεγονός, συνάδελφοι και φίλοι με αγωνία προσπαθούν να στριμώξουν στην πολυάσχολη ζωή τους την κηδεία. Έγνοια όλων να μη χαθεί το καθιερωμένο βραδινό soire’e, να μη χαθεί η καθημερινή ρουτίνα που συχνά ταυτίζεται με τη ζωή – κι όχι άδικα εντέλει.

Η αναφορά στην ασθένεια τους έφερνε σε αμηχανία –ίσως γιατί τους θύμιζε τον δικό τους θάνατο– κι έτσι ο μελλοθάνατος όφειλε να τους διευκολύνει μεταθέτοντας τη συζήτηση σε άλλα ανώδυνα θέματα. Και πράγματι το έκανε, συχνά και με δική του πρωτοβουλία! Γιατί κι αυτός πρωταγωνιστούσε στο Μεγάλο Ψέμα από ανείπωτη απελπισία.

Φέτος, την μέρα των Χριστουγέννων επισκέφτηκα σε νοσοκομείο της Αθήνας αγαπητή φίλη που έφυγε από τη ζωή λίγες μέρες αργότερα. Πλήθος φίλων της έφθανε ολόκληρη τη μέρα με δώρα και φαγητά που η ίδια δεν μπορούσε να φάει. Κάθε φορά που κάποιος έμπαινε έδειχνε να χαίρεται πολύ, οι συζητήσεις περί ανέμων και υδάτων δίνανε και παίρνανε μέσα στο δωμάτιο ενώ η ίδια έσβηνε στο κρεβάτι και καμιά φορά με φανερή προσπάθεια κατάφερνε να ψελλίσει λίγα λόγια – σχετικά ωστόσο με τη γενικευμένη συζήτηση! Όταν «έφυγε», η κυρία που τη φρόντισε με αγάπη, μου είπε ότι η φίλη μας της είχε εξομολογηθεί ότι από όλες αυτές τις συζητήσεις σπάνια άκουγε κάτι. Ωστόσο, έπαιζε τον ρόλο που ζωή και κοινωνία της είχανε προδιαγράψει, στo πλαίσιo μιας αδιαπραγμάτευτης σύμβασης. Πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς; Ή μάλλον, θα μπορούσε να γίνει αλλιώς;

Ίσως –λέω– προσφέροντας στον απελπισμένο και πονεμένο άνθρωπο αυτό που έχει πραγματικά ανάγκη, μια αγκαλιά να κλάψει σαν το μωρό, να σπαράξει για το κακό που τον βρήκε. Τελικά, ο Ιβάν Ιλίτς βρήκε την αγκαλιά που ονειρευότανε στο γεμάτο κατανόηση βλέμμα του μικρού του υιού αλλά και του φιλεύσπλαχνου μουζίκου που σαν πιο εξοικειωμένος ίσως με τον θάνατο στάθηκε αρωγός στον πόνο και την απελπισία του. Και τότε, απελευθερωμένος από συμβάσεις και καταναγκασμούς, ο πονεμένος Ιβάν ούρλιαξε από τον πόνο μέχρι που βγήκε η ψυχή του.

Στην κεντρική φωτογραφία ο πίνακας By The Death Bed (1896) του Edvard Munch.

* Η ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ είναι δημοσιογράφος.

alt

Ο θάνατος του Ιβάν Ιλίτς
Λέον Τολστόι
Κέδρος 2017
Σελ. 144, τιμή εκδότη €6,36

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΛΕΟΝ ΤΟΛΣΤΟΪ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ένας «Εγγλέζος» ζητιάνος – Διερωτήσεις για το μυθιστόρημα του Καρκαβίτσα με τη βοήθεια του... Πάτρικ Λη Φέρμορ

Ένας «Εγγλέζος» ζητιάνος – Διερωτήσεις για το μυθιστόρημα του Καρκαβίτσα με τη βοήθεια του... Πάτρικ Λη Φέρμορ

Διερωτήσεις για το μυθιστόρημα του Ανδρέα Καρκαβίτσα «Ο ζητιάνος», έργο-σταθμός για τα ελληνικά γράμματα, με τη συνδρομή της μαρτυρίας του Πάτρικ Λη Φέρμορ στο βιβλίο του «Ρούμελη» (εκδ. Μεταίχμιο). Στην κεντρική εικόνα, καρέ από το γκράφικ νόβελ του Kanello Cob, που βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Καρκαβίτσα (εκδ. Po...

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

Στο πλαίσιο του κύκλου «Γιατί Ψυχανάλυση;» 12 συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με την Βίκυ Φλέσσα που διοργανώνονται από τις εκδόσεις Αρμός, το Σάββατο 4 Φεβρουαρίου το θέμα είναι «Γονείς και παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Ο κύκλος συνομιλιών «Γι...

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ