Μια παρτίδα σκάκι μετά το τσουνάμι

Για άλλους, πρόκειται για μια ακόμη νίκη του λαϊκισμού σε μια νότια Ευρώπη πληγωμένη από την κρίση και τη λιτότητα. Το μόνο βέβαιο παράγωγο των ιταλικών βουλευτικών εκλογών της 25ης Φεβρουαρίου είναι μια παρτίδα σκακιού που παίζεται μεταξύ τριών πολιτικών δυνάμεων τις οποίες χωρίζουν λίγες ψήφοι. Ο κίνδυνος πολιτικής αστάθειας επικρέμαται πάνω από τη χώρα, που εξακολουθεί να αναμένει συγκρότηση κυβέρνησης της οποίας η δράση, σε κάθε περίπτωση, μπορεί να μπλοκαριστεί από τις συνδυασμένες ψήφους των κομμάτων της αντιπολίτευσης στη Γερουσία.

Πύρρειος νίκη

Το αποτέλεσμα των εκλογών αποτελεί μια πύρρειο νίκη του κεντροαριστερού συνασπισμού, με επικεφαλής τον Πιερλουίτζι Μπερσάνι, που προηγήθηκε της κεντροδεξιάς του Σίλβιο Μπερλουσκόνι και στα δύο κοινοβουλευτικά σώματα με διαφορά λίγες εκατοντάδες χιλιάδες ψήφους. Ο εκλογικός νόμος εξασφαλίζει στον πρωτεύσαντα συνασπισμό το 55% των εδρών της βουλής, αλλά στην περίπτωση της Γερουσίας το μπόνους εδρών κατανέμεται με βάση την πρωτιά σε κάθε περιφέρεια κι όχι στο σύνολο της επικράτειας. Έτσι, η κεντροαριστερά καταλαμβάνει 340 από τις 630 έδρες της βουλής, δηλαδή έχει απόλυτη πλειοψηφία, αλλά πέτυχε σχετική πλειοψηφία στη Γερουσία με 119 έδρες επί συνόλου 315, μόλις δύο περισσότερες από τη κεντροδεξιά, που κατάφερε να έρθει πρώτη σε ορισμένες από τις πολυπληθέστερες περιφέρειες. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο έλεγχος και των δύο κοινοβουλευτικών σωμάτων είναι σημαντικός, αφού κάθε νομοσχέδιο πρέπει να περάσει και από τα δύο για να γίνει νόμος. Το ίδιο ισχύει και για την ψήφο εμπιστοσύνης.

Στις Βρυξέλλες και σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες η νίκη της κεντροαριστεράς ήταν ευπρόσδεκτη λόγω του σαφούς ευρωπαϊκού προσανατολισμού του πιο μεγάλου κόμματος του συνασπισμού, του Partito Democratico (PD). Η κεντροαριστερά αγωνίστηκε για μια ευρωπαϊκή ανάκαμψη, υπογραμμίζοντας την ανάγκη να σπάσει ο φαύλος κύκλος λιτότητας και ύφεσης. Η οικονομική εξυγίανση που επιτεύχθηκε από τη κυβέρνηση του Μάριο Μόντι δεν θεωρήθηκε ότι θα μπορούσε να ανασταλεί με πρωθυπουργό τον Μπερσάνι, χάρις στα διαπιστευτήρια του τελευταίου. Ως υπουργός Οικονομικής Ανάπτυξης (2006-2008) της δεύτερης κυβέρνησης του Ρομάνο Πρόντι, ανέλαβε σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Προ των εκλογών, εκτιμήθηκε ότι η κεντροαριστερά με σχετική πλειοψηφία στη Γερουσία θα μπορούσε να βασίζεται στους γερουσιαστές του Μόντι για να υπερψηφίζονται τα νομοσχέδιά της. Ωστόσο, ο συνασπισμός του τεχνοκράτη καθηγητή δεν κατάφερε να ξεπεράσει το 10%, αποτέλεσμα που δεν του έδωσε επαρκή αριθμό γερουσιαστών ώστε να λειτουργήσουν ως κυβερνητικό στήριγμα. Για τους Ιταλούς ο Μόντι ήταν τελικά περισσότερο ο πρωθυπουργός της λιτότητας, παρά «ο άνθρωπος που θα μπορούσε να είχε σώσει την Ευρώπη», για να παραφράσουμε ένα εξώφυλλο του αμερικανικού Time.

Η προσπάθεια του Μόντι για την αναδιοργάνωση της κεντροδεξιάς γύρω από μια σύγχρονη φιλελεύθερη και φιλοευρωπαϊκή δύναμη δυσχεραίνεται από την πολιτική αντοχή του Μπερλουσκόνι. Ο cavaliere διασώθηκε πολιτικά, αν και με τη χειρότερη εκλογική επίδοση από την κάθοδό του στην πολιτική, το 1994. Το κόμμα του, το Popolo delle Liberta (PDL), είναι εκείνο που είδε τη μεγαλύτερη μείωση της επιρροής του (περίπου 15%) σε σύγκριση με τις προηγούμενες εκλογές. Παρά τις έδρες του συνασπισμού του στη Γερουσία, τα περιθώρια δράσης για τον Μπερλουσκόνι είναι περιορισμένα. Το μοναδικό ατού του είναι η απειλή νέων εκλογών, το αποτέλεσμα των οποίων όμως θα μπορούσε να είναι ακόμα πιο απογοητευτικό για τον ίδιο. Πολιορκημένος από τη δικαιοσύνη για παλιά και πρόσφατα σκάνδαλα, το πρωταρχικό μέλημά του είναι η προσωπική ασυλία. Αλλά μια τέτοια προϋπόθεση για συμφωνία μαζί του θεωρείται απαράδεκτη από τις άλλες πολιτικές δυνάμεις. Επιπλέον, το PD και το PdL έχουν ήδη «πληρώσει» την κοινή εμπειρία τους στην παροχή κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας στην κυβέρνηση Μόντι. Γι’ αυτό, αν η συμμαχία με τον Μόντι δεν αρκεί για την πλειοψηφία στη Γερουσία και ένας μεγάλος συνασπισμός με τον Μπερλουσκόνι θεωρείται συμφωνία με το διάβολο, η κεντροαριστερά κοιτάει προς το Κίνημα Πέντε Αστέρων (M5S), το κόμμα που εκστράτευσε εναντίον όλων των παραδοσιακών κομμάτων και το μοντέλο της δημοκρατικής εκπροσώπησης που αντιπροσωπεύουν.

Επιτυχία πέντε αστέρων

Το M5S ήρθε πρώτο, ως μεμονωμένο κόμμα σε ψήφους στις εκλογές για τη βουλή, ξεπερνώντας τα κύρια κόμματα των συνασπισμών Μπερσάνι και Μπερλουσκόνι, και ήρθε δεύτερο σε ψήφους στη Γερουσία. Η επιτυχία του προηγείται του ξεσπάσματος της κρίσης χρέους κι έχει να κάνει περισσότερο με τη βαθιά δυσπιστία έναντι του πολιτικού συστήματος που επικρατεί στην Ιταλία από τη δεκαετία του ‘90, μετά από τα αμέτρητα σκάνδαλα στα οποία εμπλέκονται κόμματα και πολιτικοί σε όλα τα επίπεδα. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, η νομιμότητα και το ήθος στη δημόσια ζωή, καθώς και τα προνόμια των πολιτικών και οι δαπάνες των πολιτικών θεσμών αποτελούσαν κεντρικά θέματα της δημόσιας συζήτησης. Όλα αυτά μαζί με τον περιβαλλοντισμό και την κοινωνία της πληροφορίας ήταν τα κύρια θέματα στις θεατρικές παραστάσεις του Γκρίλο, ένα μείγμα σάτιρας, κοινωνικής διαμαρτυρίας και ακτιβισμού. Το 2005 ο κωμικός άνοιξε το μπλογκ του με τη βοήθεια του Τζιανρομπέρτο Καζαλέγγιο, ιδιοκτήτη εταιρίας μάρκετινγκ ειδικευμένη στο Διαδίκτυο, και συνιδρυτή του κινήματος. Το μπλογκ έγινε σύντομα πλατφόρμα για συζήτηση και κινητοποίηση πολιτών, κάτι που οδήγησε στην καθιέρωση «ομάδων συνάντησης» κι ένα κόμμα, αν και ο Γκρίλο και τα μέλη του M5S αρνούνται κατηγορηματικά να το θεωρούν κόμμα.

Οι ομάδες συνάντησης είναι η βάση του κίνηματος. Πρόκειται για τις τοπικές ομάδες (708 για 100.000 μέλη) που απολαμβάνουν σημαντική ανεξαρτησία για την ανάληψη τοπικών πρωτοβουλιών. Ωστόσο, η γενική πολιτική γραμμή και οι στρατηγικές του κινήματος εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις θέσεις του Γκρίλο –ο οποίος κατέχει νόμιμα το όνομα και το σύμβολό του– και τους στενότερους συνεργάτες του. Η διχοτόμηση μεταξύ οριζόντιας δημοκρατίας της βάσης και κάθετης διαχείρισης των υποδομών και της επικοινωνίας του κινήματος εκθέτουν την κίνηση σε πολλές αντιφάσεις. Εδώ βρίσκεται επίσης η κύρια διαφορά μεταξύ της πλατφόρμας του M5S, η έδρα του οποίου φιλοξενείται στο προσωπικό μπλογκ του Γκρίλο, καθώς και στις διαδικτυακές πλατφόρμες άλλων κινημάτων και κομμάτων που υποστηρίζουν την άμεση δημοκρατία, όπως το γερμανικό Κόμμα των Πειρατών ή το ισπανικό 15M (οι «Αγανακτισμένοι»).

Είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε τη χαρισματική ηγεσία του Γκρίλο με εκείνη του Μπερλουσκόνι και πώς αντικατοπτρίζονται στους προτιμώμενους από τον καθένα τους τρόπους απεύθυνσης στους εκλογείς. Οι προσωπικότητες του Μπερλουσκόνι και του Γκρίλο επέβαλαν το ρυθμό στη προεκλογική εκστρατεία, ο πρώτος κυρίως στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, ο δεύτερος με τα νέα μέσα και στις πλατείες. Από τη μια πλευρά έχουμε τον παλιό μεγιστάνα των media που είναι εξοικειωμένος με τη γλώσσα της εμπορικής τηλεόρασης και τα μηνύματα του οποίου είναι κατασκευασμένα για μια παθητική τηλεθέαση. Από την άλλη, έχουμε τον κωμικό και γκουρού του διαδικτύου που ζητάει την ενεργή συμμετοχή των απλών πολιτών, στους οποίους δηλώνει ότι είναι ένας απλός εκπρόσωπός τους, αν και στην πραγματικότητα η σκηνική παρουσία του δεσπόζει πάνω από τους οπαδούς του. Τόσο ο Γκρίλο όσο και ο Μπερλουσκόνι δυσανασχετούν με την εσωκομματική διαφωνία και διαμαρτύρονται ότι τα ιταλικά μέσα ενημέρωσης και οι δημοσιογράφοι υπηρετούν τα συμφέροντά των αντιπάλων. Ακόμη, ο Γκρίλο απαγορεύει στα εκλεγμένα μέλη του M5S να μιλούν σε τηλεοπτικές συζητήσεις ή να δίνουν ελεύθερα συνεντεύξεις σε εφημερίδες. Μια επιδέξια χρήση του Διαδικτύου, τοπικές δράσεις και, προφανώς, οι επιτυχίες στις τοπικές και εθνικές εκλογές ανάγκασαν τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης να ρίχνουν τους προβολείς και να αφιερώνουν πρωτοσέλιδα στον Γκρίλο και το M5S, παρόλο που σνομπάρονται από αρχηγό και κόμμα. Τελικά, οι επιδόσεις και η επικοινωνιακή στρατηγική του κωμικού ξεπέρασαν εκείνες του μεγιστάνα της τηλεόρασης και του στέρησαν μερίδιο προβολής.

Λαϊκισμός και μεταρρυθμίσεις

Ωστόσο, η επιτυχία του M5S δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στο δημεγερτικό ταλέντο του Γκρίλο. Η δαιμονοποίησή του έχει οδηγήσει πολλούς αναλυτές να παραβλέπουν ένα φαινόμενο πολιτικής συμμετοχής που ενέπλεξε χιλιάδες Ιταλούς, ιδίως νέους, και σημαντικά αιτήματα, που δεν βρήκαν ανταπόκριση στα κύρια πολιτικά κόμματα. Το M5S αρνείται οποιαδήποτε ιδεολογική ετικέτα κι όντως η ανάπτυξη του έχει προσελκύσει ίσο μερίδιο του εκλογικού σώματος από την αριστερά και τη δεξιά. Αν διαβάσουμε το πρόγραμμά του βλέπουμε μια λεπτομερή λίστα συγκεκριμένων προτάσεων για την εξάλειψη των υπερβολικών δαπανών και των προνομίων στην οικονομία και πολιτική, για τη βελτίωση των περιβαλλοντικών προτύπων, για τη στήριξη της δημόσιας εκπαίδευσης και έρευνας, για την ισότιμη πρόσβαση στην τεχνολογία της πληροφορικής και για τη μεταρρύθμιση των θεσμών και τη βελτίωση της λογοδοσίας τους. Οι προτάσεις αυτές δεν είναι υπερβολικές, πολλές παρουσιάζουν προφανή πλεονεκτήματα και συνολικά αποτελούν ένα συνεκτικό μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα. Με βάση την αναγνώριση αυτών των προγραμματικών σημείων ο Μπερσάνι έχει στραφεί στο M5S στον απόηχο των εκλογών, προτείνοντας συνεργασία σε νομοσχέδια που αφορούν τη μείωση του κόστους της πολιτικής, αυστηρότερους κανόνες σχετικά με τη διαφθορά, για τη σύγκρουση (διαπλοκή) συμφερόντων, για την εσωκομματική δημοκρατία και έναν κώδικα δεοντολογίας για τα μέλη τους, καθώς και σχετικά με την κοινωνική πολιτική.

Ωστόσο, ο δρόμος των διαπραγματεύσεων είναι επίπονος. Ο Γκρίλο απέρριψε περιφρονητικά τις προτάσεις του Μπερσάνι, δηλώνοντας ότι θέλει μόνο κυβέρνηση του M5S, αλλιώς νέες εκλογές. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η ανάπτυξη του M5S δεν έχει τελειώσει και ο αρχηγός του δήλωσε προκλητικά την πρόθεσή του να συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία. Επιπλέον, ένας μεγάλος συνασπισμός μεταξύ κεντροαριστεράς και κεντροδεξιάς ή μια νέα τεχνοκρατική κυβέρνηση θα προωθήσει την εικόνα του M5S ως ένα κίνημα που παλεύει το σύστημα των κατεστημένων κομμάτων και τις παρασκηνιακές συμφωνίες τους, καθώς και την αδιαφοροποίητη καταδίκη από τον Γκρίλο όλων των κομμάτων. Αλλά η βάση του M5S είναι διχασμένη στο θέμα μιας συμφωνίας με την κεντροαριστερά. Ο σχηματισμός μιας νέας κυβέρνησης στηριγμένης στην ψήφο εμπιστοσύνης του M5S είναι μια μοναδική ευκαιρία να επιβάλει την ουσιαστική υλοποίηση των προτάσεων του κινήματος.

Τέλος, φαίνεται ότι μόνο οι συνταγματικές προθεσμίες μπορούν να λειτουργήσουν ως μοχλός πίεσης προς αυτή την κατεύθυνση. Στις 21 Μαρτίου θα αρχίσουν οι επίσημες διαβουλεύσεις για τη νέα κυβέρνηση, δηλαδή αφότου η νέα βουλή συσταθεί σε σώμα. Οι συνομιλίες πραγματοποιούνται με επικεφαλής τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας οποίος κατέχει και την εξουσία να διαλύει το κοινοβούλιο. Τα πράγματα περιπλέκονται καθώς η θητεία του σημερινού προέδρου, Τζιόρτζιο Ναπολιτάνο, θα λήξει την 15η Μαΐου. Το κοινοβούλιο καλείται να εκλέξει τον διάδοχό του ένα μήνα πριν από την ημερομηνία λήξης της θητείας. Αυτό σημαίνει ότι η ενδεχόμενη διάλυση του κοινοβουλίου και το αίτημα για νέες εκλογές μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο από το τέλος Μαΐου και μετά.

Λόγω αυτής της αβεβαιότητας της πολιτικής κατάστασης, ο οίκος Fitch υποβάθμισε την αξιολόγηση των ιταλικών κρατικών ομολόγων κατά ένα βαθμό. Παρόλα αυτά, οι χρηματοπιστωτικές αγορές τηρούν στάση αναμονής, με τα επιτόκια των ομολόγων μέχρι τώρα να παραμένουν σταθερά. Ωστόσο, σε μια Ιταλία χωρίς κυβέρνηση, βυθισμένη ένα ολόκληρο εξάμηνο σε προεκλογική εκστρατεία, το τσουνάμι που προκάλεσε ο Γκρίλο στο ιταλικό πολιτικό σύστημα ενδέχεται να πνίξει τις προσπάθειες της χώρας του τελευταίου χρόνου για επιστροφή στην ανάκαμψη και για προώθηση πολιτικών μεγαλύτερης αλληλεγγύης στο ευρωπαϊκό επίπεδο.

* Ο R. Borreca είναι υποψήφιος διδάκτορας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.